De Kroniek van de Drie Rijken (Chinees: 三國志, Sanguo zhi) is een boek uit de Vierentwintig Geschiedenissen, de verzameling officiële geschiedenissen van Chinese keizerlijke dynastieën. Het boek is samengesteld door Chen Shou (陳壽, 233–297) tussen 285 en 297 en beschrijft in 65 delen (juan) de voorgeschiedenis en het eigenlijke tijdperk van de Drie Koninkrijken gedurende de periode 189-284. Het werk vormt de historische basis voor de nog steeds veel gelezen Roman van de Drie Koninkrijken. Dat boek leverde op zichzelf weer inspiratie op voor veel historische fictie in de vorm van mondelinge overleveringen, literatuur, films, televisieseries en videospellen, waardoor De Kroniek van de Drie Rijken uiteindelijk een bijzonder grote invloed op de Chinese cultuur heeft gehad en nog steeds heeft.
Ontstaan Het werk is in de derde eeuw, (onder de Jin-dynastie) samengesteld door Chen Shou (陳壽, 233–297), een voormalig functionaris van de staat Shu. Er lag geen officiële opdracht aan het werk ten grondslag, de samenstelling gebeurde op initiatief van Chen Shou zelf. Hij had wel de beschikking over bestaande historische werken uit de staat Wei (zoals Weishu, 魏書, Boek van Wei, samengesteld door Wang Chen (†266) en Weilüe, 魏略王沈, Beknopte geschiedenis van Wei door Yu Huan) en uit de staat Wu (zoals Wushu, Boek van Shu, 吳書 door Wei Zhao, 韋昭, 204-273), maar niet uit zijn eigen staat Shu. De geschiedenis van dat rijk schreef Chen Shou op vanuit zijn geheugen.
Het exacte jaar waarin het werk werd voltooid is niet bekend. De laatste datum die in de Kroniek wordt genoemd is 284, het jaar waarin Sun Hao, de laatste heerser van Wu overleed. Het werk moet dan ook tussen 284 en 297 (het sterftejaar van Chen Shou) gereed zijn gekomen. Fan Jun (范頵), functionaris aan het keizerlijk hof, deed een voorstel om na de dood van Chen Shou een exemplaar van de Kroniek aan de keizerlijke bibliotheek toe te voegen. Dit gebeurde door in opdracht van de keizer het werk te kopiëren van het exemplaar dat Chen Shou thuis had liggen.
Probleem van de legitieme doorgifte van het Hemels Mandaat Chen Shou was in dienst van de Jin-dynastie, die zichzelf beschouwde als de rechtmatige opvolger van Wei. Het deel dat de geschiedenis van Wei beschrijft is dan ook het omvangrijkste deel van de Kroniek geworden. Door Chen Shou werden de heersers van Wei di (帝, keizer) genoemd, die elk hun eigen keizerlijke annalen kregen. De stichter van de dynastie, Cao Cao werd taizu (太祖, 'grote voorouder') genoemd, hoewel hij zich nooit tot keizer heeft laten proclameren. De eerste heerser van Wu werd slechts aangeduid als zhu (主, 'heer'), zijn opvolgers als san zi zhu (三嗣主, de 'drie erfgenamen van de heer'). De eerste heerser van Shu, Liu Bei, kreeg als extra toevoeging de titel xianzhu (先主, 'eerste heer'). Daaruit bleek dat Chen Shou nog steeds sympathie had voor de staat waar hij oorspronkelijk voor had gewerkt. Ook de titulatuur van de keizerinnen verschilde. Voor Wei gebruikte Chen Shou de term houfei (后妃, keizerinnen), voor de andere twee staten feizi (后妃) en feibin (妃嬪), dat echtgenotes betekent. Ook werden voor het gehele werk de jaartitels van Wei (en daarmee hun kalender) gebruikt.
Commentaar door Pei Songzhi In de vijfde eeuw kreeg Pei Songzhi (372-451) van keizer Wen (r.424-453) van de Liu Song-dynastie opdracht om het werk verder aan te vullen, omdat de tekst te beknopt was en te veel fouten zou bevatten. Zijn commentaar, dat hij in 429 voltooide, was vanuit historiografisch standpunt op een aantal punten opmerkelijk: Pei Songzhi noemde steeds de schrijvers en de titels van de werken die hij als bron had gebruikt. Hij beperkte zich tot een beschrijving van de gebeurtenis en zag af van de toen gebruikelijke beoordelingen, die waren beïnvloed door de confucianistische moraal of de doorgifte van het Hemels Mandaat. Alle teksten die een bepaalde gebeurtenis beschreven werden bij elkaar gezet, ook niet-officiële versies of onrealistische beschrijvingen. Pei Songzhi beperkte zich niet tot het gezichtspunt van de staat Wei (zoals Chen Shou had gedaan), maar hield ook rekening met de standpunten van de andere koninkrijken, zelfs als dit tot tegenstrijdigheden leidde. Bij plaatsnamen waar in de 'Kroniek' beschreven gebeurtenissen hadden plaatsgevonden werden opmerkingen over de geografische ligging toegevoegd.
