In de grammatica's van de Chinese talen spelen maatwoorden ( Traditioneel: 量詞, Vereenvoudigd: 量词, Mandarijn liàngcí, Kantonees leung4 chi4) een grote rol. Ze worden in bepaalde gevallen (bijvoorbeeld bij telwoorden) gebruikt om de woordklasse van het woord dat geteld wordt, aan te duiden.
In de Chinese grammatica kan een telwoord niet als zodanig naast een telbaar zelfstandig naamwoord worden gezet. Een woordgroep als "zes wolven" kan niet woordelijk naar het Chinees vertaald worden. In plaats daarvan wordt een maatwoord ingevoegd. Woordelijk zegt een Chinees dan "zes dier wolf". Vergelijkbaar is een Nederlandse constructie als "zes vel papier".
Gebruik In het Chinees moet in de betreffende situaties het maatwoord gebruikt worden; het is niet facultatief, zoals in het Nederlands. Chinezen die een Europese taal aanleren, meestal Engels, worden vaak gekenmerkt door het te vaak gebruiken van maatwoordachtige woorden als "een soort van" (in het Chinese Engels: a kind of). Dit laat zich verklaren vanuit de Chinese taallogica, waar maatwoorden een elementair onderdeel van een woordgroep zijn.
Het Chinees kent geen lidwoorden en ook geen door achtervoegsels uitgedrukt meervoud (hoewel er iets bestaat dat daar op lijkt bij persoonlijke voornaamwoorden). Meervoud moet in het Chinees dus worden uitgedrukt door het telwoord in combinatie met het maatwoord. Als het maatwoord niet wordt gebruikt zal een Chinees de woordgroep niet meer als zodanig interpreteren. Maatwoorden zijn dus nodig om telwoorden aan zelfstandige naamwoorden te "binden".
Vormenrijkdom Hoewel maatwoorden in het Chinees in de eerste plaats abstracte begrippen zijn, is hun vorm niet arbitrair.
Bij papier wordt zo een maatwoord gebruikt voor platte, dunne dingen: 张 (trad. 張), zhang1. Bij de meeste diersoorten wordt het maatwoord gebruikt dat op zichzelf ook "dier" betekent: 只 (只) zhi1 (dier).
Er is een algemeen maatwoord, ge (Trad. 個, Vereenvoudigd 个), dat voor alle woorden gebruikt kan worden, maar het gebruik van dit woord komt in Chinese oren wat beperkt over. Een moedertaalspreker zal specifiekere woorden kiezen. Degene die Chinees leert en hierin een goed niveau wil ontwikkelen, zal bij ieder woord in het Chinees het maatwoord moeten aanleren.
Zeker in geschreven Chinees worden steeds de specifieke maatwoorden gebruikt.
Ontwikkelingen Toch is er een ontwikkeling merkbaar ten voordele van 个, ge. Veel oude maatwoorden klinken nu al te oubollig. Het Chinees zal in de toekomst waarschijnlijk het aantal maatwoorden drastisch gaan beperken.
Toch is het onwaarschijnlijk dat alleen 个 overblijft. In een woordgroep als 一场比赛 (yi4 chang2 bi3sai4), letterlijk "1 gebeurtenis wedstrijd" duidt het maatwoord 场 aan dat de wedstrijd een belangrijke gebeurtenis is - gebruik van ge zou suggereren dat het om "maar een wedstrijdje" ging. Langzaam verandert dus de zeggingskracht van maatwoorden.
Dialecten Er is in het Chinees een grote regionale variatie. In de verschillende dialecten kan ook het gebruik van maatwoorden anders zijn dan in de standaardtaal. Veel dialecten kennen eigen, unieke maatwoorden die in het Standaardmandarijn niet eens voorkomen. Anderzijds kunnen ook bepaalde specifieke vormen worden vervangen door meer algemene maatwoorden.
Zo wordt in sommige streken 俩 (trad. 倆), "liǎ" gebruikt in plaats van het meer standaardtalige 两个 (兩個) "liǎng ge", dat bestaat uit het telwoord 2 en het algemeen maatwoord ge. De grens tussen maatwoord en telwoord vervaagt hierbij: er ontstaat een nieuw woord "俩" dat "twee van X" betekent. Een dergelijke vereenvoudiging valt te rijmen met de hierboven geschetste ontwikkelingen.
Lijst De tabellen geven een uitgebreid beeld van de in het Chinees voorkomende maatwoorden. Ze zijn op de volgende wijze opgedeeld: Kolom: Traditionele karakters Kolom: Vereenvoudigde karakters (wanneer niet hetzelfde als het traditionele) Kolom: Uitspraak in het Standaardmandarijn (Pinyin) Kolom: Uitspraak in het Standaardkantonees (Yale (romanisatie)) Kolom: Betekenis, gebruik.
