Desinformatie is te kwader trouw verspreide misleidende of onjuiste informatie. Desinformatie wordt publiekelijk bekendgemaakt of "strategisch" uitgelekt door een overheid, onderneming of andere entiteit om te voorkomen dat een doelgroep juiste conclusies kan trekken of correcte meningen kan vormen. Het woord desinformatie is afgeleid van het Russische 'dezinformatsiya'.
Desinformatie wordt geproduceerd door mensen die doelbewust hun publiek willen bedriegen, zodat die iets anders gaan geloven dan de waarheid. Ze is psychologisch gezien dermate krachtig, dat wanneer desinformatie succesvol verspreid wordt, ze door een relatief groot deel van het publiek geaccepteerd wordt als feit. Dit kan zo ver gaan, dat als de betrokkenen later de waarheid onder ogen krijgen, dit zelfs kan leiden tot ontkenning daarvan.
Gedurende de Koude Oorlog was desinformeren een erkende militaire en politieke strategie. Het gebeurt ook in de commercie en in bestuurlijke branches, om te proberen de positie van een concurrent te ondermijnen of het gedrag van de consument te beïnvloeden.
Desinformatie versus misinformatie versus nepnieuws
Onjuiste informatie kan bewust worden verspreid om anderen te misleiden of hun denken te beïnvloeden, bijvoorbeeld in de vorm van propaganda. Zij kan ook onbewust worden verspreid in de veronderstelling dat het correcte informatie is, bijvoorbeeld wanneer informatie wordt gedeeld met derden zonder vooraf te checken of deze wel juist is. Door tegenstrijdige definities worden de termen desinformatie en misinformatie vaak door elkaar gebruikt.
Onder misinformatie (Engels: misinformation) wordt meestal onjuiste informatie verstaan, die ofwel te goeder trouw wordt verspreid door een informant die niet wist dat de informatie onjuist is, ofwel kwaadwillig wordt verspreid om mensen te misleiden.News: Fake News, Misinformation & Disinformation. Campus Library, University of Washington, update 17 maart 2022 . Gearchiveerd op 24 juni 2023.“Misinformation” vs. “Disinformation”: Get Informed On The Difference . Dictionary.com, 15 mei 2020 . Gearchiveerd op 4 juni 2023.misinformation. Cambridge Dictionary ."wrong information, or the fact that people are misinformed". Volgens de Van Dale is daarnaast ook onbetrouwbare of onvolledige informatie een vorm van misinformatie.Betekenis 'misinformatie'. Gratis Van Dale (maart 2022 bekeken. Gearchiveerd op 24 juni 2023.
Docent Politieke Communicatie Michael Hameleers definieert misinformatie als uitsluitend "onjuiste informatie die verspreid wordt zonder dat er sprake is van bewuste misleiding." Desinformatie, misinformatie en disinformatie — Michael Hameleers over desinformatie en mediawijsheid. Studium Generale Groningen (maart 2022 bekeken). Gearchiveerd op 27 oktober 2022.
Desinformatie is een vorm van misinformatie waarbij de verspreider weet dat deze onjuist is en de intentie heeft om deze te verspreiden. In de Koude Oorlog verwees het naar ‘bedrieglijke schijninformatie’ die door geheime diensten werd verspreid. De Van Dale definieert anno 2021 desinformatie als ‘bedrieglijke schijninformatie die feiten al dan niet moedwillig verdraait of vervalst’. Den Boon vraagt zich af of deze omschrijving nog wel correct is. In afwijking van de gebruikelijke betekenis stelt hij voor om het woord desinformatie te gebruiken voor zowel opzettelijk als onwetend verspreiden van onjuiste informatie.Ton den Boon, Het trefwoord desinformatie is toe aan herdefinitie. Trouw, 13 maart 2021. Gearchiveerd op 15 april 2021.
