De Sonate voor viool en piano uit 1886 in A-groot is een bekend kamermuziekwerk van de Belgisch / Franse componist César Franck (1822-1890).
Achtergrond Huwelijksgeschenk Het stuk met een tijdsduur van ongeveer 25 minuten behoort tot het standaardrepertoire van vele violisten. De sonate werd opgedragen als huwelijkscadeau aan Eugène Ysaÿe, wiens vertolkingen in de loop van ruim veertig jaar aanzienlijk hebben bijgedragen aan de erkenning van César Franck als een groot componist.
Franck had de sonate juist voltooid toen de pianiste Marie-Léontine Bordes-Pène hem per brief vroeg of hij genegen was het werk aan te bieden aan Ysaÿe en zijn bruid Louise Bourdeau de Courtrai. Franck schreef terug: "Ik wil dat graag doen, ik heb het nog aan niemand anders beloofd en het zou mij een groot genoegen doen als zo'n groot kunstenaar ervoor zou pleiten".Lorenz Amadeus Gamma, The Sonata by César Franck: A Critical Edition for Violinists (Los Angeles: University of California, 2005), p. 4. Franck zelf woonde de bruiloft op 26 september 1886 in Arlon niet bij, maar Charles Bordes, zwager van de pianiste, nam de taak op zich het werk te presenteren als Francks huwelijksgeschenk op de ochtend van de trouwdag. Na een snelle oefensessie speelden Ysaÿe en Marie-Léontine Bordes-Pène het stuk voor de gasten.Gerhard Taschner: The Early 78RPM RecordingsClassical ArchivesLemma in Encyclopaedia Britannica Ysaÿe was zeer verguld met het geschenk en roemde de sonate als een "chef-d'œuvre" (meesterwerk).
Première Bijna drie maanden later, op 16 december 1886, kende de sonate haar publieke première in het Brusselse Musée Moderne de Peinture, ondergebracht in het Oude Hof bij het Koningsplein.Colorado Public RadioJason Sundram's Web Palette Opnieuw waren Eugène Ysaÿe en Marie-Léontine Bordes-Pène de uitvoerenden en de componist was nu wel zelf aanwezig.Liner notes van Midori Goto, 2005.
De sonate was het laatste werk in een lang programma dat om drie uur 's middags aanving. Toen het tijd was voor de sonate was de schemer reeds ingevallen, maar om de schilderijen te beschermen verbood de museumdirectie het gebruik van kunstlicht. Het leek erop dat de uitvoering niet door zou gaan en het publiek werd al bijna weggestuurd, maar het duo besloot toch te spelen. Boven het openingsdeel zou aanvankelijk Andante of Adagio gestaan hebben, maar Ysaÿe wilde opschieten om de duisternis voor te zijn. "Allons, allons!" roepend spoorde hij de pianiste aan door met zijn strijkstok tegen de lessenaar te tikken. Het hogere tempo zou Franck zo goed zijn bevallen, dat hij de aanduiding later veranderde in Allegretto. Toen de violist Armand Parent opmerkte dat Ysaÿe de aanwijzingen van de componist niet had gevolgd, antwoordde Franck: "Misschien is dat zo, maar vanaf nu kan het niet meer op een andere manier gespeeld worden. Maak je geen zorgen, Ysaÿe is degene die het bij het rechte eind heeft".
De laatste drie delen werden in vrijwel complete duisternis uit het hoofd uitgevoerd. Vincent d'Indy beschreef de details van deze gebeurtenis en voegde eraan toe: "De muziek bleef wonderbaarlijk overeind in de duisternis van de avond. Dat wonder zal nooit worden vergeten door hen die erbij waren".Het verslag van d'Indy verscheen in Cyclopedic Survey of Chamber Music van Walter Wilson Cobbett en werd geciteerd in Gramophone, February 1938
Vertolkers Aan de succesvolle podiumcarrière van de nog jonge Marie-Léontine Bordes-Pène, aan wie Franck in 1888 zijn pianowerk Prélude, aria et finale opdroeg, kwam in 1890 (het sterfjaar van de componist) een einde door een aanval van myelitis die haar gedeeltelijk verlamd maakte. Eugène Ysaÿe hield Francks vioolsonate altijd op zijn repertoire. Tot de vele pianisten met wie hij dit werk gedurende 40 jaar speelde, behoren zijn broer Théophile Ysaÿe, Ernest Chausson, Ferruccio Busoni, Vincent d'Indy, Raoul Pugno, Camille Decreus, Arthur De Greef, Leopold Godowsky en Yves Nat. Zijn pleidooi leidde tot publieke erkenning voor Franck als belangrijk componist.About The Piece - Sonata for Violin and Piano in A major - César Franck, Hollywood Bowl. Deze erkenning kwam wel laat, want binnen vier jaar was Franck overleden. Franck zou slechts met één ander werk publiek succes boeken, namelijk met zijn strijkkwartet in D-majeur, dat in zijn laatste jaar op 19 april 1890 als première in de Salle Pleyel werd uitgevoerd.Grove's Dictionary of Music and Musicians, 5th ed, 1954, ed. Eric Blom, Franck, César, vol. III, p. 467 Acht dagen later speelde het Quatuor Ysaÿe dat werk in Doornik bij het laatste concert waarbij de componist aanwezig was.
