De baardagame of baardagaam (Pogona vitticeps) is een hagedis die behoort tot de familie agamen (Agamidae). De agame leeft in delen van Australië en komt voor in woestijnachtige gebieden. De baardagame heeft verschillende aanpassingen om de hitte overdag en de koude nachten te overleven.
De baardagame is een omnivoor en jaagt op prooidieren maar eet ook bloemen en andere plantendelen. Het is een warmteminnende soort die een grote behoefte heeft aan licht en warmte. Baardagamen kennen een vrij verregaande vorm van visuele communicatie door kopknikken en het zwaaien met de poten (ronddraaien). Belangrijke vijanden zijn verschillende soorten slangen en roofvogels.
De baardagame is een van de bekendste hagedissen omdat het een van de populairste soorten is in de handel in exotische dieren. De baardagame wordt wereldwijd als exotisch huisdier gehouden waardoor er veel bekend is over de levenswijze.
Naamgeving en taxonomie thumb|De dreighouding bestaat uit het openen van de bek en het uitzetten van de baard. De baardagame heeft als wetenschappelijke naam Pogona vitticeps. Deze eerste naam Pogona (spreek uit: Pogóna) is de geslachtsnaam en is afgeleid van het Griekse woord pogon, dat 'baard' betekent. De tweede naam vitticeps (spreek uit: vittieseps) is de soortaanduiding. In de Duitse taal wordt wel de naam 'Streifenköpfige Bartagame' gebruikt, wat 'streepkop-baardagame' betekent.
Vroeger had de baardagame echter een andere wetenschappelijke naam omdat de agame toen nog tot het geslacht Amphibolurus werd gerekend. Deze verouderde naam was Amphibolurus vitticeps. Ook is de wetenschappelijke naam Acanthodraco vitticeps voorgesteld maar ook deze naam wordt beschouwd als verouderd. De naam vitticeps werd behouden.
De baardagame is niet de enige soort die tot het geslacht Pogona wordt gerekend, er zijn nog zeven andere soorten. De baardagame wordt vaak verward met Pogona barbatus, aangezien de soortnaam barbatus ook 'baard' betekent. Pogona barbatus is echter een veel minder bekende soort. Het was de eerst beschreven soort uit het geslacht Pogona, deze agame werd al in 1829 beschreven door Cuvier. Alle andere soorten werden later ontdekt, de soort Pogona vittatus komt veel algemener voor en wordt daardoor het meest ingevoerd als huisdier en is tegenwoordig van alle Pogona-soorten veruit de bekendste soort. Een andere noemenswaardige soort die weleens wordt ingevoerd is de dwergbaardagame (Pogona henrylawsoni), die kleiner blijft en een minder sterk ontwikkelde stekeltjesbaard heeft.
Verspreiding en habitat thumb|left|200px|Verspreidingsgebied in het groen. De baardagame is endemisch in Australië en komt nergens anders voor. De agame leeft in het centraal-oostelijke deel van het land. Het verspreidingsgebied van de baardagame ziet eruit als een vlek midden in vijf staten. Het areaal beslaat de Australische staten New South Wales, Noordelijk Territorium, Queensland, Victoria en Zuid-Australië. In het Noordelijk Territorium komt de agame voor in het zuidoostelijke deel, in Queensland in het zuidwestelijke deel. In New South Wales komt de agame voor in het noordwesten en in Zuid-Australië ten slotte is de baardagame alleen in het noordoosten te vinden.
De habitat bestaat uit halfwoestijnen en droge, weinig begroeide bossen tot gebieden met struikgewas. Met name in het zuiden kan de agame ook langs de kust worden aangetroffen.
De baardagame is overdag actief en schuilt 's nachts onder stenen of in holen van andere dieren. Dat is ook een plek waar zijn grootste vijand, de roofvogel, hem niet kan pakken. De baardagame is een bodembewonende soort die goed overweg kan op de grond, maar ook kan klimmen op rotsen en in bomen. Vooral de jongere dieren klimmen, ze zijn dan veilig voor hun grotere soortgenoten, die meer op de bodem blijven.
Beschermingsstatus Door de internationale natuurbeschermingsorganisatie IUCN is de beschermingsstatus 'veilig' toegewezen (Least Concern of LC).
