thumb|Kruiswoordpuzzel met zwarte vakjes in Italiaanse stijl Een kruiswoordpuzzel of kruiswoordraadsel is een woordpuzzel, populair in kranten, tijdschriften en puzzelboeken. Ook zijn kruiswoordraadsels op websites te vinden, waarbij ze via de computer of op de smartphone of tablet kunnen worden ingevuld met behulp van het toetsenbord van de computer of bij smartphones of tablets via het touchscreen met een virtueel toetsenbord dat onder de puzzel op het scherm staat.
Door in een patroon van vakjes de letters van woorden in te vullen, is de puzzel op te lossen. De antwoorden kunnen worden gegeven aan de hand van omschrijvingen. De omschrijvingen zijn genummerd, en in het diagram moet bij het bijbehorende nummer het antwoord worden ingevuld. Puzzelaars kunnen bij het zoeken naar woorden gebruik maken van een puzzelwoordenboek of een speciale puzzelwoordenboek-site op het internet. Daarnaast zijn er in de verschillende app-stores digitale puzzelwoordenboeken verkrijgbaar, die op de smartphone of tablet kunnen worden geïnstalleerd. Dit is handig voor onderweg of op een terras. Er hoeft dan geen puzzelwoordenboek te worden meegenomen. Daarnaast kunnen de oplossingen ook op het internet worden gevonden met een zoekmachine zoals Google door de omschrijvingen in het zoekvak in te voeren.
De woorden kunnen zowel horizontaal als verticaal worden ingevuld. De vakjes voor en na het woord zijn zwart gemaakt, zodat bekend is hoe lang het woord is. De zwarte vakjes vormen meestal een symmetrisch patroon, hoewel dit niet noodzakelijk is. De diagrammen van de Nederlandse kruiswoordpuzzels bestaan voor minder dan 20% uit zwarte vakjes. Belangrijk is wel dat de witte vakjes één aaneengesloten gebied vormen en dat er geen geïsoleerde 'eilanden' in het rooster staan. Bij de constructie van een kruiswoordpuzzel dient men woorden in een diagram in te vullen zodanig dat er rekening gehouden wordt met de zwarte vakjes en de beschikbaarheid van bestaande woorden. Dit is een NP-volledig probleem.
Geschiedenis van de kruiswoordpuzzel Al eeuwenlang houden mensen zich bezig met het oplossen van raadsels, en het met taal verbergen of vervormen van informatie. Amerikaanse puzzels zijn ouder dan de Nederlandse. In Amerika bestond sinds 1883 het puzzelplatform ‘The National Puzzlers’ League’.The National Puzzlers’ League Leden bespraken daarin bestaande, afgeleide en nieuwe puzzelsoorten. De puzzels werden ruwweg in drie groepen verdeeld. De ‘cryptograms’ bestonden uit geheimschrift zoals die door geheime diensten werden gehanteerd. De ‘flats’ waren eendimensionale puzzels waarbij omschrijving een-op-een slechts tot een uit te schrijven oplossing kon leiden. Tot de flatsoorten horen bijvoorbeeld anagrammen, rebussen en charades. De derde groep was de ‘forms’ waaronder behalve wiskundige figuren ook kruiswoordpuzzels en cryptogrammen vallen. Het Nederlandse ‘cryptogram’ ontwikkelde zich later tot een duidelijk andere puzzelsoort dan het Engelse ‘cryptogram’. Al voor 1930 verschenen in Nederlandse kranten en tijdschriften raadsels en puzzels die gebaseerd waren op een aantal principes: thumb|Vroege Nederlandse 'kruisraadsels' zoals die rond 1914 verschenen in de rubriek "Raadsels" van het Algemeen Handelsblad. thumb|Verschuifpuzzel als voorbeeld van herschikking vervanging: Bij de Rebus is natuurlijke taal is vervangen door beeldtaal. Andere voorbeelden zijn de cijfer- en letterraadsels: er is geen een-op-eenverband is tussen een letter en een cijfer. Die zijn te beschouwen als de voorloper van de Filippinepuzzel. herschikking De eenvoudigste vorm is de verschuifpuzzel, na het horizontaal verschuiven van woorden wordt verticaal een oplossingswoord zichtbaar. Hier is dus sprake van kruisende letters. Tot herschikking kan ook de algemene woordopgaaf worden gerekend: Hoeveel woorden van 4 of 5 letters kunnen worden gemaakt uit een gegeven woord, waarbij letters niet tweemaal mogen voorkomen? Iets moeilijker is het invullen van omschreven woorden waarbij het totaal aan benodigde puzzelletters is gegeven. ‘Geen rozen zonder 1, 12, 12, 6, 17, 14, 17’ (doornen). In plaats van gegeven letters kunnen er ook lettergrepen worden gegeven. Voorbeelden van herschikking zijn ook anagrampuzzels, visitekaartjes, citaatpuzzels en paardensprongpuzzels. toevoeging/weglating Een voorbeeld van toevoeging en weglating is de omschrijving: 'Plaats in een zuivelproduct een medeklinker en het verandert in een schip'.(boter-botter). Een omschrijving die al wat lijkt op de latere cryptogrammen is: 'De barbier zit zonder drank aan de tap' (barbier-bier=bar) Door een letter voor, in of achter een omschreven woord te plaatsen ontstaat bijvoorbeeld verticaal een oplossingswoord met een nieuwe betekenis. In plaats van toevoegen kan er ook een letter worden weggelaten. De weggelaten letters vormen dan de eindoplossing. De charade is een vaak gebruikte puzzel.
