Het Boek van de Late Han of Houhanshu is een van de boeken uit de Vierentwintig Geschiedenissen, de verzameling officiële geschiedenissen van Chinese keizerlijke dynastieën. Het werk stamt uit de vijfde eeuw, omvat 130 delen (juan) en is als privé-project grotendeels samengesteld door Fan Ye (398-445), die de geschiedenis van de Oostelijke Han-dynastie (23-220) beschrijft. Houhanshu geldt sinds de Tang-dynastie (618-906) als standaardgeschiedenis voor de Oostelijke Han. Het gaat hier om een cultureel belangrijk werk, dat met de "Vijf Klassieken" (de kern van de confucianistische canon) en twee andere dynastieke geschiedenissen (Shiji en Hanshu) behoorde tot de basiskennis van ambtenaar-literaten in China en in landen die door China cultureel waren beïnvloed.
Ontstaan thumb|150px|Beginpagina van Houhanshu Er was in de vijfde eeuw geen archiefmateriaal meer beschikbaar uit de tijd van de Oostelijke Han. Houhanshu werd dan ook samengesteld uit secundaire werken. De keizerlijke annalen en de biografieën werden samengesteld door Fan Ye. Hij gebruikte als belangrijkste bron de Optekeningen van de Han uit de Oostelijke Toren (Dongguan Hanji). Dit werk was tussen de eerste en derde eeuw samengesteld en gold tot in de Tang-tijd als standaardgeschiedenis van de Oostelijke Han. Fan Ye maakte verder gebruik van Houhanji (後漢紀, Optekeningen van de Late Han), een annalistisch geschiedeniswerk, samengesteld door Yuan Hong (袁宏, 328-376). Fan Ye werd in 445 op bevel van keizer Wen (r.424-452) terechtgesteld. Hierdoor konden de verhandelingen niet meer worden samengesteld en bleef het werk beperkt tot 10 juan aan keizerlijke annalen en 80 juan aan biografieën.
In de vijfde eeuw werden door Liu Zhao (劉昭, ？—？) acht verhandelingen aan het werk toegevoegd. Zij omvatten in totaal 30 juan en zijn genomen uit Xuhanshu (续汉书, Vervolg op het Boek van de Han). Dat was in de derde eeuw samengesteld door Sima Biao (司馬彪, †306) en bestond uit 80 juan.
In de zevende eeuw werd een belangrijk commentaar aan Houhanshu toegevoegd, dat tussen 675 en 681 samengesteld was door een team onder leiding van kroonprins Li Xian (李賢, 653-684).
Inhoud Houhanshu bevat 120 juan. Sommige hoofdstukken zijn later gesplitst, zodat het werk feitelijk uit 130 juan bestaat. Het werk volgt de indeling van de Shiji en de Hanshu. De volgorde van de onderdelen bij Houhanshu wijkt af van die van Shij en Hanshu. Na de annalen volgen de biografieën en pas daarna de verhandelingen. Dit heeft te maken met de wijze waarop het werk tot stand is gekomen. dynastiekegeschiedenis benji(annalen) shijia(erfelijkegeslachten biao(tabellen) liezhuan(biografieën) zhi(verhandelingen) Totaal aantal juan Houhanshu 10 (12) - - 80 (88) 30 (30) 8 onderwerpen 120 (130)
Annalen Ji (紀, annalen), 10 (12) juan. Keizerlijke biografieën in strikt annalistische vorm die een chronologisch overzicht bieden van de belangrijkste gebeurtenissen, bezien vanuit het keizerlijke hof. Na de keizers volgen in juan 10 de biografieën van keizerinnen. Hun opname onder de keizerlijke annalen weerspiegelt de grote invloed die keizerinnen op het bestuur hadden tijdens de Late Han.
