De Orthodoxe Kerk van Oekraïne (Oekraïens: , ), ook wel Oekraïens-Orthodoxe Kerk genoemd, is de autocefale oosters-orthodoxe kerk van Oekraïne. De kerk is opgericht op 15 december 2018 en werd op 5 januari 2019 officieel erkend als kerkelijk instituut door het Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel.
Het hoofd van de Orthodoxe Kerk van Oekraïne is sinds 15 december 2018 de metropoliet Epiphanius, afkomstig uit de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev.Metropoliet Epifanius gekozen tot hoofd van nieuwe Oekraïens-Orthodoxe Kerk, KRO-NCRV, 16 december 2018
Op 24 mei 2023 besloot de Bisschoppenraad om volledig over te gaan op de herziene juliaanse kalender en dat deze overgang zal plaatsvinden op 1 september 2023. Ook werd besloten om de Lokale Raad bijeen te roepen op 27 juli 2023, die uiteindelijk de overgang naar de herziene juliaanse kalender zou goedkeuren.
Geschiedenis Orthodoxe kerken in Oekraïne thumb|Standbeeld van Volodymyr de Heilige in Kiev In 988 ging het Kievse Rijk onder Volodymyr de Heilige tot het orthodoxe christendom over. De kerk viel onder het patriarchaat van Constantinopel. Het patriarchaat van Moskou ontstond in 1586.
In de 13e eeuw viel het Kievse Rijk uiteen. In 1596 werd in de delen van Oekraïne die toen bij het Pools-Litouwse Gemenebest hoorden, een Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk gesticht, die zich onder het gezag van de paus in Rome stelde.
In 1795 kwam het noordelijk deel van Oekraïne als gevolg van de derde Poolse deling onder de heerschappij van het Keizerrijk Rusland. De kerken in dat gebied kwamen onder het gezag van het patriarchaat van Moskou. In de delen van Oekraïne die sinds 1686 onder Rusland vielen, was dat al eerder gebeurd.
In 1921 splitste de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk zich van het Moskouse patriarchaat af.
De Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk Nadat op 25 januari 1918 de eerste onafhankelijke Oekraïense staat, de Oekraïense Volksrepubliek, was uitgeroepen, streefden Oekraïense geestelijken naar een autocefale orthodoxe kerk, zoals past bij een onafhankelijk land. De Russisch-Orthodoxe Kerk verklaarde zich in een besluit van september 1918 akkoord met een eigen orthodoxe kerk. De toestand was echter te chaotisch om zo’n kerk van de grond te krijgen. De bolsjewieken, die als overwinnaar uit de burgeroorlog tevoorschijn kwamen, wilden echter de Russisch-Orthodoxe Kerk verzwakken en stonden daarom in eerste instantie welwillend tegenover een aparte Oekraïense kerk.
De eerste autocefale Oekraïense kerk werd in mei 1920 in Kiev opgericht en koos in oktober 1921 Vasyl Lypkivsky tot eerste metropoliet. Omdat hij niet de officiële erkenning van een patriarch had verkregen, werd hij door ‘handoplegging’ gewijd door een groep priesters en leken. Die procedure was niet in overeenstemming met het orthodoxe canoniek recht. De eerste Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk werd dan ook niet erkend door andere orthodoxe kerken. Niettemin waren in het midden van de jaren twintig van de 20e eeuw naar eigen opgaven zes miljoen mensen lid van de kerk, die 1000 parochies met 1500 priesters en 30 bisschoppen telde. De kerk accepteerde de scheiding tussen kerk en staat en hield diensten in het Oekraïens in plaats van het Kerkslavisch. De besluitvorming binnen de kerk werd niet van bovenaf opgelegd, maar was georganiseerd via een systeem van sobors, vergaderingen waaraan geestelijken en leken deelnamen. Voor de samenstelling werden verkiezingen gehouden.‘Ukrainian Autocephalous Orthodox church’ in de Internet Encyclopedia of Ukraine.
