thumb|120px|Logo miniatuur|Palestijnse vluchtelingen (Mandaatgebied Palestina-1948) uit Galilea in oktober-november 1948 miniatuur|Gebouw van de UNRWA, gebombardeerd door het Israëlische leger, 15 januari 2009 miniatuur|Het totale aantal Palestijnse vluchtelingen, geregistreerd door de UNRWA (1950-2008)
Het United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA) is de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties die zich richt op hulp en ontwikkeling van de Palestijnse vluchtelingen in het Midden-Oosten. De UNRWA werd met VN-resolutie 302VN-resolutie 302 op 8 december 1949 opgericht na de massale Palestijnse vluchtelingenstroom van 1948, de Nakba, bij de stichting van de staat Israël. De UNRWA functioneert naast de UNHCR die na de Tweede Wereldoorlog is opgericht en wereldwijd miljoenen mensen, die vanwege allerlei crises gedwongen zijn hun huizen te ontvluchten, helpt aan een veilig toevluchtsoord.
Doelgroep De UNRWA richt zich op personen die in Palestina woonden en leefden gedurende de periode 1 juni 1946 en 15 mei 1948, en zowel hun huis als bron van inkomsten zijn kwijtgeraakt ten gevolge van het Arabisch-Israëlische conflict en zodanig als vluchtelingen geregistreerd zijn en hulp behoeven, evenals nakomelingen van deze Palestijnse vluchtelingen als ze zich laten registreren. De UNRWA definieert Palestijnse vluchtelingen als "personen die hun gewoonlijke woonplaats in Palestina hadden gedurende de periode van 1 juni 1946 tot 15 mei 1948 en die zowel hun huis als middelen van levensonderhoud verloren als resultaat van het conflict van 1948.".Where we work unrwa.org.
De meeste Palestijnse vluchtelingen leven sindsdien in de 58 erkende Palestijnse vluchtelingenkampen in de Gazastrook, op de Westelijke Jordaanoever inclusief Oost-Jeruzalem, Jordanië, Libanon en Syrië. Ook wonen er tienduizenden in Irak.
In Jordanië kregen alleen de vluchtelingen uit Jordaans gebied zelf burgerrechten. Ongeveer driekwart van de meer dan 2 miljoen Palestijnse vluchtelingen in Jordanië heeft het volledige Jordaanse staatsburgerschap. Een aanzienlijke minderheid, van wie de meesten vanuit de Gazastrook in Jordanië zijn aangekomen, bezit echter geen Jordaans staatsburgerschap en zijn uitgesloten van burgerrechten en diensten, in tegenstelling tot de vluchtelingen uit de Westelijke Jordaanoever.Jordaans staatsburgerschap niet voor iedere vluchteling. Amnesty International/Jordanië De UNRWA biedt hulp aan deze Palestijnen in de vorm van onderwijs, gezondheidszorg, sociale voorzieningen zoals microfinanciering, infrastructuur en noodhulp.
Aantal vluchtelingen In 2023 waren er zo'n 5,9 miljoen Palestijnen die in aanmerking komen voor hulp van de UNWRA. UNRWA Palestine refugees, geraadpleegd op 30 januari 2024 Over het aantal lopen de schattingen uiteen: de VN gingen uit van 750.000 oorspronkelijke Palestijnse vluchtelingen in 1948. Volgens de UNRWA (zie ook tabel) waren er in 2008 ongeveer 4,8 miljoen, en in 2023 bijna 6 miljoen.
Israël is het niet eens met de zienswijze van de UNRWA: het erkent alleen de nog in leven zijnde vluchtelingen uit 1948, een aantal "in de duizenden, niet miljoenen".Kushner, The UN's Palestinian Refugee Problem De Senaat van de Verenigde Staten wilde bij amendement in mei 2012 de Israëlische opvatting overnemen. US Senate dramatically scales down definition of Palestinian refugees The Times of Israel, 25 mei 2012 In 1950 werd in Israël de Wet op de Terugkeer aangenomen. Hoewel deze wet de terugkeer van de Palestijnse vluchtelingen suggereert, geldt dit niet voor hen. In deze wet staat dat iedereen waar ook ter wereld die van (gedeeltelijke) Joodse komaf is, het recht heeft zich in Israël te vestigen en het Israëlische staatsburgerschap te verkrijgen.