Uiterlijke kenmerken thumb|De stekels van het lichaam en de kop zijn duidelijk zichtbaar. De baardagame is een middelgrote hagedis met krachtige klauwen en een duidelijk afgeplat lichaam. Een volwassen baardagame kan een totale lichaamslengte bereiken van ongeveer 60 centimeter. Ongeveer de helft van de totale lichaamslengte bestaat uit de staart. De agame heeft een relatief grote kop, een plomp en gedrongen lichaam en een relatief korte en dunne staart in vergelijking met andere hagedissen.
De mannetjes worden groter dan de vrouwtjes en zijn daarnaast te herkennen aan de grotere kop en de meer donker tot zwart gekleurde 'baard' aan de keelzijde. Mannetjes hebben ook zogenaamde femorale poriën; dit zijn vergrote poriën aan de onderzijde van de dijen. Mannetjes hebben ook een grotere cloacaopening dan vrouwtjes. Dit is te zien door de huidplooi van de cloaca wat te verschuiven.
Op de kop zijn stekelrijen aanwezig, evenals op staart en rug en dan vooral aan de flanken van het lichaam. De kop is driehoekig van vorm en relatief groot en stomp, de ogen en gehooropeningen zijn duidelijk te zien. De gehooropeningen zijn wat dieper gelegen en de oogleden zijn sterk verdikt, wat dient om zandkorrels buiten te houden. De 'baard' bestaat uit een opzetbare keelzak die bedekt is met stekelvormige schubben die naar voren steken als de keelzak wordt getoond, hierdoor lijkt de kop een stuk groter. Het opzetten van de baard dient uitsluitend om te imponeren. De baardagame kan hier niet mee 'steken' en staat bekend als een bijtschuwe soort tegenover vijanden.
Het lichaam is afgeplat en voorzien van vele stekels, die echter vrij zacht zijn. De stekels op de kop zijn wel verhoornd. De lichaamskleur van de baardagame heeft dezelfde kleur als zijn omgeving, roodbruin met grillige, donkere vlekken op de rug en strepen op de kop. Deze tekening steekt sterk af bij de jonge dieren en vervaagt naarmate de dieren groter worden; oudere exemplaren zijn meestal egaal van kleur. De bruinrode tot grijze kleur dient ter camouflage, en lijkt op de kleur van het zand waarop de agame leeft. De kleur van het lichaam van exemplaren uit drogere streken is vaak afstekender dan die van populaties uit meer gematigde gebieden.
De staart is in vergelijking met andere hagedissen erg kort; ongeveer even lang als het lichaam. De staart is voorzien van vele stekels, die bestaan uit omgebouwde schubben. De staart wordt gebruikt als balans bij het rennen, met name als op de achterpoten wordt gelopen. Daarnaast dient de staart als slagwapen om concurrenten en vijanden te slaan.
Thermoregulatie thumb|Twee zonnende jonge baardagamen. De baardagame is net als alle reptielen koudbloedig en is dus afhankelijk van de temperatuur van zijn omgeving. Om op te warmen kruipt hij op een steen om te zonnen, bij te hoge temperaturen wordt het hol opgezocht om te schuilen. Het regelen van de lichaamstemperatuur wordt ook wel thermoregulatie genoemd.
De baardagame leeft in kurkdroge streken in een woestijnachtige omgeving waar het 's nachts juist erg koud is. Om zich te wapenen tegen de wisselende omstandigheden kent de agame verschillende methoden om zich op te warmen dan wel af te koelen. Ook het grote lichaam speelt hierbij een rol; omdat de agame plomp maar gedrongen is, kan het lichaam veel efficiënter warmte vasthouden. Hierdoor kan de agame in tegenstelling tot andere hagedissen ook bij lagere temperaturen actief blijven.
Om op te warmen nemen de agamen vaak een zonnebad op een hoger gelegen punt zoals een tak of een steen. In de streken waar de hagedis van nature voorkomt, komen veel termietenheuvels voor die uitstekend geschikt zijn. Door op een verhoogde locatie te liggen kan de agame tijdens het zonnen de omgeving goed overzien. In door de mens aangepaste omgevingen worden ook hekken en picknicktafels gebruikt. Tijdens het zonnen wordt het lichaam zo veel mogelijk afgeplat wat het oppervlak vergroot en de efficiëntie verhoogt. Eenmaal opgewarmd is de hagedis razendsnel en zeer moeilijk te vangen. Als het warmer wordt zal de agame zijn bek openhouden, hierdoor verdampt het vocht in de mondslijmvliezen, wat voor verkoeling zorgt. Dergelijk gedrag is ook bekend van andere reptielen zoals krokodillen. Op het heetst van de dag is het zelfs de baardagame te veel en hij schuilt dan in de schaduw van struiken en in holen.