De Nederlandse Rijksoverheid hanteert de volgende definitie volgens de rijksbrede aanpak van desinformatie: Desinformatie is (onafhankelijk van de inhoud, producent/verspreider of wijze van verspreiding), het doelbewust, veelal heimelijk, verspreiden van misleidende informatie, met het doel om schade toe te brengen aan het publieke debat, democratische processen, de open en kenniseconomie of volksgezondheid. Daarmee kan het de nationale veiligheid raken. Het is een vorm van schadelijk, maar vaak legaal, gedrag. Desinformatie hoeft niet altijd onjuiste informatie te bevatten. Het kan een combinatie zijn van feitelijke, onjuiste of deels onjuiste informatie, maar altijd met de intentie om te misleiden en te schaden.Kamerstuk - 30 821 Nationale Veiligheid - Nr. 173 23 december 2022
Populisten kunnen desinformatie verspreiden uit politieke en/of ideologische motieven. Hiermee kunnen zij een voedingsbodem geven aan complottheorieën. Complottheorieën kunnen zowel onbedoelde misinformatie zijn, als kwaadwillige desinformatie, afhankelijk van de intenties van de verspreider. Zij kunnen spontaan worden bedacht om een verklaring te zoeken voor verwarrende elkaar schijnbaar tegensprekende berichtgeving, of zij kunnen speciaal worden bedacht om desinformatie te verspreiden.
Sommigen proberen middels desinformatie financieel voordeel te behalen. Een voorbeeld is het vermelden van onjuiste of onvolledige informatie op het etiket van een product om de verkoop ervan te stimuleren.
Het UNESCO handboek voor de journalistiek uit 2020 definieert, net als Hameleers, misinformatie als onware informatie die onbewust als 'waar' wordt verspreid en desinformatie als bewuste verspreiding hiervan. 'Mal-informatie' is desinformatie die er speciaal op is gericht om iets of iemand te beschadigen.Desinformatie: een oud verhaal, gevoed door nieuwe technologieën. UNESCO, 11 jan 2019. Online reader: Journalistiek, ‘nepnieuws’ & desinformatie: handboek voor journalistiek onderwijs. UNESCO, 2020; ISBN 978-92-3-000120-9. Gearchiveerd op 8 maart 2022.
Nepnieuws (Engels: fake news) is desinformatie die wordt gebracht alsof echt nieuws is. Voorbeelden zijn verdraaide of onvolledige overname van nieuwsberichten, valse wetenschappelijke rapporten of verzonnen verhalen in roddelbladen. 'Fake news', als term beroemd gemaakt door Donald Trump, kan ook een schimpnaam zijn voor berichtgeving door de mainstream media, waarbij deze worden afgeschilderd als verspreiders van nepnieuws. Het ten onrechte de msm beschuldigen van verspreiding van 'nepnieuws' is zelf dan weer desinformatie of mal-informatie.
Bij wetenschapsontkenning worden door 'ontkenners' retorische tactieken gebruikt om verwarring te zaaien, bijvoorbeeld over klimaatverandering, evolutie, hiv/aids en COVID-19. De vijf tactieken die het meest worden gebruikt zijn complottheorieën, selectiviteit (cherrypicking), pseudo-experts, onmogelijke verwachtingen (ook wel bekend als het verzetten van doelpalen) en algemene logische dwalingen.De geschiedenis van de 5 technieken van ontkenning van de wetenschap. Gearchiveerd op 24 juni 2023.
Ontstaan Volgens het Europees Digitale Media Observatorium (EDMO) volgt desinformatie meestal de geografische, lokale ontwikkelingen. Er is een parallel met de realiteit, waarbij desinformatie achter de feiten aanhinkt.Desinformatie hopt van prik naar geopolitiek. Hind Fraihi, Apache, 11 maart 2022. Gearchiveerd op 24 juni 2023.
Technieken Desinformatie kan worden verspreid via nieuws (dat daardoor kan worden bestempeld als nepnieuws), verslagen, persberichten, in amusement, in openbare verklaringen of in vrijwel elk ander (al dan niet periodiek) het publiek bereikend communicatiemiddel. Desinformatie kan ook worden gelekt, of heimelijk vrijgegeven, aan een bron waarvan het vrijwel zeker is dat die de gekregen 'informatie' verspreidt. Het is niet hetzelfde als traditionele propaganda en 'Grote Leugen'-technieken, die ontworpen zijn om emotionele steun te krijgen.
