Jacobus Johannes (Jaap) Eden (Groningen, 19 oktober 1873Biografie in het Biografisch Woordenboek van Nederland. Gearchiveerd op 19 mei 2011. – Haarlem, 2 februari 1925) was een Nederlands schaatser en wielrenner, die internationale successen vierde rond het begin van de 20e eeuw. Hoewel zijn grootste successen al meer dan 100 jaar geleden zijn, is de erkenning voor zijn uitzonderlijke prestaties nog steeds aanwezig. Zo zijn de jaarlijkse Nederlandse sportprijzen van Sporter van het jaar naar hem vernoemd. Anno 2025 is hij nog steeds de enige die erin slaagde wereldkampioen te worden bij het schaatsen en bij het wielrennen.

Biografie Eden werd geboren in de stad Groningen als zoon van Johannes Eden en Maria Baale.Geboorteakte op AlleGroningers Zijn moeder overleed bij zijn geboorte en zijn vader had geen tijd om alleen voor hem te zorgen. Hij groeide daarom op bij zijn grootouders die in Santpoort hotel Velserend exploiteerden. Hij bracht in zijn jeugd al veel tijd door met sporten in en rond de Kennemerduinen, waar hij de basis legde voor zijn latere sportcarrière. Korte tijd (rond 1890) speelde Jaap Eden voetbal bij HFC Haarlem.

Op 15-jarige leeftijd werd hij ontdekt door schaatser Klaas Pander, die met hem ging trainen. In december 1890 won hij zijn eerste schaatswedstrijd op de korte baan, over een afstand van 160 meter. Een jaar later debuteerde hij op internationaal niveau. In 1893 behaalde hij op 19-jarige leeftijd, op het Museumplein te Amsterdam, zijn eerste wereldtitel.

Een jaar daarop brak hij twee wereldrecords, waarvan dat op de vijf kilometer (hij verbeterde de tijd van Einar Halvorsen met een halve minuut) zeventien jaar zou blijven staan. Hij verpulverde een jaar later zijn eigen wereldrecord op de tien kilometer; hij bracht het van 19.12,4 op 17.56,0. In 1895 (Hamar) en 1896 (Sint-Petersburg) behaalde hij nogmaals de wereldtitel.

thumb|links|200px|Jaap Eden op de fiets Hierna stapte hij over op de wielersport, niet in de laatste plaats omdat hij hier goed geld mee kon verdienen. Ook hier haalde hij grote successen: in 1894 werd hij wereldkampioen op de 10 km en een jaar later op de sprint. In 1896 reed hij als prof een wereldrecord op de 1000 meter met staande start. Hij werd geliefd bij het publiek, zowel door zijn prestaties als door zijn manier van optreden.

Het succes steeg Eden naar het hoofd en hij gaf zich steeds meer over aan de geneugten van het leven. Vooral in Parijs, in het hart van de wielersport, leidde hij een stormachtig leven. Eden verdiende zoveel – hij zou jaarlijks meer dan 40.000 gulden hebben verdiend, een fortuin in die tijd – dat hij een Amerikaans aanbod van 15.000 gulden voor een paar wedstrijdjes kon laten schieten.

In 1915 hing Eden zijn fiets aan de wilgen, nadat hij de laatste jaren steeds minder successen boekte. Hij probeerde een baantje te vinden maar was daarin niet erg doortastend. Trofeeën en medailles werden verkwanseld en hij probeerde met een paar vrienden een rijwielzaak in Rotterdam op te zetten, met weinig succes.

Jaap Eden stierf in Haarlem op 51-jarige leeftijd als een berooid en eenzaam man. Om zijn begrafenis te bekostigen moesten de nabestaanden zelfs zijn medailles en bekers verkopen. Enige jaren na zijn begrafenis werd, op initiatief van de sportjournalist Leo Lauer, een groot grafmonument, ontworpen door beeldhouwer August Falise, voor Eden opgericht aan de centrale laan van de Begraafplaats Kleverlaan in Haarlem. Eden werd in dit graf herbegraven. Hij rust er met zijn echtgenote. Op het graf staat hij afgebeeld als sportheld.

thumb|Het graf van Jaap Eden op de Begraafplaats Kleverlaan te Haarlem.

