thumb|270px|Mousa Broch, de best bewaard gebleven broch. Een broch is een ronde, stenen toren, waarvan de muur bestaat uit twee concentrische wanden, soms meer dan 10 meter hoog. Deze bouwwerken, waarvan de functie onbekend is, stammen uit de ijzertijd. De meeste brochs zijn te vinden op de Orkneyeilanden, Shetlandeilanden en de regio Caithness van Schotland.
Naamgeving en definities thumb|Dun Troddan, de dubbele wand van de muur is duidelijk zichtbaar. De term broch komt van dezelfde stam als het woord burg, oftewel burcht. Deze term werd pas in 1872 als officiële benaming voor dit type bouwwerk ingevoerd,H. Dryden, Brochs in Shetland, Notice of the Brochs or "Pictish Towers" of Mousa, Clickimin, etc., in Shetland, illustrative of part of the series of Plans and Sections deposited in the Library of the Society. 1872 maar deze term kwam toen al in een groot aantal namen van brochs voor. Vermoedelijk stamt het woord uit het tijdperk van de Vikingen, aangezien in het Noors een burcht een borg wordt genoemd.A. Young, Brochs and Duns, Proc. Soc. Ant. Scot., 1961-1962, Volume XCV, p 171-202.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina 13. Daarom wordt er wel gedacht dat sommige brochs nog ter verdediging werden gebruikt in de tijd van de Vikingen.
Een broch moet niet worden verward met een dun. Dat is een Gaelische term die een versterkte plaats aanduidt, waar echter niet per se een door mensen gemaakte structuur op hoeft te staan.J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 9. In het verleden zijn veel versterkte plaatsen langs de westkust van Schotland aangeduid als duns, waaronder een aantal brochs, zoals Dun Telve en Dun Troddan. Deze namen waren bij de officiële invoering van de term broch al zo bekend, dat de namen niet meer zijn aangepast in latere tijd.
Verder zijn er ook wheelhouses, aisled roundhouses en Atlantic roundhouses. Deze komen in dezelfde regio's van Schotland voor als de brochs. Een wheelhouse is een rond gebouw met binnenin muren die er op de plattegrond uitzien als de spaken van een wiel; vandaar de naam. De binnenmuren komen echter niet in het centrum samen, er is een open ruimte in het midden.V. Turner, J. Outram and E.Pottinger, Old Scatness – Broch & Iron Age Village, Shetland, Shetland Amenity Trust (2007), . Een aisled roundhouse lijkt sterk op een wheelhouse, maar de binnenste muren komen niet tot aan de ronde buitenmuur. Het is in zo'n gebouw dus mogelijk volledig rond te lopen langs de binnenkant van de buitenmuur. De term Atlantic roundhouse betekent alleen een rond gebouw, gelegen in de Atlantische regio. In het verleden werd deze term gebruikt voor alle gebouwen die niet te classificeren waren als broch, wheelhouse of aisled roundhouse. In de 21e eeuw geeft een aantal archeologen er de voorkeur aan om Atlantic roundhouse als een overkoepelende term te gebruiken. De broch is daarvan dan een specifieke vorm.J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 42.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina 16. De broch is overigens de enige van deze bouwwerken die etages van steen heeft.
Sommige archeologen, zoals MacKie, beschreven rond 1960 semibrochs. Deze brochs zijn qua plattegrond niet zuiver rond, maar C-vormig. Ze worden alleen langs kusten aangetroffen. Nieuwere literatuur geeft aan dat dit vermoedelijk ronde brochs waren waarvan een gedeelte door de zee is weggeslagen.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina 29.
Periode De oudste brochs dateren mogelijk al uit 600 v.Chr.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina 33. De meeste brochs werden echter gebouwd tussen 100 v.Chr. en 100 na Chr.J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 5. De Picten leefden voor een groot deel in hetzelfde gebied als de bouwers van de brochs. De brochs kunnen echter niet aangeduid worden als Pictic towers,J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 43. zoals soms wordt beweerd. De oudste vermelding van de Picten stamt namelijk pas uit 297 na Chr. waardoor de Picten hooguit als afstammelingen van de brochbouwers kunnen worden gezien.
Verspreiding
thumb|Globaal overzicht van de locaties van de brochs. Brochs komen het meeste voor op de Orkneyeilanden, Shetlandeilanden, Caithness, Sutherland en de Hebriden (met name Skye). Er zijn echter ook meer zuidelijk in Schotland brochs te vinden, zoals in de regio van Stirling. De gebouwen zijn uniek voor Schotland.
Met name aan het einde van de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw is er veel onderzoek gedaan naar vergelijkbare structuren in andere landen. De enige structuren die volgens meerdere archeologen uit die tijd nog enigszins vergelijkbaar waren met een broch, waren de torens op Sardinië, die aldaar nuraghe genoemd worden.J. Anderson, Notice of the Excavation of the Brochs of Yarhouse, Brounaben, Bowermadden, Old Stirkoke, and Dunbeath, in Caihnessm with Remarks on the Period of the Brochs; and an Appendix, containing a Collected List of the Brochs of Scotland, and Early Notices of many of them., Proc. Soc. Ant. Scot., 1871, p 131-198. Het inwendige van een nuraghe is echter geheel anders dan het inwendige van een broch. Zo heeft een nuraghe meerdere vertrekken boven elkaar in het inwendige van de toren. Ook de periode waarin de beide structuren gebouwd zijn, is verschillend. De meeste nuraghi stammen namelijk uit de 6e eeuw v.Chr.J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 44. en niet uit het begin van de jaartelling, zoals de meeste brochs. Men gaat er daarom tegenwoordig van uit dat er geen relatie is tussen de brochs en de nuraghi.
