thumb|Burgerweeshuis in Amsterdam-Zuid, »Esthetica van het aantal«, 1960 (Aldo van Eyck) thumb|De Kasbah, experimentele woningbouw in Hengelo, 1973 (Piet Blom) thumb|Oude Haven in Rotterdam, Kubuswoningen en drie andere projectdelen, 1985 (Piet Blom) thumb|Centraal Beheer, kantoorgebouw in Apeldoorn, participatie binnenruimte, 1972 (Herman Hertzberger) thumb|De Drie Hoven, bejaardentehuis in Amsterdam-Slotervaart, megastructuur met verticale communicatie-eenheden, 1974 (Herman Hertzberger) thumb|Diagoonwoningen in Delft, participatie, 1971 (Herman Hertzberger) thumb|Diagoonhuizen, grondstructuur voor participatie thumb|Diagoon: participatie mbt interieur, gevel en omgeving
Het structuralisme in de Nederlandse architectuur en stedenbouw is een stroming die zich kenmerkt door gebouwen met een geometrische structuur, samengesteld uit vaak kleine eenheden die gerelateerd zijn aan de menselijke maat. Het begin van het structuralisme ligt in het midden van de 20e eeuw en was een reactie op het CIAM-functionalisme (rationalisme),Aldo van Eyck, "Statement Against Rationalism", geschreven voor CIAM VI in 1947. In: Aldo van Eyck – Writings, Amsterdam 2008. Statement tegen CIAM-opvattingen, met name: "Stedenbouw kan nooit door esthetische overwegingen bepaald worden maar uitsluitend door functionele conclusies." Deze formulering staat in de CIAM-declaratie van 1928 en is afkomstig van architecten uit de rationalistische beweging. dat geleid heeft tot een stedenbouw zonder identiteit van de bewoners en de gebouwde omgeving. De nieuwe stroming hoorde bij de avant-garde, terwijl de algemene stedenbouw zich tot in de jaren 1970 volgens de oude CIAM-principes verder ontwikkelde.
Structuralisme in het algemeen is een denktrant in de 20e eeuw, die op verschillende plaatsen, in verschillende tijden en in verschillende vakgebieden is ontstaan. Het is onder andere te vinden in de linguïstiek, antropologie, filosofie, kunst en architectuur. De Nederlandse architecten van het structuralisme waren met soortgelijke onderzoekingen bezig als Claude Lévi-Strauss (antropologie) en werkten volgens het principe "langue et parole" van Ferdinand de Saussure (linguïstiek), vooral bij het thema participatie met de begrippen structuur en interpretatie.Francis Strauven, Aldo van Eyck – Relativiteit en verbeelding, Amsterdam 1994. Biografie over Aldo van Eyck met zijn "configuratieve discipline" van het ontwerpen.
Een definitie, die voor al deze vakgebieden bruikbaar is, is aan het begin van het Engelstalige artikel als volgt geformuleerd: "Structuralisme is een theoretisch paradigma met het grondprincipe, dat elementen van de menselijke cultuur in relatie staan tot een overkoepelend systeem of een structuur." – Verder is een citaat van de filosoof Simon Blackburn opgenomen: "Het structuralisme gaat ervan uit dat de verschijnselen van het menselijk leven niet begrijpelijk zijn zonder hun onderlinge relaties. Deze relaties vormen een structuur, en achter iedere lokale variatie van verschijnselen zijn er constante wetten van een abstracte cultuur."