thumb|Kruiswoordopgave van Giuseppe Airoldi uit 1890 thumb|De eerste kruiswoordpuzzel van 21 december 1913 thumb|Aanzet tot de eerste Nederlandse kruiswoordpuzzel in het Algemeen Handelsblad van 20 december 1913) Kranten Kranten en weekbladen stonden aan de basis van de opkomst van kruiswoordpuzzels. Het Algemeen Handelsblad had in de negentiende eeuw al rubrieken die bedoeld waren om kinderen en volwassenen in aanraking te brengen met zaken die als ontspannend en leerzaam werden beschouwd. In het bijzonder het Algemeen Handelsblad ontwikkelde al vroeg een brede puzzeltraditie. Ook De Telegraaf plaatste al vrij vroeg puzzels voor kinderen. Van de weekbladen onderhield De Groene Amsterdammer al in de negentiende eeuw zijn lezers met logische, wiskundige en taalpuzzels. De dagbladen De Tijd en Het Volk kwamen pas in de twintigste eeuw met puzzels voor hun lezers.
In de eerste helft van de twintigste eeuw verwierven puzzels een vaste plaats naast het schaken, het dammen en in de meeste kranten ook het bridgen. Bij de puzzelrubrieken stonden vaak taalgrappen, versprekingen en werden bizarre misverstanden besproken. Toen de kranten in de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog in omvang toenamen ontstond ruimte voor puzzelen. Het Algemeen Handelsblad had vanaf 1907 de dagelijkse rubriek 'Onder de Streep' met woordspelletjes, woordgrapjes, rekenpuzzels en stripverhalen voor de jeugd, gedichtjes en rijmpjes, anekdotes, en allerlei vormen van puzzelen. Een voorbeeld was de charade: ‘Mijn eerste deel is een lichaamsdeel, mijn tweede deel het tegengestelde van “boven”, mijn derde en vierde deel zitten op een wijzerplaat, mijn geheel zie je dagelijks op school’ (hoofd-onder-wijzer). Een ander voorbeeld is: 'Welke appels, fijn en rond, steek je toch nooit in den mond?' (oogappel). De eerste puzzelrubrieken waren bedoeld om kinderen en volwassenen in aanraking te brengen met zaken die als ontspannend en leerzaam werden beschouwd. Na de Eerste Wereldoorlog hadden de meeste kranten een speciale redacteur voor kinderen met namen als 'Tante Helene' en 'Tante Tine' (De Telegraaf), 'Oom Jaap' (De Nederlander) en sinds oktober 1923 ‘dr. Linkerhoek’ met zijn rubriek ‘Onder de Streep’ (Algemeen Handelsblad). Vanaf 1923 konden kinderen hun oplossing insturen. Uit de 2000 ingezonden oplossingen werden voor het eerst puzzelprijzen verloot.
Eerste kruiswoordpuzzel Wie de eerste kruiswoordpuzzel publiceerde hangt af van wat onder een kruiswoordpuzzel wordt verstaan.
Het satorvierkant dat werd gevonden in de ruïnes van Pompeï dateert van voor de jaartelling. Het is een veld van 5 bij 5, waarin 5 woorden staan die in alle richtingen hetzelfde aangeven (van links naar rechts, van rechts naar links, van boven naar beneden, van beneden naar boven). Het vormt een lang palindroom en leek op dat van een kruiswoordraadsel (hoewel het Boustrofedons bevatte). Bij het satorvierkant hoefde echter niets opgelost te worden, in tegenstelling tot kruiswoordpuzzels, waar puzzelaars worden uitgedaagd om de oplossing te vinden.