In Amsterdam is de eerste 400 meter kunstijsbaan van Nederland naar hem vernoemd, later uitgebreid met de eerste overdekte ijshockeybaan. Het beeldje dat de sportman, sportvrouw, sportploeg en paralympische sporter van het jaar krijgen is ook naar Jaap Eden vernoemd. Ieder jaar wordt het marathonschaatseizoen geopend met de wedstrijd om de Jaap Eden Trofee.

Herdenkingsmunt Jaap Eden Vijfje Op 24 januari 2019 werd bekendgemaakt dat de Koninklijke Nederlandse Munt in opdracht van het Ministerie van Financiën een officiële herdenkingsmunt zou slaan ter ere van Jaap Eden: het Jaap Eden Vijfje. De ceremoniële eerste slag is op 29 december 2019 door Kjeld Nuis verricht in ijsstadion Thialf, in aanwezigheid van zijn kleinzoon Jaap Eden Jr, muntontwerpster Wineke Gartz en olympisch schaatskampioene Yvonne van Gennip. Van de munt zijn 60.000 stuks geslagen en ze geldt in Nederland als een wettig betaalmiddel ter waarde van 5 euro.Sportheld Jaap Eden geëerd met munt. Gearchiveerd op 28 november 2019.

Schaatsen Adelskalender

Datum 500 m 1500 m 5000 m 10.000 m Punten Voorganger / Opvolger 20-01-1894 49,6 2.32,6 9.13,2 20.35,6 217,566 Peder Østlund 10-02-1894 50,4 2.35,0 9.16,8 19.12,4 215,366 23-02-1895 48,2 2.25,4 8.37,6 17.56,0 202,226 10-02-1900 45,2 2.23,6 8.51,8 18.38,2 202,156 Peder Østlund

Resultaten Resultaten van Jaap Eden bij internationale kampioenschappen. JaarEK AllroundWK Allround1891 NS2 NS31892 - 1893 - 1894 NS2 NF21895 - 1896 - - = geen deelname NF2 = niet gefinisht bij de 2e afstand NS2 = niet gestart bij de 2e afstand NS3 = niet gestart bij de 3e afstand

Medaillespiegel van Jaap Eden voor internationale kampioenschappen. KampioenschapGoud Zilver Brons EK Allround 0 0 0WK Allround 3 0 0

Records Persoonlijke records

1610meter=1 mijl, 482,80meter= 1/3 mijl 846,27meter=1/2 mijl

Wereldrecords Nr.AfstandTijdDatumBaan1. 1500 meter 2.35,0 11 januari 1893 Paterswoldsemeer2. 10.000 meter 19.12,4 10 februari 1894 Stockholm3. 5000 meter 8.37,6 25 februari 1894 Hamar4. 1500 meter 2.25,4 23 februari 1895 Hamar5. 10.000 meter 17.56,0 23 februari 1895 Hamar

Wereldrecords laaglandbaan (officieus) Nr.AfstandTijdDatumBaan1.1500 meter2.35,011 januari 1893 Tynaarlo2. 5000 meter 8.37,6 24 februari 1894 Hamar3.1500 meter2.25,423 februari 1895 Hamar4. 10.000 meter 17.56,0 23 februari 1895 Hamar

Wielrennen

1893 25px|Nederlandse kampioenstrui Nederlands kampioen op de weg 4e etappe Ronde van België 1894 25px|Regenboogtrui Wereldkampioen 10 km 2e WK sprint 25px|Nederlandse kampioenstrui Nederlands kampioen op de weg 1895 25px|Regenboogtrui Wereldkampioen sprint 1896 1e GP Amsterdam Wereldrecord 1000 meter met staande start 1897 1e GP Amsterdam 1e GP Leipzig 1e GP Brussel 1898 1e GP Aken 1899 2e NK sprint 1902 3e NK sprint

Categorie:Nederlands langebaanschaatser Categorie:Nederlands voetballer Categorie:Nederlands baanwielrenner Categorie:Wereldkampioen langebaanschaatsen