Ontstaan – Team 10 In de internationale vakwereld wordt het jaar 1959 als het begin van de architectuurstroming structuralisme gezien.Oscar Newman (ed.), CIAM '59 in Otterlo, Stuttgart-London-New York 1961, (Engels en Duits). 30 artikelen van o.a. Louis Kahn, Kenzo Tange, Georges Candilis, Jacob Bakema, Aldo van Eyck, Alison and Peter Smithson. Hoewel in Otterlo nog niemand over Structuralisme sprak, werd in de jaren 1970 het Otterlo-congres als begin van de internationale stroming Structuralisme aangewezen door architectuurinterpreten.Arnulf Lüchinger, Structuralism in Architecture and Urban Planning, Stuttgart 1980. Structuralisme als internationale stroming. Met teksten van Herman Hertzberger, Louis Kahn, Le Corbusier, Kenzo Tange, Aldo van Eyck en andere leden van Team Ten.Wim van Heuvel, Structuralisme in de Nederlandse Architectuur, Rotterdam 1992.Tomáš Valena (ed.) with Tom Avermaete & Georg Vrachliotis, Structuralism Reloaded – Rule-Based Design in Architecture and Urbanism, Stuttgart-London 2011. 47 artikelen van Roland Barthes, Herman Hertzberger, Winy Maas e.a. In dit jaar werd in het Kröller-Müller Museum in Otterlo een internationaal architectencongres gehouden, bekend onder de naam "CIAM '59". Tijdens het congres werd nog niet over structuralisme gesproken. In Nederland verscheen het begrip structuralisme voor de eerste keer in een architectuurtijdschrift uit 1969,Arnaud Beerends, "Een Structuur voor het Raadhuis van Amsterdam", in TABK 1/1969, Heerlen. Over het Nederlands Structuralisme maakte Herman Hertzberger de volgende opmerking: "Het was Arnaud Beerends die de term (structuralisme) voor het eerst gebruikte in het tijdschrift TABK 1/1969... Ik heb het begrip structuralisme uitgebreid," interview (in: A+, Architecture in Belgium, 261_Hertzberger, Brussels 4.10.2016). Volgens Francis Strauven werd "Het Nederlands Structuralisme als architectuurstroming erkend en internationaal gelanceerd door de Zwitserse architect Arnulf Lüchinger, sinds 1974," citaat (in: Online video, onderaan, Francis Strauven Structuralisme 2014, 04:20-05:00). Het begrip Structuralisme werd nooit gebruikt in het tijdschrift Forum (met de redactie Van Eyck, Bakema, Hertzberger e.a.). De laatste uitgave van deze zogenaamde Forum-groep was Forum July/1967. Een van zijn artikelen in dit nummer noemde Herman Hertzberger "Een studie in configuratie". Het Nederlands Structuralisme ontwikkelde zich van "Configuratieve discipline" naar "Overkoepelend systeem of structuur" en "Structuralisme". in de voorgaande jaren waren de begrippen "Forum-architectuur" en "configuratief ontwerpen" gebruikelijk. Buiten Nederland is over het structuralisme in de architectuur eerder en incidenteel gepubliceerd in vaktijdschriften: Duitstalig in 1958,Giuseppe Vindigni, "Rundgang durch die Expo 1958", in: Bauen+Wohnen 9/1958, Zürich, pag. 243–244, zonder afbeeldingen. Het US-paviljoen is beschreven als 'Strukturalismus' en het Zwitserse paviljoen als 'bijenraat-achtig'. Italiaanstalig in 1959,Ernesto Nathan Rogers e Pier Luigi Nervi, "Architettura e strutturalismo", in: Casabella 7/1959, Milano, pp. 4-5. Franstalig in 1964,Félix Candela, "Architecture et 'structuralisme' ", in: habitation 3/1964, Lausanne, pag. 44–50, zonder afbeeldingen. etc. Over het ontstaan van het structuralisme als architectuurstroming schreef de architectuurhistoricus Francis Strauven: "Het Nederlands Structuralisme als architectuurstroming werd erkend en internationaal gelanceerd door de Zwitserse architect Arnulf Lüchinger, sinds 1974".
De nieuwe stroming is opgekomen in de internationale architectenvereniging CIAM (Congrès Internationaux d'Architecture Moderne) na de Tweede Wereldoorlog. Van 1928-59 was de CIAM een invloedrijk discussieforum voor vragen over architectuur en stedenbouw. In deze vereniging waren verschillende groepen actief met soms tegenstrijdige opvattingen: aanhangers van een wetenschappelijke architectuur zonder esthetische premissen (rationalisten), aanhangers van een architectuur als bouwkunst (Le Corbusier), aanhangers van hoog- of laagbouw (Ernst May), aanhangers van vernieuwing na de Tweede Wereldoorlog (Team 10), aanhangers van de oude garde enz.
Het waren enkele leden van de kleine internationale groep Team 10 (Team Ten),Max Risselada & Dirk van den Heuvel (eds.), Team 10 – In Search of a Utopia of the Present, NAi Uitgevers: Rotterdam 2005. Essays van 23 auteurs. Interviews met Georges Candilis, Giancarlo De Carlo, Balkrishna Doshi, Ralph Erskine, Herman Hertzberger, Peter Smithson en Aldo van Eyck. die de basis legden voor het structuralisme. De grote invloed van deze groep werd later aangeduid door Herman Hertzberger, een van de toonaangevende structuralisten van de tweede generatie. Hij omschreef de uitwerking van zijn leerschool met de volgende zin: "Ik ben een product van het Team 10." Het Team 10 als avant-garde-groep was actief van 1953 tot 1981, waarbij twee verschillende architectuurstromingen uit deze groep voortkwamen. Aan de ene kant was dat het New Brutalism van de Engelse leden (Alison and Peter Smithson) en aan de andere kant het Structuralisme van de Nederlandse leden (Aldo van Eyck en Jaap Bakema).