De Sovjetautoriteiten begonnen de kerk, die ze verdachten van sympathie voor een onafhankelijk Oekraïne, steeds meer te wantrouwen. In 1926 werd Lypkivsky gearresteerd en onder huisarrest geplaatst. Het jaar daarop werd hij gedwongen af te treden. In dat jaar had waarnemend patriarch Sergius (later, in de jaren 1943-1944, patriarch) van de Russisch-Orthodoxe Kerk een verklaring doen uitgaan waarin hij de gelovigen opriep zich als loyale Sovjetburgers te gedragen.‘Church and Communism’. Daarmee lag de weg open voor verbetering van de betrekkingen tussen de Russisch-Orthodoxe Kerk en de Sovjetstaat. De Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk werd daarvan het slachtoffer. In 1930 dwongen de Sovjetautoriteiten een sobor tot het besluit de kerk op te heffen. In de volgende jaren werden de parochies die trouw bleven aan de kerk gezuiverd. Veel priesters en gelovigen werden geëxecuteerd of naar werkkampen verbannen. De Oekraïense kerk ging op in de Russisch-Orthodoxe Kerk.
De kerk bleef actief onder Oekraïners buiten de Sovjet-Unie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Oekraïne voor het overgrote deel door nazi-Duitsland was bezet, mocht de kerk haar werkzaamheden in Oekraïne hervatten. Daarbij ondervond ze concurrentie van een nieuw opgerichte kerk, de Oekraïense Autonome Orthodoxe Kerk.
Na de oorlog ging de kerk weer in ballingschap. In de aanloop naar de hernieuwde onafhankelijkheid van Oekraïne scheidden enkele parochies in de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek zich af van de Russisch-Orthodoxe Kerk en sloten zich aan bij de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk. In 1989 ontstond een formeel verband en in 1990 koos de kerk haar eigen patriarch. De kerk werd echter niet erkend door andere orthodoxe kerken.
Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev thumb|Patriarch Filaret Al in 1990, toen Oekraïne zich voorbereidde op de onafhankelijkheid, begonnen Oekraïense bisschoppen van de Russisch-Orthodoxe Kerk te ijveren voor een zelfstandiger Oekraïense kerk. De Oekraïense kerk was toen niet meer dan een exarchaat van de Russische kerk. Als antwoord op hun wensen kreeg de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Moskou in dat jaar de status van ‘zelfbesturende kerk’. Het verlangen naar nog meer zelfstandigheid bleef echter.
In april 1992 wees de Russische moederkerk een verzoek van metropoliet Filaret van Kiev om een autocefale status voor de Oekraïens-Orthodoxe Kerk af. Moskou besloot meteen Filaret af te zetten en wees Volodymyr aan als diens opvolger. In juni van dat jaar stichtten Filaret en zijn medestanders de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev. De nieuwe kerk streefde naar een fusie met de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk, maar die mislukte.‘Ukrainian Orthodox church’ in de Internet Encyclopedia of Ukraine. In 1995 werd metropoliet Filaret verkozen tot patriarch van de Kievse Oekraïens-Orthodoxe Kerk. In 1997 werd hij door de Russisch-Orthodoxe Kerk in de ban gedaan. De Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev is door geen enkele andere orthodoxe kerk erkend.
De kerkscheuring leidde tot vele conflicten tussen de kerk van het patriarchaat van Moskou en die van het patriarchaat van Kiev over het gebruik van kerkgebouwen. Op de Krim wordt de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev sinds de annexatie door Rusland in 2014 zelfs vervolgd. Op 31 augustus 2017 werd de kathedraal van de kerk in Simferopol met instemming van de Russische autoriteiten geplunderd.‘Struggling To Believe: Ukrainian Orthodox Church Under Pressure In Crimea’.
Kerkfusie Tot in 2018 waren er in Oekraïne dus drie orthodoxe kerken: de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Moskou; de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev; de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk.
De schattingen van de aantallen gelovigen lopen uiteen: Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Moskou: 17 tot 21% van de bevolking. Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev: 25 tot 44% van de bevolking. De kerk was vooral sterk vertegenwoordigd in het westelijk deel van het land. Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk: 0,8 tot 2,4% van de bevolking. De kerk was vooral sterk vertegenwoordigd in het midden van het land.
Volgens schattingen had Oekraïne in 2017 42,5 miljoen inwoners.‘Reasons why Ukrainian population shrinks’, Unian, 15 oktober 2017.