Desinformatie is bedoeld om het publiek te manipuleren. Dit kan ofwel door gangbare informatie waartegen men gekant is in diskrediet te brengen, ofwel door steun te verlenen aan verkeerde conclusies. Een relatief nieuwe vorm van desinformatie is deepfake, waarbij echte videobeelden met behulp van kunstmatige intelligentie zodanig worden gemanipuleerd dat het lijkt alsof dingen worden gezegd door bepaalde personen die in werkelijkheid worden ingesproken door acteurs.
Desinformatie speelt vaak in op gevoelens. Berichten over kinderen doen het daarbij erg goed. Een speciale vorm van desinformatie zijn 'fake factchecks', waarbij de desinformatie wordt gepresenteerd als informatie die is gecontroleerd. Een voorbeeld is het Russische nepverhaal tijdens de Oorlog in Oost-Oekraïne, waarbij foto's van zwangere vrouwen bij een gebombardeerde geboortekliniek volgens de Russische media zouden gespeeld zijn door een model. In het geval van de MH17-affaire publiceerden de Russische inlichtingendiensten nepbeelden, waaruit zou moeten blijken dat het vliegtuig was neergeschoten door het Oekraïense leger. De ultieme vorm is een dubbele 'fake factcheck', waarbij een factcheck van een politieke of militaire tegenstander middels een 'fake factcheck' valselijk wordt geframed als een 'fake factcheck' van die tegenstander. Het doel ervan is om de tegenstander als leugenaar af te schilderen en verwarring te zaaien over de ware feiten.
Een geregeld voorkomende desinformatie-tactiek is om een gedeelte van de waarheid en zichtbare fenomenen te vermengen met valse conclusies en onwaarheden dan wel moedwillige leugens, of om een deel van de waarheid te presenteren als het hele verhaal. Dus ook het achterhouden van informatie, oftewel het geven van onvolledige informatie, kan worden gerekend tot de kwalificatie desinformatie.
Onderzoek Kritische sociaalwetenschappers stelden in Nature vragen bij courante uitspraken over de effecten van blootstelling aan desinformatie, die niet in overeenstemming bleken met hun empirisch onderzoek. Drie veelvoorkomende misvattingen zijn volgens hen: de blootstelling aan problematische inhoud is wijdverspreid en hoog algoritmes zijn grotendeels verantwoordelijk voor deze blootstelling sociale media zijn een primaire oorzaak van bredere sociale problemen zoals polarisatie.
De onderzoekers stelden daarentegen vast dat de sterkste polarisatie vooral bij kleine groepen extreme gebruikers voorkomt, niet bij de middenmoot. En algoritmen sturen eerder richting centrum dan richting extremen. Wel dringen zij erop aan om platforms verantwoordelijk te stellen voor het faciliteren van blootstelling aan onjuiste en extreme inhoud bij de extremen, waar de consumptie het hoogst is en het risico op werkelijke schade het grootst. Ze roepen ook op tot meer transparantie van platforms, inclusief samenwerking met externe onderzoekers, om de effecten van online desinformatie en de meest effectieve reacties daarop beter te kunnen evalueren.
Regulering In de Europese Unie heeft de Verordening digitale diensten (DSA) als doel de online verspreiding van desinformatie en illegale inhoud te voorkomen en in te perken. Voor de praktische uitvoering verwijst men vooral naar twee instrumenten: de Praktijkcode 2022 inzake desinformatie; het Europees actieplan voor democratie (2020).
Voorbeelden van desinformatie thumb|Tijdens de branden in Zuid-Californië in januari 2025 ging onder andere deze afbeelding (gegenereerd door kunstmatige intelligentie) viraal op sociale media. Factcheckers concludeerden al snel dat de Hollywood Sign helemaal niet in brand stond en dat dit dus desinformatie was. Economie