Ook van buiten het Team 10 kwamen belangrijke impulsen voor het structuralisme zoals van Louis Kahn in Amerika, Kenzo Tange in Japan of van de Nederlander John Habraken met zijn theorie over de gebruikersparticipatie. Bij het realiseren van participatieprojecten leverden Herman Hertzberger, Lucien Kroll en in de 21ste eeuw Alejandro Aravena belangrijke architectonische bijdragen. In deze samenhang gebruikte Herman Hertzberger het volgende statement: "Structuralisme gaat over het onderscheid tussen een kader of structuur met een lange levenscyclus en een invulling met een minder lange cyclus."Herman Hertzberger, Lessen in architectuur, Rotterdam 1991-No.1, 1999-No.2, 2008-No.3. Definitie van Herman Hertzberger voor het principe Structuur en Toeval, resp. Structuur en het Onverwachte: "Structuralisme gaat over het onderscheid tussen een kader of structuur met een lange levenscyclus en een invulling met een minder lange cyclus."
De Japanse architect Kenzo Tange ontwierp in 1960 het bekende Tokyo-Bay-Plan. Later vertelde hij over het ontstaan van dit project: "Het was geloof ik rond 1959 of in het begin van de jaren zestig dat ik begon na te denken over wat ik later structuralisme zou gaan noemen."Kenzo Tange, "Function, Structure and Symbol, 1966", in: Udo Kultermann, Kenzo Tange, Zürich 1970. Kenzo Tange in 1966: "In addition to 'functioning' we also need to give spaces structure. The process of 'structuring' is the basic theme of urban design." – Kenzo Tange in 1981 tijdens een voordracht in Amsterdam: "Het was geloof ik rond 1959 of in het begin van de jaren zestig dat ik begon na te denken over wat ik later Structuralisme zou gaan noemen," (gepubliceerd in het Nederlands in Plan 2/1982). Verder schreef Tange het artikel "Functie, structuur en symbool, 1966", waarin hij de overgang van het functionalistische naar het structuralistische denken uitlegt. Voor Tange stond de tijd van 1920-60 onder het teken van het functionalisme en de tijd van na 1960 onder het teken van het structuralisme.
Van Le Corbusier bestaan verschillende vroege projecten en gebouwde prototypen voor het structuralisme, sommigen zelfs uit de jaren 1920. Ondanks het feit, dat de leden van het Team 10 bepaalde aspecten in het werk van Le Corbusier bekritiseerden in de jaren 1950 (stedenbouwkundig grondconcept zonder "Sense of Place", donkere binnenstraten van de Unité), zo zagen ze hem toch als groot voorbeeld van een creatieve architectenpersoonlijkheid.
Manifest Een van de meest spraakmakende manifesten voor de structuralistische beweging werd samengesteld door Aldo van Eyck in het tijdschrift Forum 7/1959. Het was tegelijkertijd het programma voor het congres van CIAM in Otterlo in 1959. De kern van het manifest is een frontale aanval op de Nederlandse vertegenwoordigers van het CIAM-rationalisme, die grotendeels verantwoordelijk waren voor de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog (uit tactische redenen werden de namen Van Tijen, Van Eesteren, Merkelbach e.a. niet genoemd). Het manifest bestaat uit vele statements en voorbeelden voor een meer humane stedenbouw.
Een ander invloedrijk manifest is het boek De Dragers en de Mensen - Het Einde van de MassawoningbouwN. John Habraken, De Dragers en de Mensen – Het Einde van de Massawoningbouw, Amsterdam 1961. De Duitse uitgave van 2000 bestaat uit twee delen: Die Träger und die Menschen van Habraken samen met Twee-Componenten-Bouwwijze – Structuur en Toeval. van John Habraken, gepubliceerd in 1961. Het is het begin van de participatiebeweging in de woningbouw en onderdeel van de architectuurstroming structuralisme. Uitgaven: Nederlands, Engels, Italiaans, Spaans en Duits.
Otterlo-congres, deelnemers