Anno 2023 is van de bevolking in Israël ongeveer 21% Palestijns; het zijn afstammelingen van de Palestijnen die in 1948 Israël bleven.
Personeel en financiering De UNRWA telt ruim 12.000 medewerkers, voor het grootste deel Palestijnen.
Het budget van de UNRWA bedroeg in 2003 US$ 440 miljoen, in 2014 US$ 1,3 miljard Pledges to UNRWA (Cash and In-kind) for 2014 - Overall Donor Ranking UNRWA en in 2022 was het in totaal US$ 1,2 miljard. UNRWA Funding trends, geraadpleegd op 30 januari 2024
Alleen de staf van UNRWA wordt direct gefinancierd vanuit de VN. De grootste donor sinds de oprichting is de Verenigde Staten met een gemiddelde donatie van ongeveer 29% van het totale budget. Over de periode 2018 tot en met 2023 doneerde Duitsland 15% en de Europese Commissie 10% van het budget. Daarna volgden enkele afzonderlijke Westerse landen. De EU en zijn leden gezamenlijk droegen in 2023 ongeveer 25% bij. Nederland droeg gemiddeld tussen 2018 en 2023 2,2% bij en België 1%. De grootste Arabische donor in 2023 was Saoedi-Arabië met US$ 17 miljoen gevolgd door de VAE, met US$ 15 miljoen. De MENA-landen zijn gezamenlijk goed voor 4,8% van de donaties. De Palestijnse autoriteiten dragen zelf ook bij aan het budget, in 2023 was dat US$ 2.7 miljoen. Israël draagt niet bij aan het UNRWA-budget.
Politieke beïnvloeding In januari 2018 schroefde de VS onder de regering-Trump hun financiering met de helft terug. Volgens woordvoerder Heather Nauert gebeurde dit uit onvrede over de bedrijfsvoering van UNRWA en de onevenredige donaties uit andere landen. Hervormingen binnen UNRWA zouden zogezegd de financiering weer terug kunnen brengen. Critici brachten dit besluit van Trump in verband met de kritiek vanuit de Palestijnse VN-delegatie op zijn besluit om de Amerikaanse ambassade te verhuizen naar Jeruzalem, en de woedende tweets die hij daarop verstuurde, waarin hij de Palestijnen ondankbaarheid verweet. In september van dat jaar stopte de VS de financiering alsnog helemaal. Uit gelekte e-mails van Trumps schoonzoon Jared Kushner, die was aangesteld om het Israëlisch-Palestijns conflict op te lossen, bleek dat de regering-Trump het Israëlische standpunt onderschreef dat UNRWA zou bijdragen aan het in stand houden van het vluchtelingenprobleem. "Deze organisatie bestendigt een status quo, is corrupt, inefficiënt en helpt de vrede niet", schreef hij. Bij het aantreden van de regering-Biden in 2021 werd de financiering weer hervat.
In 2019 schortten Nederland en Zwitserland hun steun tijdelijk op nadat er een rapport naar buiten was gekomen waarin het topmanagement – onder wie commissaris-generaal Pierre Krähenbühl – werd beschuldigd van seksueel wangedrag, nepotisme, discriminatie en andere vormen van machtsmisbruik. Vooruitlopend op de resultaten van een intern onderzoek deed Krähenbühl een stap opzij.
Naar aanleiding van beschuldigingen vanuit Israël in januari 2024 dat UNRWA-medewerkers betrokken waren bij de aanvallen op 7 oktober 2023, zetten het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en andere westerse landen, de aanvullende financiering voor UNRWA tijdelijk stop, in afwachting van VN-maatregelen. Nederland besloot daarop voorlopig ook geen extra geld meer te doneren aan de UNRWA, al was de steun voor het jaar 2024 al overgemaakt. Een motie van D66 en GroenLinks-PvdA enkele dagen later om de steun te hervatten, haalde het niet.
In een besloten zitting met 35 donorlanden, riep VN secretaris-generaal Antonio Guterres op tot voortzetting van de steun.