juan1-10(1-12) Titel Vertaling Opmerkingen 1A + 1B Guangwudi ji (光武帝紀) annalen van keizer Guangwu keizer Guangwu, r.25-57. 2. Xianzong Xiao Mingdi ji (顯宗孝明帝紀) annalen van de vermaarde voorouder, de kinderlijk gehoorzame keizer Ming keizer Ming, r.58-75. 3. Suzong Xiao Zhangdi ji (肅宗孝章帝紀) annalen van de gerespecteerde voorouder, de kinderlijk gehoorzame keizer Zhang keizer Zhang, r.76-88. 4. Xiao He xiao Shangdi ji (孝和孝殤帝紀) annalen van de kinderlijk gehoorzame keizers He en Shang keizer He, r.89-105, keizer Shang, r.106. 5. Xiao Andi ji (孝安帝紀) annalen van de kinderlijk gehoorzame keizer An keizer An, r.106-125. 6. Xiao Shun xiao Chong xiao Zhidi ji (孝順孝沖孝質帝紀) annalen van de kinderlijk gehoorzame keizers Shun, Chong en Zhi keizer Shun, r.125-144, keizer Chong, r.144-145, keizer Zhi r.145-146.7. Xiao Huandi ji (孝桓帝紀) annalen van de kinderlijk gehoorzame keizer Huan keizer Huan, r.146-168. 8. Xiao Lingdi ji (孝靈帝紀) annalen van de kinderlijk gehoorzame keizer Ling keizer Ling, r.168-189. 9. Xiao Xiandi ji (孝獻帝紀) annalen van de kinderlijk gehoorzame keizer Xian keizer Xian, r.189-220. 10A + 10B Huanghou ji (皇后紀) biografieën van keizerinnen Guangwu Guo huanghou (光武郭皇后, †52), (Guo Shengtong, 郭聖通), eerste keizerin van keizer Guangwu (r. 25-57) Guanglie Yin huanghou (光烈陰皇后, 5 na Chr.-64), (Yin Lihua, 陰麗華), tweede keizerin van keizer Guangwu (r.25-57) Mingde Ma huanghou (明德馬皇后, 40-79), (Ma huanghou, 馬皇后), keizerin van keizer Ming (r.58-75) Jia Guiren (賈貴人, †?), concubine van Mingdi en moeder van keizer Zhang (r.76-88) Zhangde Dou huanghou (章德竇皇后, 63-97), (Dou huanghou, 竇皇后), keizerin van keizer Zhang (r.76-88) Hedi Yin huanghou (和帝陰皇后, 80?-102), (Yin huanghou, 陰皇后), eerste keizerin van keizer He (r.89-105) Hexi Deng huanghou (和熹鄧皇后, 81-121), (Deng Sui, 鄧綏), tweede keizerin van keizer He Ansi Yan huanghou (安思閻皇后, †126), (Yan Ji, 閻姬), keizerin van keizer An (r.106-125) Shunli Liang huanghou (順烈梁皇后, 116-150), (Liang Na, 梁妠), keizerin van keizer Shun (r.125-144) Yu meiren (虞美人, †179), concubine van Shundi, moeder van keizer Chong (r.144-145) Chen furen, (陳夫人, †175), concubine van Liu Hong (刘鸿), achterkleinzoon van keizer Zhang en moeder van keizer Zhi (r.145-146) Xiaochong Yan huanghou (孝崇匽皇后, †152), (Yan Ming, 匽明), in 146 tot keizerin-weduwe benoemd door haar zoon keizer Huan (r.146-186) Yixian Liang huanghou (懿獻梁皇后, †159), (Liang Nüying, 梁女瑩), eerste keizerin van keizer Huan (r.146-168) Huandi Deng huanghou (桓帝鄧皇后, †165), (Deng Mengnü, 鄧猛女), tweede keizerin van keizer Huan Huansi Dou huanghou (桓思竇皇后, †172), (Dou Miao, 竇妙), derde keizerin van keizer Huan Xiaoren Dong huanghou (孝仁董皇后, †189), (Dong taihou, 董太后), tot keizerin-weduwe benoemd door haar zoon keizer Ling (r.168-189) Lingdi Song huanghou (靈帝宋皇后, †178), (Song huanghou, 宋皇后), eerste keizerin van keizer Ling (r.168-189) Lingsi He huanghou (靈思何皇后, †189), (He huanghou, 何皇后 ), tweede keizerin van keizer Ling (r.168-189) Xiandi Fu huanghou (獻帝伏皇后, †214), (Fu Shou, 伏壽), eerste keizerin van keizer Xian (r.189-220) Xianmu Cao huanghou (獻穆曹皇后, †260), (Cao Jie, 曹節), tweede keizerin van keizer Xian en (half)zus van Cao Pi, eerste keizer van het Koninkrijk Wei
Exemplarische overleveringen Liezhuan (列傳, exemplarische overleveringen, vaak aangeduid als biografieën), 80 (88) juan. Biografieën van belangrijke personen. De biografie beperkte zich tot het beschrijven van gebeurtenissen die het exemplarische karakter van de betreffende persoon duidelijk moesten maken. In een hoofdstuk kunnen ook twee of meer personen worden behandeld, als zij tot hetzelfde type persoon behoren. Onder juan 14, 42, 50 en 55 staan leden van de keizerlijke familie vermeld. Andere collectieve biografieën zijn opgenomen onder juan 67 en 76-84. De laatste hoofdstukken (juan 85 -90) beschrijven de betrekkingen tussen China en de verschillende buurvolkeren. Zij werden geplaatst onder liezhuan omdat het memoranda betrof die op persoonlijke titel waren geschreven.
