thumb|Gemma Augustea, Kunsthistorisches Museum Wien (inv.-nr. AS IXa 79).
De Gemma Augustea (ook wel Gemma Augusta of Gemma Augustae genoemd) is een uit dubbellagige kwarts gesneden en in bas-reliëf uitgevoerde grote camee. Het is een Staatskamee die als propagandistisch relatiegeschenk aan een belangrijk politiek figuur werd gegeven., Gems, Jewellery and Glass, in (edd.), Edinburgh Companion to Ancient Greece and Rome, Edinburgh, 2006, p. 220. Waarschijnlijk gaat het om een werk van Dioskurides of een van diens leerlingen dat na 10 n.Chr. is vervaardigd., Kameen von Augustus bis Alexander Severus, Berlijn, 1987, p. 11.
De Gemma Augustea, later met goud afgezet, bevindt zich momenteel in het Kunsthistorisches Museum Wien.Gemma Augusta, bilddatenbank.khm.at (2004) (inv.-nr. AS IXa 79). Voor de verhuisgeschiedenis, zie: , Kameen von Augustus bis Alexander Severus, Berlijn, 1987, p. 155, , Die Gemma Augustea (Anfang 1. Jh. n. Chr.) Inv. A 158, uni-muenster.de (1998-1999), , Die mittelalterliche Geschichte der Gemma Augustea, in Concilium medii aevi 9 (2006), pp. 159-173.
Kenmerken De kwarts is een Arabische sardonyx. De ene laag is wit, terwijl de andere blauwbruin is. De steen werd op zorgvuldige wijze gesneden, wat resulteerde in een minutieuze detaillering met een scherp contrast tussen de beelden en achtergrond en met schaduwspel. De gemme is 19 cm hoog en 23 cm breed en heeft een gemiddelde dikte van ca. 1,5 cm., Kameen von Augustus bis Alexander Severus, Berlijn, 1987, p. 155.
In 1666 werd de gemme met Duits goud afgezet. Deze zetting toont aan dat de gemme – die tot dan toe nagenoeg intact was gebleven, Die mittelalterliche Geschichte der Gemma Augustea, in Concilium medii aevi 9 (2006), pp. 167-168. – beschadigd was (aangezien men de zetting enkel had toegevoegd om de breukrand te verbergen), waarschijnlijk voordat keizer Rudolf II de gemme aankocht, maar zeker vóór 1700. De linkerbovenzijde was afgebroken en ten minste een figuur ging verloren.Voor een mogelijke identificatie van deze figuur en verklaring voor zijn verdwijnen, zie: , The identity of the missing togatus and other clues to the interpretation of the Gemma Augustea, in OJA 13 (1994), pp. 335-355. Vanaf 1750 wordt ook de doorbroken bodemplaat met zilveren ranken- en volutenornamenten vermeld, die tot op heden bewaard is gebleven., Die mittelalterliche Geschichte der Gemma Augustea, in Concilium medii aevi 9 (2006), p. 166.
Totstandkoming De Gemma Augustea wordt aan Dioskurides of een van zijn leerlingen toegeschreven. Dioskurides schijnt de favoriete steensnijder te zijn geweest van de princeps Imperator Caesar Augustus (keizer Augustus). Zijn werk en replica's ervan konden in de hele antieke wereld worden bewonderd.Plinius maior, Historia Naturalis XXXVII 8, Suetonius, Vita divus Augusti 50. De Gemma Augustea wordt over het algemeen gedateerd tussen 10 en 20 n.Chr., hoewel sommige wetenschappers op basis van de afgebeelde scène van mening zijn dat ze enkele decennia later werd gecreëerd., Kameen von Augustus bis Alexander Severus, Berlijn, 1987, p. 9.
Als Dioskurides (of een van zijn navolgers) inderdaad de Gemma Augustea maakte, werd ze vermoedelijk aan het hof van Augustus in Rome vervaardigd.
Hoewel Augustus de keizercultus volledig aanvaardde en buiten Rome zelfs stimuleerde, stond hij het niet toe om in zijn eigen stad te worden aanbeden als een god.Suetonius, Vita divus Augusti 52. Als de gemme tijdens zijn leven werd gemaakt (Augustus stierf in 14 n.Chr.), moet de bedoeling zijn geweest haar op te sturen naar een gerespecteerde familie in een provincia of protectoraat. Anders moet ze na Augustus' dood zijn gemaakt, wat de identificatie van een of meerdere figuren in de scène op losse schroeven zou zetten.