Maatwoorden voor zelfstandige naamwoorden Echte maten TraditioneelVereenvoudigdStandaardmandarijn (Pinyin)Standaardkantonees (Yale (romanisatie))GebruikTijd秒miǎomiu5"seconde"分fēnfan1"minuut"刻 kèhak1 haak1"kwartier"小時小时xiǎoshísiu2 si4"uur"鐘钟zhōngjung1"uur" (zuidelijke dialecten)時辰时辰shíchénsi4 san4"twee uur" (verouderd)天 tiāntin1"dag"日 rìyat6"dag" (lett. "zon")年 niánnin4"jaar"載载zǎijoi2 joi3"jaar"世紀世纪shìjìsai3 gei2"eeuw"Gewicht, omvang克 kèhak1 haak1"gram"斤 jīngan1"pond", "600 gram (Taiwan)"公斤 gōngjīngung1 gan1"kilo"千克 qiānkèchin1 hak1/haak1"kilo"噸吨dūndeun1"ton (gewicht)"Afstand公分 gōngfēngung1 fan1"centimeter"厘米 límǐlei4 mai5"centimeter" (minder frequent)寸 cùnchyun3Chinese Inch"吋 cùnchyun3 Britse Inch尺 chǐche2/chek3Chinese "Voet"呎 chǐchek3Britse Voet英尺 yīngchǐying1 chek3Britse Voet公尺 gōngchǐgung1 chek3"meter"米 mǐmai5"meter" (technisch)里 lǐlei5"lǐ", ca. 1/3 mijl哩 lǐle1/lei5/li1Britse Mijl英里 yīnglǐ ying1 lei5 Britse Mijl公里 gōnglǐgung1 lei5"kilometer"天文單位天文单位tiānwéndānwèitin1 man4 daan1 wai2"Astronomische lengtemaat"光年 guāngniángwong1 nin4"lichtjaar"秒差距 miǎochājùmiu5 cha1 geui6"parsec"Geld圓元yuányun4"yuán", "¥" (Chinese munt)塊块kuàifaai3"yuán", "¥" (volksnaam voor de yuan)角 jiāogok3/luk6"jiāo", "dubbeltje" (10 ct.)毫毛máohou4"jiāo", (volksnaam voor de jiao)分 fēnfan1/fan6"fēn", "Cent"
Idioom TraditioneelVereenvoudigdStandaardmandarijn (Pinyin)Standaardkantonees (Yale (romanisatie))Gebruik 把 bǎ ba2 "handvol" (voorwerpen die men kan vasthouden) - mes, sleutel; ook een stoel 班 bān baan1 "geplande dienst" - treinen enz. 包 bāo bau1 "bundel" 杯 bēi bui1 "beker", "kopje", "glas" - dranken 本 běn boon2 "band" (boeken enz.) 筆 笔 bǐ bat7 grote bedragen 部 bù bo6 romans, films 册 cè chak8 boeken 層 层 céng chang4 gebouwen 場 场 chǎng cheung4 evenementen, gebeurtenissen 床 chuáng chong4 "bed" — dekens, lakens 次 cì chi3 "tijd" — gelegenheden 袋 dài doi2 zakken, buidels, tassen 道 dào do6 projecties (lichtstralen), (fig.) opdrachten v.e. autoriteit 滴 dī dik9 vloeistoffen (water, bloed) 點 点 diǎn dim2 ideeën 頂 顶 dǐng dik9 voorwerpen met een vooruitstekende punt 棟 栋 dòng dung6 letterlijk "zuil", gebruikt voor gebouwen 堵 都 dǔ do1 muren, schuttingen 段 duàn duen6 "aaneengeregen lengten" — kabels, straten enz. 對 对 duì dui3 "paar" - mensen 頓 顿 dùn dun6 maaltijden 朵 duǒ do2 bloemen, wolken 份 fèn fan6 porties 封 fēng fung1 brief, post 幅 fú fuk7 kunstwerken 服 fù fuk9 "dosis" — (Chinees) medicijn 副 fù fu3 gepaarde voorwerpen (handschoenen enz.) 個 个 ge (gè) go3 algemeen bruikbaar (zie boven) 根 gēn gan1 dunne, smalle voorwerpen 股 gǔ gu2 stromingen (lucht, invloed) 行 háng hong4 Dingen, die "lijnen" vormen (abstract: woorden, enz.) 盒 hé hap2 "kleine kisten" - bv. bij band 户 hù woo6 huishouden 伙 huǒ fo2 groepen, klieken (heeft een eerder negatieve bijklank) 家 jiā ga1 groepen mensen (familie enz.) 架 jià ga3 vliegtuigen, piano's (vleugels) 間 间 jiān gaan1 ruimten 件 jiàn gin6 stoffen, kledingstukken enz. 節 节 jié jit8 bamboe 屆 届 jiè gaai3 regelmatige ontmoetingen 句 jù gui3 lijnen, zinnen enz. 棵 kē po1 bomen 顆 颗 kē fo2 kleine dingen of klein lijkende dingen (bv. sterren, planeten) 口 kǒu hau2 dorpelingen, verwanten 塊 块 kuài faai3 "stuk", "brok" — land, stenen, enz. Ook koek, brood (maar niet de sneetjes) 類 类 lèi lui6 gelijkende voorwerpen 粒 lì lap7 "koren" 輛 辆 liàng leung2 auto's, fietsen 列 liè lit9 treinen 枚 méi mui4 medailles 門 门 mén mun4 academische termen (bv. cursussen) 面 miàn min6 vlakke, gladde voorwerpen (spiegels, vlaggen enz.) 