Later op de dag komt het dier weer tevoorschijn als de lucht afkoelt. De bodem echter is nog zeer warm, de baardagame staat dan hoog op de poten zodat de buik de grond niet raakt en tilt daarnaast zijn staart op om contact met het hete zand te voorkomen. Het kan hierbij ook gebeuren dat de hagedis een te hoge lichaamstemperatuur bereikt en oververhitting dreigt; de baardagame verdraagt een temperatuur tot 40 °C.
Voedsel De baardagame leeft in het wild van verschillende prooien en eet daarnaast ook plantendelen. De volwassen agame kan vrij grote prooien eten en ook de jongere dieren zijn niet te bang om grotere dieren aan te vallen. Onder het menu van de baardagame vallen onder andere plantendelen, zoals bladeren en bloemen, en insecten, zoals kevers, sprinkhanen en andere prooien.
Voortplanting Baardagamen maken gebruik van een vorm van visuele communicatie om elkaar het hof te maken. De baardagame kan communiceren door morse-achtige signalen te maken door met de kop te knikken en de voorpoten te zwaaien, net zoals andere agamen als de Chinese wateragame. Het mannetje kan zijn zwarte stekelbaard opzetten en blaast zijn lichaam vol met lucht tijdens het voorspel. Hij loopt kleine rondjes aan de voorzijde van het vrouwtje en trappelt af en toe met zijn poten. Af en toe wordt de bek geopend en wordt de gele bekrand zichtbaar.
Het vrouwtje zal door middel van het zwaaien met haar voorpoten laten zien dat ze wil paren. Als ze dat niet wil -omdat ze bijvoorbeeld al eieren draagt- zal ze een volhardend mannetje van zich af bijten.
Na de paring zet het vrouwtje na ongeveer 45 tot 60 dagen haar eitjes af in een ondergronds nest. Bij het graven van het nest verdwijnt zij grotendeels in de bodem. Er worden per legsel ongeveer 20 eieren afgezet, dit kan verschillen van 8 tot 24. De incubatietijd is ongeveer 2 tot 2,5 maand waarna de juvenielen tevoorschijn komen. Ze lijken in alles op de ouders en vertonen direct het karakteristieke zwaai-gedrag. Ze zijn uiteraard wel veel kleiner en hebben een verhoudingsgewijs veel grotere kop.
In gevangenschap thumb|Twee baardagamen begroeten elkaar. De baardagame is een van de weinige reptielen die onder de juiste omstandigheden enigszins tam kan worden, waarbij de schuwheid voor mensen verdwijnt. Hierdoor is de hagedis populair als huisdier en er is veel over de levenswijze en het gedrag bekend. De baardagame wordt gehouden in een terrarium. Dit is een volledig afgesloten (glazen) bak waarin de levensomstandigheden van het dier worden nagebootst. Daarbij is belangrijk dat een geschikt substraat wordt gebruikt, er voldoende zon- en schuilmogelijkheden zijn en dat de temperatuur en luchtvochtigheid niet te hoog of te laag worden.
De baardagame stelt ten opzichte van andere reptielen minder eisen met betrekking tot de verzorging. Omdat de baardagame een woestijnbewoner is, houdt het dier van droge, kale omstandigheden, wat een voordeel is omdat er zo minder kans is op beschimmeling en het terrarium relatief makkelijk schoon te houden is. Het is zeer belangrijk om voor het aanschaffen van een baardagame veel informatie op te doen. Voordat men een baardagame aanschaft, dient men er bijvoorbeeld rekening mee te houden dat een baardagame 7 tot 15 jaar oud kan worden, ongeveer zo oud als een hond of kat.
Gezonde baardagamen zijn alert en kijken helder uit hun ogen. Als dat niet zo is, gaat het vaak om een ziek of sterk verzwakt exemplaar. Ook het gewicht en de vetreserves van de agame, voornamelijk bij de buik, moeten op peil zijn. Dit is ook te zien aan de heupbeenderen, die normaal gesproken niet te zien zijn, maar bij een zwak of ziek dier vaak uitsteken.