In 1873 publiceerde een zekere Hyperion in het tijdschrift St. Nicholas de "Double Diamond Puzzles", een soort kruiswoordpuzzel waarin de vakjes niet werden aangegeven. De gebruiker moest zelf de woorden plaatsen, op een apart papier.pagina 719 In de "The Riddle Box" rubriek van het St. Nicholas magazine staat de "dubbele diamant puzzel" op de website van de University of Florida Digital Collections. Geraadpleegd op 19 januari 2021. Gearchiveerd op 5 september 2023. Waarschijnlijk ging Hyperion nog een paar jaar door met deze puzzels.In dit nummer van het tijdschrift Saint Nicolas verscheen van mei tot oktober 1885 nog een "double diamond puzzle".
Het eerste "kruiswoord" uit 1890 van de Italiaan Giuseppe Airoldi wordt over het algemeen niet beschouwd als eerste kruiswoordpuzzel omdat zijn opgave een typerend element van de kruiswoordpuzzel mist: de zwarte vakjes. Airoldi's eerste kruiswoord verscheen in het Italiaanse maandblad Il Secolo Illustrato della Domenica een 4 x 4-diagram getiteld "Per passare il tempo" ("om de tijd te doden"). In de raadselrubriek van het Algemeen Handelsblad verscheen op 15 oktober 1910 een kruisraadsel in de categorie satorvierkant. Horizontaal en verticaal dienden dezelfde woorden te worden ingevuld. Hier is dus sprake van kruisende woorden, al ontbreken de zwarte vierkantjes van een kruiswoordpuzzel. Het jaar 1913 was een doorbraak op het gebied van kruiswoordpuzzels. De eerste kruiswoordpuzzel die algemeen als zodanig wordt beschouwd was van de hand van de uit het Britse Liverpool afkomstige Arthur Wynne. Van zijn hand verscheen op 21 december 1913 de eerste kruiswoordpuzzel in de krant New York World, waarvan hij redacteur was. Ook de ruitpuzzel van Arthur Wynne heeft weliswaar geen zwarte vakjes, maar de centrale witte figuur vervult de functie van scheiding tussen de woorden van dezelfde regel die kruiswoordraadsels onderscheidt van klassieke geometrische spellen. Wynne noemde zijn crossword ‘een verbetering van een al lang bestaand genre’. Toen Wynne werd aangekeken op de vele fouten in de geplaatste krantenpuzzels werd zijn taak overgenomen door Margaret Petherbridge. Zij vereenvoudigde de notatie van de opgaven en gebruikte zwarte vakjes om het eind van een woord te markeren. Ook ontstond de conventie dat witte vakjes altijd met elkaar verbonden moesten zijn. De rechthoekige vorm werd een vierkant, nadat de symmetrie van de zwarte vakjes werd ingevoerd. Daarnaast bleven diagrammen in de vorm van bijvoorbeeld kerstbomen, geografische vormen, vlinders en personen. Een dag voor de eerste 'crosswordpuzzle' van Wynne verscheen in het Algemeen Handelsblad een puzzel waarbij verschillende woorden elkaar horizontaal en verticaal kruisten. Bij deze puzzel van mevrouw J. Ohm-Schabeek staan echter nog geen woorden naast elkaar.
In februari 1922 verscheen in Pearson's Magazine de eerste kruiswoordpuzzel die in het Verenigd Koninkrijk werd gepubliceerd. De Sunday Express was de eerste Britse krant die het genre overnam, op 2 november 1924.How Arthur Wynne's puzzle sparked a century-long crossword craze, Daily Express, 2 november 2024 Times crossword first appeared in 1930, Look and learn, 10 mei 2012 Daarna volgden andere grote dagbladen: de Daily Telegraph in 1925, de Manchester Guardian in 1929 en uiteindelijk ook The Times, dat op 1 februari 1930 zijn eerste kruiswoordpuzzel plaatste Daarna volgden andere grote dagbladen: de Daily Telegraph in 1925, de Manchester Guardian in 1929 en uiteindelijk ook The Times, dat op 1 februari 1930 zijn eerste kruiswoordpuzzel plaatste. In het Verenigd Koninkrijk ontwikkelde het genre al snel een eigen, veel uitdagender stijl dan de Amerikaanse. Vooral de cryptische kruiswoordpuzzel kreeg vaste vorm en werd snel populair. De principes die deze puzzelvorm bepalen, werden uiteindelijk geformuleerd door A. F. Ritchie en D. S. Macnutt.Brief History of Crossword Puzzles, George Eliot, 11 april 1997