Een samenkoppeling is een vaste woordcombinatie, dermate gefixeerd dat er koppeltekens in voorkomen. Is zo'n gefixeerde woordcombinatie echter duidelijk uitheems (herkenbaar afkomstig uit het Engels of uit andere vreemde talen), dan ontbreekt het koppelteken nogal eens.

Inheems: samenkoppeling Soms bevriest een woordgroep tot een vaste uitdrukking, waarmee we zo vertrouwd zijn dat zij bijna één woord is geworden: het staakt-het-vuren vergeet-mij-niet doe-het-zelf heen-en-weer.

Dit wordt een samenkoppeling genoemd. Een samenkoppeling wordt geschreven met koppeltekens, als zij is opgebouwd uit inheemse elementen, zoals in de voorbeelden hierboven.Samenkoppeling met koppelteken

Inheems: samenkoppeling in samenstelling en afleiding Zo'n samenkoppeling is een taalbouwsel: taalelementen zijn erin samengevoegd tot een groter geheel. Maar taalbouwsels hebben de eigenschap dat ze verder uitgebouwd kunnen worden. Zo kan met een samenkoppelingen ook samenstellingen en afleidingen vormen.

De koppeltekens blijven in de samenkoppeling dan behouden. Verder gedraagt de nieuwe samenstelling zich zoals iedere andere samenstelling, en gedraagt de nieuwe afleiding zich als iedere andere afleiding. In de regel zal daardoor het nieuw toegevoegde woorddeel aan de samenkoppeling worden vastgeschreven.Samenkoppeling in samenstelling

Voorbeelden van samenkoppelingen in samenstellingen: doe-het-zelfwinkel heen-en-weergepraat.

Voorbeelden van samenkoppelingen in afleidingen: doe-het-zelver vergeet-mij-nietjes geheen-en-weer.

Inheems: bijzondere gevallen In: Dat weet ik niet zo een-twee-drie Het doelpunt was het gevolg van een-tweetje tussen Deprex en García

valt van de eerste samenkoppeling (een-twee-drie) geen afleiding te vormen, terwijl de tweede (een-tweetje) juist alleen als afleiding (verkleinwoord) voorkomt.

Engels Engels: woordcombinaties Groepen woorden die in hun geheel het Engels zijn ontleend, kunnen het beste worden opgezocht in de Woordenlijst Nederlandse taal (het Groene boekje). Zij zijn talrijk en worden door de officiële spelling op heel verschillende wijzen opgevat:Engelse woorden in het Nederlands als samenstelling, en dan worden zij doorgaans aaneengeschreven: download als samenkoppeling, en dan krijgen zij een koppelteken: Dow-Jones als woordgroep, en in dat geval schrijven wij ze los: second opinion.

Waarin het verschil precies gelegen is, valt soms moeilijk te beredeneren.

Engels: samenkoppeling Aangezien er een apart artikel is gewijd aan het koppelteken dat soms in samenstellingen nodig is (Koppelteken in samenstellingen), komt hier alleen het koppelteken in samenkoppelingen voor bespreking in aanmerking. Voor zover er regels te geven zijn, betreffen die in hoofdzaak drie gevallen: gelijkwaardige elementen no- en non- voorzetselbijwoord.

Gelijkwaardige elementen Sommige combinaties geven aan dat een zaak twee componenten bevat, die min of meer gelijkwaardig zijn.https://woordenlijst.org/leidraad/12/1/#r12b sub (a) whisky-soda: er gaat zowel whisky als soda in, twee gelijkwaardige ingrediënten dus. Dow-Jones: genoemd naar twee onderscheiden personen.

De gelijkwaardigheid van de delen kan worden aangegeven door and: cash-and-carry: men betaalt in cash om dan het artikel direct mee te nemen (carry). rock-'n-roll: men doet zowel het een als het ander.

Daarentegen is er geen gelijkwaardigheid in de volgende combinaties. whiskygrog: niet én grog én whisky, maar een grog op basis van whisky. cashflow: een bepaald sóórt flow ("kasstroom").