Het commentaar van Pei Songzhi bevat citaten uit 258 bronnen, waarvan ruim 150 dateren uit de Wei-Jin periode. Bijna al deze bronnen zijn in de loop van de tijd verloren geraakt. Zijn commentaar is minder omvangrijk dan het oorspronkelijke werk van Chen Shou (320.000 tegenover 360.000 karakters. Ook voegde hij 98 fonetische glossen toe. Zijn commentaar maakte de Kroniek van de Drie Rijken tot een afgesloten en samenhangend geheel en is sindsdien integraal aan alle uitgaven van het werk toegevoegd.
Inhoud Sanguo zhi omvat 65 juan, maar is in feite een combinatie van drie boeken, een voor elk rijk. Weishu (魏書, Boek van Wei, ook wel Weizhi, 魏志, Geschiedenis van Wei) bevat 30 juan (waaronder de vier keizerlijke annalen). Shushu (蜀書, Boek van Shu) bevat 15 en Wushu (吳書, Boek van Wu) 20 juan. Zij bestaan uitsluitend uit biografieën. Sanguo zhi wijkt dus af van de indeling van de Shiji en het Boek van de Han door slechts onderscheid te maken tussen annalen en biografieën en het ontbreken van verhandelingen. dynastiekegeschiedenis benji(annalen) shijia(erfelijkegeslachten biao(tabellen) zhi(verhandelingen) liezhuan(biografieën) Totaal aantal juan Sanguo zhi 4 - - - 61 65
Boek van Wei thumb|Fragmenten uit het Boek van Wei. Bevat 4 juan Ji (紀, annalen), keizerlijke biografieën in strikt annalistische vorm die een chronologisch overzicht bieden van de belangrijkste gebeurtenissen, bezien vanuit het keizerlijke hof. Na de keizers volgt een juan collectieve biografieën van keizerinnen, gevolgd door 25 juan zhuan (傳, exemplarische overleveringen, vaak aangeduid als biografieën). De biografie beperkt zich tot het beschrijven van gebeurtenissen die het exemplarische karakter van de betreffende persoon duidelijk moesten maken. In een hoofdstuk kunnen ook twee of meer personen worden behandeld, als zij tot hetzelfde type persoon behoren. Er is verder nog een collectieve biografie (juan 29) van waarzeggers en voorspellers. Het laatste hoofdstuk beschrijft de betrekkingen met de verschillende, voornamelijk noordoostelijke buurvolkeren. Ook is hierin het hoofdstuk Xirong (西戎, Westelijke Rong) uit Weilüe 《魏略》 opgenomen.
Juan 1-30: juan Titel Vertaling Opmerkingen 1. Wudi ji (武帝紀) annalen van keizer Wu Cao Cao, hoewel formeel geen keizer werd hij toch beschouwd als eigenlijke stichter van het Koninkrijk Wei. Zijn tempelnaam luidt dan ook Taizu (太祖, Grote Voorouder), zijn postume naam is Wudi (武帝, de Krijgshaftige keizer) 2. Wendi ji (文帝紀) annalen van keizer Wen Cao Pi (r.220-226), postume naam Wendi (文帝) 3. Mingdi ji (明帝紀) annalen van keizer Ming Cao Rui (r.226-239), postume naam Mingdi (明帝) 4. san shaodi ji (三少帝紀) annalen van de drie jonge keizers Cao Fang (r.239-253), prins van Qi (Qi wang, 齊王), postume naam Hertog Li van Shaoling (邵陵厲公, Shaoling Li gong) Cao Mao (r.254-259), hertog van het district Gaogui (Gaoguixiang gong, 高貴鄉公) Cao Huan (r.260-265), prins van Chenliu (Chenliu wang, 陳留王), postume naam Yuandi (元帝) 5. houfei zhuan (后妃傳) biografieën van keizerinnen Bevat: Bian, keizerin Wuxuan, vrouw van Cao Cao (Wuxuan Bian huanghou, 武宣卞皇后, 159-230) Zhen, keizerin Wenzhao, vrouw van Cao Pi (Wenzhao Zhen huanghou, 文昭甄皇后, 183-221) Guo, keizerin Wende, vrouw van Cao Pi (Wende Guo huanghou, 文德郭皇后, 184-235) Mao, keizerin Mingdao, vrouw van Cao Rui (Mingdao Mao huanghou, 明悼毛皇后, †237) Guo, keizerin Mingyuan, vrouw van Cao Rui (Mingyuan Guo huanghou, 明元郭皇后, †264) 6. Dong er Yuan Liu zhuan (董二袁劉傳) biografieën van Dong, de beide Yuan en van Liu Bedoeld zijn: Dong Zhuo 董卓, 139-192, generaal en krijgsheer, 189-192 regent voor keizer Xian Li Jue 李傕, †198, generaal, volgde Dong Zhao op als regent voor keizer Xian Guo Si 郭汜, 146-197, generaal onder Dong Zhuo, werkte daarna samen met Li Jue Yuan Shao 袁紹, 154-202, krijgsheer, vestigde een onafhankelijke staat in de provincie Ji, maar werd verslagen door Cao Cao Yuan Tan 袁譚, 173-205, oudste