名 míng ming4 hooggeplaatste personen (adel, doktoren, politici) 排 pái paai4 in rijen gerangschikte voorwerpen (bv. stoelen) 盤 盘 pán pun4 vlakke voorwerpen (cassettes enz.) 批 pī pai1 mensen, spullen enz. 匹 pǐ pat7 paarden en andere rijdieren 篇 piān pin1 papieren, artikelen 片 piàn pin3 "plak" — vlakke voorwerpen, bv. kaarten, sneden brood 瓶 píng ping4 "fles" — dranken 期 qī kei4 magazins 群 qún kwan4 "groep", "kudde" 扇 shàn sin3 deuren, ramen 首 shǒu sau2 liederen, gedichten, muziekstukken 束 shù chuk7 bundels 雙 双 shuāng seung1 gepaarde voorwerpen 艘 sōu sau2 schepen 所 suǒ so2 gebouwen 台 tái toi4 zware voorwerpen (televisies, computers) en voorstellingen (theater enz.) 堂 táng tong4 rijen, meubilair 趟 tàng tong3 georganiseerde vervoersdiensten 套 tào to3 "Zin" — boeken, tijdschriften 題 题 tí tai4 maatwoord voor vraagstellingen 條 条 tiáo tiu4 lange, smalle voorwerpen (broeken enz.) 頭 头 tóu tau4 "kop" — bepaalde dieren 團 团 tuán tuen4 "bal" — ronde en gewikkelde voorwerpen (kluwens enz.) 位 wèi wai2 beleefd maatwoord voor mensen (beleefdheidsvorm) 項 项 xiàng hong6 projecten 樣 样 yàng yeung6 algemene, gelede voorwerpen 盞 盏 zhǎn jaan2 lichtbronnen (lampions), theepotten enz. 張 张 zhāng jeung1 "blad" — vlakke voorwerpen (papier), gezichten, kaarten 陣 阵 zhèn jan6 "Ontploffing" — kortstondige gebeurtenissen (onweders, buien) 支 zhī ji1 stokvormige voorwerpen (stiften, eetstokjes) 隻 只 zhī jek8 een van een tweetal, dieren (vogels, katten) 枝 zhī ji1 alternatief voor 支, kan voor wapens en rozen gebruik worden. 種 种 zhǒng jung2 soorten voorwerpen, genres 組 组 zǔ jo2 zinnen, rijen, series, stellingen 座 zuò jo6 grote structuren of bergen
Maatwoorden voor werkwoorden TraditioneelVereenvoudigdStandaardmandarijn (Pinyin)Standaardkantonees (Yale (romanisatie))Gebruik 遍 biànbin3 pin3 hoe vaak een handeling wordt afgesloten 場 场 chǎng cheung4 de duur van de ene gebeurtenis, terwijl er een andere plaats heeft. 次 cì chi3 tijden (anders dan 遍 is 次 onafhankelijk van de eventuele voltooidheid van de handeling) 頓 顿 dùn deun6 eenmalige handelingen 回 huí wui4 voorvallen (spreektalig) 聲 声 shēng seng1/sing1 schreeuwen, roepen enz. 趟 tàng tong3 reizen enz. 下 xià ha5/ha6 korte, plotselinge gebeurtenissen
Enige voorbeelden In de volgende zinnen zijn de maatwoorden groen en de zelfstandige naamwoorden paars. De zinnen staan in traditionele karakters, maar worden gevolgd door dezelfde zinnen in vereenvoudigde.
去年我騎了一匹馬。 [去年我骑了一匹马。] Verleden jaar reed ik paard (eig. "1 paard"). 這臺電視看了一次就壞了。[这台电视看了一次就坏了。] Deze televisie was al na het eerste gebruik beschadigd. 我訂了這兩班車。 [我订了这两班车。] Ik heb deze beide bussen (bustickets) gereserveerd. 下完這陣雨我才會爬那座山。 [下完这阵雨我才会爬那座山。] Pas als deze regen over is, zal ik op de berg klimmen. 一根頭髮。 [一根头髮。] een haar, een hoofdhaar 五分(鐘)。 [五分(钟)。] vijf minuten 十天(時間)。 [十天(时间)。] tien dagen 一百頭牛。 [一百头牛。] honderd ossen, honderd stuks vee. 一個蘋果。 [一个苹果。] een appel 一斤蘋果。 [一斤苹果。] een pond appelen. 一些蘋果。 [一些苹果。] enkele appels.
Externe links Figurative Extension of Chinese Classifiers (in de appendix een uitgebreide lijst maatwoorden, Chineestalig) Vergelijkende studie van klaswoorden in Chinese dialecten
Categorie:Taal in China Categorie:Woordsoort