De beweging om de drie orthodoxe kerken van Oekraïne tot één kerk te verenigen was enigszins vergelijkbaar met hoe het Samen op Weg-proces leidde tot de fusie van de drie protestantse kerken van Nederland tot de Protestantse Kerk in Nederland in 2004.
De Oekraïense president Petro Porosjenko pleitte in mei 2016 voor samengaan tot één autocefale orthodoxe kerk.Porosjenko wil zelfstandige orthodoxe kerk, Reformatorisch Dagblad, 2 mei 2016. Patriarch Filaret van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev zette zich toen al vele jaren in voor erkenning van zijn kerk door het Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel én voor een fusie met de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk.
Bij een enquête door het Oekraïense Razoemkov-Centrum in oktober 2018 was 35,4 procent van de burgers van het land voor één van Rusland onafhankelijke Oekraïense kerk. 19,2 procent was tegen en 33,5 procent maakte het niet uit.Forschungsstelle Osteuropa an der Universität Bremen, Ukraine-Analysen Nr. 207, 26 oktober 2018, blz. 6 e.v. In Oost-Oekraïne, waar het aantal etnische Russen veel hoger lag dan in de rest van het land, lag het aantal voorstanders van een onafhankelijke kerk aanzienlijk lager.
In oktober 2018 trok het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel een besluit uit 1683 in, waarin was bepaald dat Kiev onder het gezag van het patriarchaat van Moskou stond. Het besluit maakte de weg vrij voor een autocefale kerk in Oekraïne. Ook verklaarde het Oecumenisch Patriarchaat dat de ban van Filaret was opgeheven. President Porosjenko juichte het besluit toe als ‘historische beslissing’. Aan de vooravond van het besluit verbrak de Russisch-Orthodoxe Kerk alle banden met het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel. Hiermee ontstond een nieuw orthodox schisma tussen Moskou en Constantinopel.‘Ukrainisch-orthodoxe Kirche vor Unabhängigkeit’.
thumb|Patriarch Bartholomeus I ondertekent de tomos (het decreet) over de autocefale status van de verenigde Orthodoxe Kerk van Oekraïne. Op 15 december 2018 besliste een concilie in Kiev, bestaande uit vertegenwoordigers van alle drie de orthodoxe kerken in Oekraïne, tot een fusie. De vertegenwoordigers van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Kiev en de Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk hadden mandaat namens hun kerk, de twee aanwezige bisschoppen van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Moskou (die het concilie officieel boycotte) hadden geen mandaat. Als hoofd van de nieuwe Orthodoxe Kerk van Oekraïne werd de 39-jarige Epiphanius verkozen, voorheen metropoliet van Pereiaslav en Bila Tserkva.‘Orthodoxe Nationalkirche in der Ukraine gegründet’, Osnabrücker Zeitung, 15 december 2018.
Bij een ceremonie van het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel in Istanboel op 5 januari 2019 ondertekenden patriarch Bartholomeus I van Constantinopel en metropoliet Epiphanius in aanwezigheid van president Porosjenko een document waarin de autocefale status van de nieuwe kerk werd erkend.‘Patriarch erkennt ukrainische Kirche an’ De dag daarop reikte patriarch Bartholomeus aan Epiphanius een officiële bevestiging (tomos) van de autocefale status uit.‘Orthodoxe Kirche in Ukraine eigenständig’, Frankfurter Allgemeine, 6 januari 2019.
Het is nog niet duidelijk of er veel gelovigen zullen overstappen van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk patriarchaat van Moskou naar de nieuwe kerk en wat de gevolgen zullen zijn voor de verdeling van de kerkgebouwen. De eerste berichten wijzen erop dat er inderdaad overstappers zijn.‘Orthodoxy at the Brink, with Constantinople and Moscow Divided over Ukrainian Church’. Op 17 januari 2019 bepaalde het Oekraïense parlement dat de kerk die onder het patriarchaat Moskou wil blijven vallen, in elk geval het woord ‘Russisch’ in haar naam moet opnemen.'Ukraine may force church to add "Russian" to its name' (gearchiveerd).
Structuur Het is nog niet bekend welke gevolgen de nieuwe structuur zal hebben voor de organisatorische indeling van de kerk.
Diocesen