België besloot, na overleg met VN-gezant voor de wederopbouw van Gaza Sigrid Kaag, zijn steun niet in te trekken. Spanje en Ierland verhoogden juist hun steun. De Europese Unie eiste volledige openheid over mogelijke betrokkenheid van VN-zorgverleners bij de terreuraanval van Hamas op Israël maar hervatte op 1 maart zijn steun na toezeggingen van de UNRWA dat ze meewerkte aan een intern onderzoek door Europese experts. In de VS was in maart 2023 bij wet vastgelegd dat de financiering tot ten minste maart 2025 werd stopgezet.. De VS maakte bij wet in april 2024 wel geld vrij voor de gijzelaars van 7 oktober 2023 en militaire voorzieningen voor Israël, Oekraïene en Taiwan, evenals geld voor de bestrijding van Hamas en andere daaraan geaffilieerde groeperingen in Gaza.
Op 15 april 2024 deed een aantal Nederlandse oud-ministers en diplomaten een oproep aan de regering om de hulp aan UNRWA weer te hervatten.
Op 19 juli 2024 vrijwel direct na de beëdiging van de regering-Starmer maakte deze bekend dat het Verenigd Koninkrijk de financiering van UNRWA weer zou hervatten.
Ondermijning door Israël (2024)
Al sinds de 1950er jaren lobbyt Israël voor de opheffing van UNRWA. Volgens een rapport uit februari 2024 van de Middle East Monitor (MEMO), een non-profitorganisatie die gefinancierd wordt vanuit Qatar en beschouwd wordt als pro-Moslimbroederschap en pro-Hamas, voert Israël al lange tijd campagne om de UNRWA te ontmantelen, in een poging om de Palestijnen hun vluchtelingenstatus te ontnemen. Volgens MEMO heeft dit als doel dat de honderdduizenden Palestijnse vluchtelingen in de regio definitief als burgers in die landen worden opgenomen en worden gedwongen afstand te doen van hun recht op terugkeer naar het gebied waaruit hun voorouders in de Nakba waren verdreven. Israël geeft UNRWA er de schuld van dat die organisatie de vluchtelingenstatus van generatie op generatie doet voortbestaan en zo integratie in de landen waarheen hun voorouders zijn gevlucht verhindert.What is UNRWA, and why is Israel trying to have it closed down? Middle East Monitor, 1 feb 2024
Op 9 mei 2024 meldde UNRWA-hoofd Philippe Lazzarini, dat een gewapende menigte de omheining van het UNRWA-hoofdkwartier in Oost-Jeruzalem in brand had gestoken, scanderend "Brand de Verenigde Naties af". Israëlische extremisten hadden maandenlang voor het complex gedemonstreerd, daartoe opgeroepen door een gemeenteraadslid, en eisten sluiting van het kantoor. Personeel werd met wapens bedreigd en met stenen bekogeld. Het kantoor werd vanwege de onveiligheid gesloten.Tweet Philippe Lazzarini, 9 mei 2024.U.N. agency that helps Palestinians says it will close its headquarters in East Jerusalem after arson attack. New York Times, 9 mei 2024. Gearchiveerd. "This evening, Israeli residents set fire twice to the perimeter of the UNRWA Headquarters in occupied East Jerusalem,” said the leader of the agency, Philippe Lazzarini,"
Anti-UNRWA-wetgeving aangenomen door de Knesset Op 22 juli 2024 gaf de Knesset in de eerste van drie stemronden zijn voorlopige goedkeuring aan een wetsvoorstel van de partij Yisrael Beiteinu. Dit wetsvoorstel hield in dat UNRWA tot terroristische organisatie zou worden bestempeld, dat de relaties met de organisatie werden verbroken, dat de immuniteit van haar medewerkers werd opgeheven en dat de organisatie de opdracht kreeg om uit Oost-Jeruzalem te vertrekken. De indiener van het wetsontwerp beschreef UNRWA als een "vijfde colonne binnen Israël". De EU verklaarde "diep bezorgd" te zijn over het voornemen om UNRWA als terroristische organisatie aan te wijzen en de immuniteit en wettelijke privileges van diens medewerkers op te heffen en veroordeelde het voornemen.Israel: Statement by the High Representative on attempts to label a UN agency a 'terrorist organisation'. EEAS, 31 mei 2024 Ook vanuit de VS kwam er kritiek op de wet; Department of State-woordvoerder Matthew Miller noemde de pogingen "ongelooflijk niet-behulpzaam". De behandeling van het wetsontwerp om UNRWA als terroristische organisatie te bestempelen werd vooralsnog niet voortgezet.