De grote sonate verschijnt regelmatig in recitals en op opnamen, en behoort tot het hoofdrepertoire voor violisten in de kamermuziek. Beroemde opnamen maakten Jacques Thibaud met Alfred Cortot, Jascha Heifetz met Arthur Rubinstein, Yehudi Menuhin met zijn zuster Hepzibah, David Oistrakh met Sviatoslav Richter, Arthur Grumiaux met György Sebök, Itzhak Perlman met Martha Argerich en ook met Vladimir Ashkenazy, Shlomo Mintz met Yefim Bronfman, Kyung Wha Chung met Radu Lupu, Augustin Dumay met Maria João Pires en Isabelle Faust met Alexander Melnikov.Classical.net
Het werk staat bekend om de relatief lastige pianopartij. Technische uitdagingen voor pianisten zijn onder andere de zeer grote akkoorden – de componist had zelf zeer grote handen – en de virtuoze passages in met name het tweede deel.
Opzet Franck schreef het vierdelige werk in de sonatevorm volgens de vroege vormtraditie (langzaam - snel - langzaam - snel). Het idioom is laatromantisch. Hoewel de delen niet doorgecomponeerd zijn, zitten in elk deel thematisch herkenbare elementen en motieven uit de andere delen verwerkt volgens het door Franck ontwikkelde 'cyclisch principe'. De vier delen zijn: Allegretto ben moderato, geschreven in een rustige 9/8 maat, thematisch gebaseerd op het none/septiemakkoord op de dominant.Bestand:Franck - Violin Sonata - I. Allegretto ben moderato.opus Allegro, woester, virtuozer, opzwepend, gepassioneerd, in d-klein Bestand:Franck - Violin Sonata - II. Allegro.opus Recitativo-Fantasia, ben moderato, opent met een recitatief in een onbestemd a-klein, dat via zwaarmoedige modulaties al snel verlaten wordt en overgaat in een meer beweeglijke cantilene om af te sluiten in fis-klein; dit deel heeft een vrijere vorm en klinkt quasi-geïmproviseerd.Bestand:Franck - Violin Sonata - III. Recitativo-Fantasia. Ben moderato.opus Allegretto poco mosso, een in A-groot geschreven canonisch gecomponeerd rondo, waarbij piano en viool elkaars motief bijna voortdurend herhalen.Bestand:Franck - Violin Sonata - IV. Allegretto poco mosso.opus
Celloversie Met goedkeuring van Franck maakte Jules Delsart een versie met cello in plaats van viool, die regelmatig gespeeld wordt. Doordat de pianopartij dezelfde is gebleven, ontstaat een andere klankverhouding met het twee octaven lager spelende strijkinstrument. Delsart bleef heel dicht bij de oorspronkelijke vioolpartij en veranderde slechts enkele details waar de cellotechniek dat vereiste. Opnamen werden gemaakt door onder anderen Jacqueline du Pré met Daniel Barenboim en Mischa Maisky met Martha Argerich.
Niet uitgesloten is dat het werk eigenlijk voor cello bedoeld was. De cellist Pablo Casals, die de sonate vaak gespeeld heeft, heeft dat altijd beweerd op gezag van Eugène Ysaÿe. De compositie zou al een eindweegs gevorderd zijn toen Franck besloten zou hebben de sonate om te werken voor viool. Pas later kwam het verzoek voor de opdracht aan het bruidspaar Ysäye.
Andere versies Sommige musici spelen de sonate op andere instrumenten dan viool of cello, zoals altviool, dwarsfluit (bijvoorbeeld James Galway met Martha Argerich en Sharon Bezaly met Vladimir Ashkenazy), saxofoon en tuba. Deze transcripties zijn vele jaren na Francks dood gemaakt en derhalve niet geautoriseerd. Van de versie voor pianoduo van Alfred Cortot zijn diverse opnamen gemaakt. Cortot maakte ook een versie voor solopiano die af en toe gespeeld is. De violist Leonid Kogan maakte in 1980 een opname van een orkestratie van de sonate, gedirigeerd door zijn zoon Pavel Kogan. De violiste Liza Ferschtman trad op met Calefax in een door Raaf Hekkema gemaakte versie met rietkwintet. Jenny Spanoghe en Jan Van Landeghem (samen het Duo Landini) maakten in 2005 een opname van de sonate in een versie voor viool en orgel.
Andere werken voor viool en piano De sonate in A-majeur CCF 123 uit 1886 is niet Francks enige werk voor viool en piano. Hij componeerde voor deze bezetting ook: in 1844: Grand Duo pour piano et violon concertant in Bes-majeur, op. 14 / CCF 117, op thema's uit de opera Gulistan van Nicolas-Marie Dalayrac ca. 1852: Sonate pour piano et violon, CCF 118 in 1877: Morceau de lecture in D-majeur, CCF 120 in 1890: Mélancolie in c-mineur, CCF 122. In 1858 beloofde Franck een vioolsonate te schrijven voor Franz Liszts dochter Cosima, de latere Cosima Wagner die toen pas getrouwd was met Hans von Bülow. De sonate is er nooit gekomen. Musicologen hebben gespeculeerd over de vraag of elementen uit Francks werk aan deze niet gerealiseerde compositie 28 jaar later kunnen zijn terechtgekomen in de sonate in A.
Externe links
Discografie op Discogs Vergelijkende discografie
Viool Franck Franck Categorie:Compositie voltooid in 1886