De meerderheid van de brochs ligt in de buurt van de kust. Precieze aantallen van de hoeveelheid brochs zijn niet te geven. Enerzijds zijn er veel verloren gegaan in de loop van de geschiedenis, anderzijds zijn sommige ruïnes nog onvoldoende onderzocht om te kunnen beoordelen of het om een broch, dun of een ander soort van Atlantic roundhouse gaat. Schattingen voor heel Schotland lopen uiteen van 374 tot 500.N. Fojut, The Brochs of Gurness and Midhowe, Historic Scotland, revised edition (2001), .
Bouw thumb|De Broch of Gurness staat niet alleen, maar wordt omgeven door een nederzetting. Brochs komen zowel voor als losstaand bouwwerk en als onderdeel van een grotere nederzetting. In die laatste situatie blijkt vaak dat de nederzetting dan weer in latere tijden verder uitgebreid en aangepast is, inclusief de broch. In het geval van bijvoorbeeld Jarlshof is de broch niet het oudste gebouw, dit in tegenstelling tot Old Scatness.P. Ashmore. Jarlshof – A walk through the past, Historic Scotland, revised edition (2007), . De opgravingen bij Old Scatness zijn echter nog niet afgerond.
Brochs verschillen van elkaar in diameter en in dikte van de muur. Ook het aantal vertrekken in de muur varieert. Hieronder worden de algemene kenmerken beschreven die in bijna alle brochs kunnen worden gevonden.
Begane grond Alle brochs worden gekenmerkt door een nagenoeg ronde plattegrond, waarbij er een ronde binnenplaats is, omgeven door een muur. De muren zijn opgebouwd met behulp van de droge steen-techniek. Dit wil zeggen dat de brochs zijn opgebouwd uit natuursteen, zonder gebruik te maken van bindende middelen, zoals cement of klei. De diameter van de open ruimte in het gebouw varieert in de meeste gevallen tussen de zeven en veertien meter.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina 57. Er zijn echter ook grotere brochs, zoals Edin's Hall Broch die een inwendige diameter heeft van zeventien meter.J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 15. De muur is over het algemeen 3,3 tot 5 meter dik.A. Ritchie and G. Ritchie, The ancient monuments of Orkney, Historic Scotland (1999), .
thumb|Mousa Broch wordt niet omgeven door een nederzetting. Op het niveau van de begane grond bevindt zich één gang dwars door de gehele muur, die toegang biedt tot het inwendige van de broch. Deze toegang is meestal 0,75 tot 1,2 meter breed en ongeveer 1,6 meter hoog.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina's 55-78. De bovendorpel aan de buitenzijde van de broch kan variëren tussen een platte steen en een driehoekige steen. Halverwege de gang zijn meestal tekenen te vinden dat er een deur heeft gezeten. Deze deuren waren vermoedelijk van hout en zijn daardoor niet bewaard gebleven.
Tevens zijn er op de begane grond enkele kamers uitgespaard in de dikte van de muur. Deze kamers zijn door een deur te bereiken vanuit de ronde binnenplaats of vanuit de gang die toegang biedt tot de broch. Een kamer die direct op de gang uitkomt, wordt meestal aangeduid als guard cell, oftewel de ruimte van de bewakers. De eigenlijke functie van deze kamers is echter onbekend.
Er zijn twee varianten in de brochs te onderscheiden. De ene variant betreft brochs die in feite een volledig solide muur hebben op grondniveau (solid-based brochs). De hierboven beschreven kamers op de begane grond, zijn bij deze brochs uitsparingen in het binnenste van de solide muur. De tweede variant is minder algemeen. In deze brochs bestaat de muur op grondniveau reeds uit twee concentrische wanden. Deze bouw met twee parallel aan elkaar verlopende wanden met een open ruimte ertussen, is in alle brochs aanwezig bij de hogere etages (zie hieronder). Dit type broch wordt aangeduid als ground-galleried type. De meeste ground-galleried brochs zijn te vinden op de Hebriden, zoals Dun Mor Vaul.J.N.G. Ritchie, Brochs of Scotland, pagina 12. De ground-galleried brochs zijn structureel minder stabiel. Dit is duidelijk te zien in het geval van de Broch of Gurness. De instabiliteit werd al in de oudheid merkbaar, waarbij men dit heeft opgelost door de ruimte tussen de twee muren op grondniveau te vullen met stenen.I. Armit, Towers in the North – The Brochs of Scotland, pagina 100. Hierdoor werd de Broch of Gurness in tweede instantie toch een solid-based broch.
thumb|De buitenmuur van een broch loopt met een lichte hoek naar binnen toe, zoals hier bij Dun Troddan. In de open ruimte van de broch is meestal een put of een container voor wateropslag te vinden. Het is echter mogelijk dat sommige putten pas later zijn aangebracht.
Hogere etages Van veel brochs zijn alleen nog ruïnes over die slechts één à twee meter hoog zijn. Voorbeelden hiervan zijn onder andere Edin's Hall Broch en de Broch of Culswick. Er zijn enkele brochs waarvan de muur nog aanzienlijk hoger is, zoals Mousa Broch (13,3 meter), Dun Telve (10 meter), Dun Carloway (9,2 meter), Dun Troddan (7,6 meter) en Dun Dornaigil (6,7 meter). Deze beter bewaarde brochs liggen geografisch ver uiteen en hebben desondanks architectonisch duidelijke overeenkomsten. Men neemt dus aan dat deze kenmerken ook hebben gegolden voor de brochs die minder goed bewaard zijn gebleven. Het is echter ook mogelijk dat deze hoge brochs in het verleden al uitzonderingen waren.