Een ander gezichtspunt is dat de gemme Augustus inderdaad als een god voorstelt, maar dat ze specifiek werd gemaakt voor een goede vriend of een familielid, die deze mogelijk zelfs in Rome bewaarde, maar die als enige de betekenis ervan zou kennen.
Interpretaties van de figuren en scènes thumb|right|400px|Gemma Augustea met referentienummers
Bovenste scène De getroonde figuur (#1) wordt meestal geïdentificeerd als Imperator Caesar Augustus of uitzonderlijk als een latere Romeinse heerser. De figuur die hem een lauwerkrans boven het hoofd houdt (#3) is het makkelijkst te identificeren, daar ze geen karaktertrekken vertoont die op andere figuren kunnen terugslaan: deze vrouw is Oikoumene, de personificatie van de bewoonde of beschaafde wereld., Augustan Culture: An Interpretive Introduction, Princeton, 1996, p. 120. Ze draagt op haar hoofd een muurkroon en sluier. Ze bekroont Augustus met de corona civica van eikenbladeren – gebruikt om iemand te eren die het leven van een Romeins burger heeft gered. In deze afbeelding wordt ze echter aan hem gegeven omdat hij een veelheid van Romeinse burgers heeft gered., Kameen von Augustus bis Alexander Severus, Berlijn, 1987, p. 158.
De twee figuren uiterst rechts (#5 en #6) lijken nauw met elkaar te zijn verbonden. De rechtstaande bebaarde figuur is Oceanus of Neptunus (#5) wiens aanwezigheid vaak wordt gezien als een tegenhanger van de uiterst links gesitueerde figuren (#4 en #7), die ook een belangrijke toeschouwer daar hij het rijk van het water vertegenwoordigt. Onder hem heeft een personificatie van Tellus of Italia (#6) zich neergevlijd. De geleerden die in haar Tellus/Gaia zien, leggen een verband met de cornucopia en de kinderen rondom haar, die op de seizoenen zouden wijzen. Het is misschien vreemd dat Gaia een hoorn des overvloeds vasthoudt terwijl het lijkt alsof de hoorn momenteel niets produceert. Dit vormt een argument tegen een identificatie van Gaia en voor een identificatie van Italia, want historisch gezien was er hongersnood op de plaats van de gebeurtenis. Ook draagt zij een bulla, een soort medaillon, rond haar hals, wat, opnieuw, vreemd lijkt voor Gaia om om te hebben hangen. Hoe het ook zij, de kinderen schijnen in beide gevallen seizoenen voor te stellen, waarschijnlijk zomer en herfst daar een van hen korenaren draagt., Die Gemma Augustea (Anfang 1. Jh. n. Chr.) Inv. A 158, uni-muenster.de (1998-1999).
De adelaar van Jupiter (#10) zit onder de troon en lijkt erop te wijzen dat Augustus (#1) hier is voorgesteld als Jupiter. Naast hem zit de godin Roma (#2). Ze draagt een helm op haar hoofd en houdt een speer in haar rechterarm, terwijl haar linkerhand lichtjes het gevest van haar zwaard raakt, waarschijnlijk om aan te geven dat Rome altijd op de rand van oorlog verkeerde, maar altijd klaar stond om te vechten. Terwijl ze haar voeten laat rusten op de wapenrusting van de overwonnenen, lijkt Roma bewonderd te kijken naar Augustus (#1). Hoewel dit niet zeker is, wordt er vaak op gewezen dat het portret van Roma sterk gelijkt op dat van Livia, Augustus' langlevende vrouw., Livia, Gemahlin des Kaisers Augustus, Wenen, 1864, pp. 35-36. Ze was niet enkel de vrouw van Augustus, maar, uit haar eerste huwelijk, was ze de moeder van diens opvolger Tiberius. Men heeft ook opgemerkt dat Roma pas vanaf de regering van Hadrianus ook in Rome werd aanbeden (voordien werd Roma echter wel al in de provinciae vereerd). Dit pleit voor de hypothese dat de gemme zou zijn gemaakt voor iemand in de provinciae.