juan11-90(13-100) Titel Vertaling Opmerkingen 11. Liu Xuan Liu Penzi liezhuan (劉玄劉盆子列傳) biografieën van Liu Xuan en Liu Penzi Bedoeld zijn: Liu Xuan (劉玄), †25, was de Gengshi-keizer (r.23-25) Liu Penzi (劉盆子) was een tegenkeizer (25-27) 12. Wang Liu Zhang Li Peng Lu liezhuan (王劉張李彭盧列傳) biografieën van: Wang Liu Zhang Li Peng Lu Bedoeld zijn: Wang Chang (王昌, latere naam: Wang Lang 王郎), †24, leider van een opstand tegen Wang Mang Liu Yong (劉永), †27, generaal en tegenkeizer (26-27) Pang Meng (龐萌), †30, generaal in dienst van keizer Guangwu Zhang Bu (張步), †32, warlord, gaf zich in 29 over aan keizer Guangwu Wang Hong (王閎), †30, militaire bevelhebber, lid van de Wang Mang-clan, bleef echter anti Wang Mang, gaf zich in 29 over aan keizer Guangwu Li Xian (李憲), †30, generaal en tegenkeizer (27-30) Peng Chong (彭寵), †29, generaal in dienst van Wang Mang en keizer Guangwu Lu Fang (盧芳), †?, tegenkeizer in het noorden, gaf zich in 36 over aan keizer Guangwu, maar kwam in 42 opnieuw in opstand, vluchtte daarna naar de Xiongnu 13. Wei Ao Gongsun Shu liezhuan (隗囂公孫述列傳) biografieën van Wei Ao en Gongsun Shu Wei Ao (†33) was een warlord in Shaanxi en Gansu Gongsun Shu , †36, was een tegenkeizer (25-36) in Sichuan 14. zongshi si wang san hou liezhuan (宗室四王三侯列傳) biografieën van vier prinsen en drie markiezen van de keizerlijke clan Prinsen: Liu Yan 劉縯 (Prins Wu van Qi, 齊武王縯), †23, generaal, leidde een opstand tegen Wang Mang Liu Xing 劉興 (Prins Jing van Beihai, 北海靖王興), †64, lid van de keizerlijke familie, tweede zoon van Liu Yan Liu Liang 劉良 (Prins Xiao van Zhao, 趙孝王良), †41, oom van keizer Guangwu Liu Zhi 劉祉 (Prins Gong van Chengyang, 城陽恭王祉), †35, oudere broer van keizer Guangwu Liu She 劉歙(Prins van Sishui, 泗水王歙), †34, oom van keizer Guangwu Markiezen: Liu Ci, 劉賜 (Markies Xiao van Ancheng, 安城孝侯賜), †52, neef van de Gengshi-keizer en verwant aan keizer Guangwu Liu Shun 劉順 (Markies Xiao van Chengwu, 成武孝侯順), †35, neef van keizer Guangwu Liu Jia 劉嘉 (Markies Huai van Shunyang, 順陽懷侯嘉), †39, neef van keizer Guangwu 15. Li Wang Deng Lai liezhuan (李王鄧來列傳) biografieën van Li, Wang, Deng en Lai Bedoeld zijn: Li Tong (李通), †42, generaal Wang Chang (王常), †36, generaal Deng Chen (鄧晨), †49, ambtenaar Lai She (來歙), †35, minister Lai Li (來歷), †133, regeringsfunctionaris, achterkleinzoon van Lai She 16. Deng Kou liezhuan (鄧寇列傳) biografieën van Deng en Kou Bedoeld zijn: Deng Yu (鄧禹), †58, generaal onder