No- en non- Begint de combinatie van Engelse woorden met no- of non-, dan schrijven we een koppelteken:https://woordenlijst.org/leidraad/12/1/#r12b sub (c) no-nonsense non-stop.

Voorzetselbijwoord Eindigt een combinatie van Engelse woorden op een voorzetselbijwoord, dan gaat daaraan een koppelteken vooraf.https://woordenlijst.org/leidraad/12/1/#r12b sub (d) Een voorzetselbijwoord is een voorzetsel (in, on, out) dat bijwoordelijk is gebruikt: veelal doordat het bij een werkwoord hoort. fall-out opt-in stand-by.

Op deze regel noemt de Leidraad (de inleiding) tot het Groene boekje enkele uitzonderingen: het is breakdown, countdown, feedback, playback en pullover. Blijkbaar is deze lijst niet uitputtend, want het lexicon (de eigenlijke woordenlijst) geeft nog meltdown, alsook de samenstelling dropdownmenu.Woordenlijst, onder die woorden

Engels: samenkoppeling in samenstelling en afleiding Indien in een Engelse groep woorden een koppelteken staat, zoals hierboven beschreven, dan blijft dat koppelteken gehandhaafd als we de groep uitbouwen tot een groter taalbouwsel.

Voorbeelden van samenstellingen: whisky-sodabereiding Dow-Jonesindex.

Dezelfde structuur gebruiken we voor een samenstelling die rechtstreeks uit het Engels komt, of waarvan de componenten in het Nederlands niet apart vóórkomen:Woordenlijst, onder die woorden; carry-onbagage staat niet in de lijst no-goarea carry-onbagage stand-upcomedian win-winsituatie.

Voorbeelden van afleidingen: een whisky-sodaatje back-uppen.

Engels: bijzondere gevallen De Woordenlijst schrijft nog voor dat er géén koppelteken komt bij (bijna-)verdubbeling: zulke combinaties schrijven we aaneen. fiftyfifty walkietalkie.

Combinaties die in het Engels vaak koppeltekens hebben, krijgen die ook in het Nederlands.https://woordenlijst.org/leidraad/12/1/#r12b sub (b)

Het verdient aanbeveling zulke woorden op te zoeken. Het gebruik in het Engels vertoont namelijk veel variatie. En wanneer iets bijna-verdubbeling is en wanneer niet, kan aan discussie onderhevig zijn.

Andere talen Andere talen: samenkoppeling Ook samenkoppelingen die in hun geheel aan andere talen zijn ontleend, kunnen het beste worden opgezocht in de Woordenlijst Nederlandse taal (het Groene boekje). Zij worden namelijk geschreven zoals in de oorspronkelijke taal: in sommige gevallen los, in andere met koppelteken(s):https://woordenlijst.org/leidraad/6/5/ en onder de genoemde woorden in de Woordenlijst haute couture eau de cologne vis-à-vis deux-chevaux nasi rames ad hoc ad interim.

Andere talen: samenkoppeling in samenstelling en afleiding Maar ook nu weer kunnen we van de uitheemse samenkoppeling grotere taalbouwsels vormen, zowel samenstellingen als afleidingen.

Bij een samenstelling wordt dan tussen de delen van de oorspronkelijke samenkoppeling een koppelteken geplaatst, ook als dat er eerst niet stond:https://woordenlijst.org/leidraad/6/7/ sub (2) en onder de genoemde woorden in de Woordenlijst haute-coutureontwerper eau-de-colognefles nasi-ramesingrediënten ad-hocoplossing ad-interimbenoeming.

Bij deux-chevaux verandert er niets. Dat had immers al een koppelteken, en behoudt het: deux-chevauxgarage.

Een afleiding zal meestal een verkleinwoord zijn, en een achtervoegsel zoals -tje, -je wordt aan de samenkoppeling vastgeschreven:https://woordenlijst.org/leidraad/15/3/#r15e sub (c) deux-chevauxtje.

Uit voorbeelden in de Woordenlijst blijkt dat de spaties in afleidingen behouden blijven:https://woordenlijst.org/leidraad/15/3/#r15d sub (a) eau de toiletteje.

Noten

Categorie:Nederlandse spelling Categorie:Schriftteken