Uiterst links ment Victoria (#4) de wagen waarvan een jongeman (#7) net is aan het afstappen. Zij is duidelijk degene die de overwinnaar naar Rome bracht, maar is daar niet noodzakelijkerwijs voor de viering, want ze lijkt bij de jongeman (#7) er al opnieuw ongeduldig op aan te dringen om op zijn volgende campagne te vertrekken., Augustan Culture: An Interpretive Introduction, New Jersey, 1996, pp. 120-121. Gearchiveerd op 14 juli 2023. Om de associatie van Victoria met de wagen te kunnen begrijpen, is het noodzakelijk dieper in te gaan op het historische belang van de wagen en haar paarden. De twee in perspectief afgebeelde paarden die voor de kar zijn gespannen, behoren tot de groep van Victoria en de jongeman. Maar het paard dat voor de kar staat, kan onmogelijk tot deze groep behoren en behoorde mogelijk toe aan de jongeling (#8) die voor haar staat. Historisch gezien werd de wagen van een overwinnaar getrokken door vier paarden (quadriga), en niet door slechts twee zoals op de Gemma Augustea (biga)., Kameen von Augustus bis Alexander Severus, Berlijn, 1987, p. 157, , The Gemma Augustea: Ideology, Rhetorical Imagery, and the Construction of a Dynastic Narrative, in (ed.), Narrative and Event in Ancient Art, Cambridge, 1993, p. 270, , Das Onyx-Alabastron aus Stift Nottuln in Berlin, in BWPr 138 (199), p. 40. Dit zou erop kunnen wijzen dat de jongeman (#7) hier niet als triumphator is afgebeeld.
Onderste scène thumb|400px|Onderste scène met referentienummers. In het onderste vlak zijn de figuren minder duidelijk herkenbaar. Sommige onderzoekers zijn van mening dat deze figuren allemaal anoniem zijn, terwijl anderen menen dat deze figuren van betekenis waren en dus moeten worden geïdentificeerd. Aan de linkerkant zien we neergezeten barbaren (Kelten of Germanen) (#11), wat moet blijken uit hun brutale onverschrokkenheid. De zittende man en vrouw verbeelden de krijgsgevangenen, symbool van de Romeinse overwinning. De man zijn handen zijn achter zijn rug gebonden, en beiden zullen blijkbaar aan het tropaeum (#19) worden vastgemaakt. Een tropaeum is een trofee die wordt opgetrokken na een overwinning en dit meestal op de plaats waar de strijd definitief werd beslist. Het tropaeum is opgetrokken uit hout om het er als een rechthoekige mens te laten uitzien. Een helm (#19) wordt bovenaan geplaatst en wapens van de vijand eraan vastgemaakt. In deze scène trekken vier jonge mannen het tropaeum recht in zijn uiteindelijk naar zijn verticale positie. De meest linkse van deze vier (#18) is het moeilijkst te identificeren, maar de helm die hij draagt heeft sommigen doen besluiten dat hij mogelijk een Macedonisch soldaat was van koning Rhoemetalces I, die Tiberius had geholpen tijdens diens veldtocht in Pannonia. Van de drie anderen wordt de middelste (#15) omwille van zijn wapenrusting en wapperend mantel beschouwd als een personificatie van Mars. Hoewel de twee anderen figuren (#16 en #17) minder belangrijk lijken te zijn, lijken ze erg op elkaar en verwijzen mogelijk naar het sterrenbeeld van de Gemini (Tweelingen). Van de in de cameo verborgen sterrenbeelden is Gemini de moeilijkste om te duiden, maar het is mogelijk dat het de verborgen identiteit van de jongeling voor het paard (#8) kan helpen ontsluieren. Twee andere sterrenbeelden zijn echter veel duidelijker. Zo kan het schild met een grote schorpioen erop afgebeeld (#20) worden gelinkt aan de in november geboren Tiberius wiens schild mogelijk wel met zijn sterrenbeeld was versierd. De afbeelding tussen Roma en Augustus (#9) toont daarentegen Augustus’ favoriete sterrenbeeld, de Steenbok. Hoewel Augustus hoogstens kan zijn verwekt in december, claimde hij de Steenbok als zijn sterrenbeeld. De Steenbok overschaduwt niet alleen, maar een beeld van de zon of de maan, twee oude "planeten" die noodzakelijk waren om het volledige vermogen van een sterrenbeeld te tonen, kan worden gezien achter het sterrenbeeld. Hoewel de Schorpioen en de Gemini niet direct worden geassocieerd met planeten, is dit wel het geval voor Mars (#15) en de vrouw die een barbaar bij zijn haren vastgrijpt (#13) wordt vaak geassocieerd met Diana, die wordt vereenzelvigd met de maan. Zodoende zijn er ten minste drie grote zodiakale tekens zichtbaar.