zoon van Yuan Shao, overwon met hulp van Cao Cao zijn jongere halfbroer Yuan Shang, maar werd daarna zelf door Cao Cao verslagen Yuan Shang 袁尚, 177-207, zoon van Yuan Shao, vluchtte nadat hij de machtsstrijd met zijn oudere broer had verloren naar Gongsun Kang, heerser over Liaodong die hem liet doden Yuan Shu 袁術, 155-199, krijgsheer, riep zich 195 uit tot keizer, werd verslagen door Cao Cao en stierf op de vlucht, jongere halfbroer van Yuan Shao Liu Biao 劉表, 142-208, gouverneur van de provincie Jing (het huidige Hubei) Liu Cong 劉琮, †?, volgde zijn vader Liu Biao op als gouverneur van Jing, maar gaf zich in 208 over aan Cao Cao 7. Lü Bu Zang Hong zhuan (呂布臧洪傳, †198) biografieën van Lü Bu en van Zang Hong Bedoeld zijn: Lü Bu 呂布, 161-199, krijgsheer, verslagen door Cao Cao Zhang Miao 張邈, †195, minister, sloot zich aan bij Yuan Shao en daarna bij Cao Cao, kwam tegen hem in opstand maar werd door hem verslagen Chen Deng 陳登, 163-201, bestreed Lü Bu en sloot zich aan bij Cao Cao Zang Hong 臧洪, 160-195, bestreed Dong Zhuo en sloot zich daarna aan bij Yuan Shao 8. er Gongsun Tao si Zhang zhuan (二公孫陶四張傳) biografieën van de beide Gongsun, van Tao en de vier Zhang Bedoeld zijn: Gongsun Zan 公孫瓚, 161-199, krijgsheer, bestreed Dong Zhuo, werd verslagen door Yuan Shao en pleegde zelfmoord Gongsun Du 公孫度, 150-204, krijgsheer, beheerste 184-204 het schiereiland Liaodong Gongsun Kang 公孫康, krijgsheer, beheerste 204-221 Liaodong, zoon van Gongsun Du Gongsun Gong 公孫恭, krijgsheer, beheerste 221-228 Liaodong, zoon van Gongsun Du Gongsun Yuan 公孫淵, †238, krijgsheer, beheerste 228-238 Liaodong, kleinzoon van Gongsun Du Tao Qian 陶謙, 132-194, krijgsheer gouverneur van Xuzhou Zhang Yang 張楊, †198, krijgsheer, beheerste commanderij van Henei (het huidige noord-Henan), bood in 195 tijdelijk toevlucht aan keizer Xian Zhang Yan 張燕, †?, leider van de confederatie Heishan zeide (黑山賊, Bandieten van de Zwarte Bergen) Zhang Xiu 張繡, 159-207, krijgsheer, sloot zich aan bij Cao Cao Zhang Lu 張魯, †216, krijgsheer, taoïstische Hemelse Meester, beheerste het gebied rond Hanzhong, gaf zich in 215 over aan Cao cao 9. zhu Xiahou Cao zhuan (諸夏侯曹傳) biografieën van diverse Xiahou en Cao Bedoeld zijn: Xiahou Dun 夏侯惇, †220, generaal onder Cao Cao Han Hao 韓浩, †215, volgde Xiahou Dun en werd vertrouweling van Cao Cao Shi Huan 史渙, †209, militair onder Cao Cao Xiahou Yuan 夏侯淵, †219, generaal onder Cao Cao Xiahou Ba 夏侯霸, 188-259/262, generaal, tweede zoon van Xiahou Yuan Cao Ren 曹仁, 168-223, generaal, achterneef van Cao Cao Cao Chun 曹純, 170-210, generaal, broer van Cao Ren Cao Hong 曹洪, 190-232, generaal onder Cao Cao Cao Xiu 曹休, 170-228, generaal Cao Zhao 曹肇, †244, generaal, zoon van Cao Xiu Cao Zhen 曹真, 185-231, generaal onder Cao Cao Cao Shuang 曹爽, †249, generaal en regent, oudste zoon van Cao Zhen, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Cao Xi 曹羲, †249, minister, tweede zoon van Cao Zhen, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Cao Xun 曹訓, †249, zoon van Cao Zhen, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi He Yan 何晏, 196-249, filosoof en politicus, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Deng Yang 鄧颺, †249, functionaris, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Ding Mi 丁謐, †249, functionaris, bondgenoot van generaal Cao Shuang, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Bi Gui 畢軌, †249, functionaris, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Li Sheng 李勝, †249, politicus, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Huan Fan 桓範, †249, generaal en functionaris, geëxecuteerd op bevel van Sima Yi Xiahou Shang 夏侯尚, †226, generaal Xiahou Xuan 夏侯玄, 208-254, schrijver, historicus, generaal, filosoof en politicus, zoon van Xiahou Shang 10. Xun Ju Xun You Jia Xu zhuan (荀彧荀攸賈詡傳) biografieën van Xun Ju, Xun You en Jia Xu Bedoeld zijn: Xun Yu 荀彧, 163-212, generaal en politicus