keizer Guangwu, 1e van de 28 Yuntai-generaals Deng Xun (鄧訓), †92, generaal, zesde zoon van Deng Yu Deng Zhi (鄧騭), †121, generaal, kleinzoon van Deng Yu Kou Xun (寇恂), †36, militaire bevelhebber, 5e van de 28 Yuntai-generaals Kou Rong(寇榮), †?, raadgever (shizhong, 侍中) in dienst van keizer Huan (r.146-168), werd op zijn bevel geëxecuteerd, achterkleinzoon van Kou Xun 17. Feng Cen Jia liezhuan (馮岑賈列傳) biografieën van Feng, Cen en Jia Bedoeld zijn: Feng Yi (馮異), †34, generaal, versloeg de Rode Wenkbrauwen, 7e van de 28 Yuntai-generaals Cen Peng (岑彭), †35, generaal, 6e van de 28 Yuntai-generaals Jia Fu (賈復), 9 n.Chr.-55, generaal, 3e van de 28 Yuntai-generaals 18. Wu Gai Chen Zang liezhuan (吳蓋陳臧列傳) biografieën van Wu, Gai, Chen en Zang Bedoeld zijn: Wu Han (吳漢), †44, generaal, 2e van de 28 Yuntai-generaals Gai Yan (蓋延), †39, generaal, 11e van de 28 Yuntai-generaals Chen Jun (陳俊), †47, generaal, 19e van de 28 Yuntai-generaals Zang Gong (臧宮), †58, generaal, 14e van de 28 Yuntai-generaals 19. Geng Yan liezhuan (耿弇列傳) biografie van Geng Yan Geng Yan (耿弇), 3 n.Chr.-58, generaal, 4e van de 28 Yuntai-generaals Geng Guo (耿國), †58, ambtenaar en strateeg, broer van Gen Yan Geng Bing (耿秉), 30-91, generaal, jongere broer van Gen Yan Geng Kui (耿夔), †?, generaal, zoon van Geng Guo Geng Gong (耿恭), †?, generaal, jongere broer van Gen Yan 20. Tiao Qi Wang Ba Zhai Zun liezhuan (銚期王霸祭遵列傳) biografieën van Tiao Qi, Wang Ba en Zhai Zun Bedoeld zijn: Tiao Qi (銚期), †34, generaal, 12e van de 28 Yuntai-generaals Wang Ba (王霸), †59, generaal, 23e van de 28 Yuntai-generaals Zhai Zun (祭遵), †33, generaal, 9e van de 28 Yuntai-generaals Zhai Tong (祭肜), †73, minister, neef van Zhai Zun 21. Ren Li Wan Pi Liu Geng liezhuan (任李萬邳劉耿列傳) biografieën van Ren, Li, Wan, Pi, Liu en Geng Bedoeld zijn: Ren Guang (任光), †29, generaal, 24e van de 28 Yuntai-generaals Ren Wei (任隗), †92, ambtenaar, zoon van Ren Guang Li Zhong (李忠), †43, generaal, 25e van de 28 Yuntai-generaals Wan You (萬脩), †26, generaal, 26e van de 28 Yuntai-generaals Pi Tong (邳彤), †30, generaal, 27e van de 28 Yuntai-generaals Liu Zhi (劉植), †26, generaal, 28e van de 28 Yuntai-generaals Geng Chun (耿純), †37, generaal, 13e van de 28 Yuntai-generaals 22. Zhu Jing Wang Du Ma Liu Fu Jian Ma liezhuan (朱景王杜馬劉傅堅馬列傳) biografieën van Zhu, Jing, Wang, Du, Ma, Liu, Fu, Jian en Ma Bedoeld zijn: Zhu You (朱祐) of Zhu Hu (朱祜), †48, generaal, 8e van de 28 Yuntai-generaals