AZ is een Nederlandse profvoetbalclub uit Alkmaar en de Zaanstreek (Noord-Holland) en speelt sinds augustus 2006 zijn thuiswedstrijden in het AFAS Stadion te Alkmaar. AZ, een afkorting voor Alkmaar Zaanstreek-combinatie, ontstond in 1967 als AZ’67 uit een fusie tussen Alkmaar '54 en FC Zaanstreek. Het woord combinatie in de naam liet men eind jaren zestig vrijwel direct varen en ook de toevoeging ’67 is sinds half 1986 uit de naam verdwenen. Net als tussen juli 1976 en juni 1982 hoort de club sinds seizoen 2004/05 opnieuw bij de (sub)top van Nederland. Sinds 1998 speelt de tweevoudig landskampioen onafgebroken in de Eredivisie. Op de UEFA-ranglijst van beste clubs in Europa stond AZ op 25 april 2023 op de 37e plaats met een totaal van 47.500 punten.UEFA Club Ranking De club staat bekend om de sterke jeugdopleiding, in het seizoen 2022/2023 werd door AZ als eerste Nederlandse club de UEFA Youth League gewonnen.

Geschiedenis

De fusie (1954-1972) AZ is ontstaan uit een fusie van de twee Noord-Hollandse profclubs Alkmaar '54 en FC Zaanstreek. Alkmaar '54 werd als profvoetbalclub in 1954 opgericht om in de NBVB, de zogenaamde wilde bond, aan het eerste profseizoen in het Nederlands voetbal te beginnen. FC Zaanstreek werd opgericht omdat KFC door zou gaan als amateurvereniging, na mislukte fusiebesprekingen van de proftakken van KFC en ZFC. FC Zaanstreek nam in 1964 de proflicentie van KFC over onder de bezielende leiding van de gebroeders Molenaar.

Beide clubs bleken bij de onderhandeling om de transfer van Wim de Jager van FC Zaanstreek naar Alkmaar '54 met financiële problemen te kampen. Om deze de baas te worden, besloten beide clubs in 1967 te fuseren tot AZ’67 (Alkmaar Zaanstreek-combinatie, plus jaartal). AZ zou in Alkmaar in stadion de Alkmaarderhout gaan spelen. Na een korte opleving na de oprichting bleek er al snel weer sprake van een naderend faillissement. Toen de gebroeders Molenaar met hun elektronicabedrijf Wastora in 1972 redding brachten, werd de opmars van de club in het Nederlands en zelfs het Europees voetballandschap ingezet.

Eerste bloeiperiode (1974-1984, met name 1976-1982) Deze opmars leidde in het seizoen 1976/77 tot het eerste tastbare succes met een derde plaats in de Eredivisie (met betere doelcijfers dan de 3 andere topclubs Ajax, PSV en Feyenoord), en daarmee de eerste Europese kwalificatie, onder leiding van trainer / manager Hans Kraay sr.. AZ zou in de 6 seizoenen 1976/77 tot en met 1981/82 altijd bij de eerste vier clubs eindigen in de eredivisie, met ieder seizoen doelsaldi tussen +34 en +71. AZ scoorde in 1976/77 en 1980/81 de meeste goals in de eredivisie (1976/77 AZ 75, Feyenoord 65; 1980/81 AZ 101, Ajax 88), in 1979/80 scoorden AZ en Ajax beiden de meeste goals in de eredivisie (AZ 77, Ajax 77). 2 Maal was AZ de tweede meest scorende club in de eredivisie (1977/78: Ajax 85, AZ 75; 1978/79: Ajax 93, AZ 84). Het seizoen 1977/78 werd opnieuw de derde plaats behaald en werd er beslag gelegd op de eerste hoofdprijs: de KNVB Beker 1977/78, onder leiding van manager Hans Kraay sr. en de trainers Jan Notermans en Cor van der Hart. Het was duidelijk dat AZ zich wilde gaan mengen in de strijd voor het landskampioenschap. Met sterkhouders als Ronald Spelbos en Hugo Hovenkamp, en met technisch goede en aanvallend ingestelde spelers als de 3 middenvelders en de drie aanvallers Peter Arntz, Jan Peters, Kristen Nygaard, Kurt Welzl, Kees Kist en Pier Tol en onder leiding van coach Georg Kessler en iets later ook zijn assistent Hans Eijkenbroek, werd vanaf het seizoen 1978/79 gewerkt aan de vurige droom van de gebroeders Molenaar, van wie Cees in 1979 aan leukemie was overleden. AZ'67 deed dan ook nauwelijks onder voor het toenmalige Ajax, met de middenvelders Frank Arnesen en Søren Lerby, en de aanvallers Tscheu La Ling, Ruud Geels, Ray Clarke, Geert Meijer en Simon Tahamata. AZ speelde zeker veel attractiever dan de toenmalige teams van PSV en Feyenoord. Eerst werd door AZ nog achtereenvolgens de vierde en tweede plaats behaald in 1978/79 en 1979/80, en in 1978/79 werd Kees Kist Europees topscorer met 34 goals. Maar in 1980/81 was het zover en werd het eerste landskampioenschap in de clubgeschiedenis gevierd. Onaantastbaar was AZ dat seizoen, met slechts één nederlaag in de Eredivisie en een doelsaldo van +71 (101-30), een finaleplaats in de UEFA Cup en winst in het toernooi om de KNVB Beker. Het seizoen 1981/82 werd nog een derde plaats bereikt en opnieuw de KNVB Beker gewonnen met de bijna voltallige kampioensselectie van het jaar ervoor, enige mutatie was de vervanging van rechterspits Kurt Welzl door zijn Oostenrijkse landgenoot Franz Oberacher. De sterren van AZ gingen echter hun gouden periode verzilveren met lucratieve transfers naar grotere competities medio 1982, alleen Peter Arntz en Pier Tol bleven over van het sterrenteam, Arntz werd de nieuwe aanvoerder. Ook trok Klaas Molenaar zich langzaam maar zeker terug uit de club, wegens de tegenvallende toeschouwersaantallen, ondanks de sportief zeer goede resultaten in de zes topseizoenen 1976/77 tot en met 1981/82 en met name in het seizoen 1980/81. Lag het toeschouwersgemiddelde in 1977 nog op 12.000 per thuiswedstrijd van AZ, in 1982 was dit nog maar 8.200. In 1980/81 draaide AZ 3 miljoen gulden verlies, in 1981/82 zou AZ ook ongeveer 3 miljoen gulden verlies maken, in totaal dus een verlies van 6 miljoen gulden in de twee jaar vanaf juli 1980 tot en met juni 1982. Naar de maatstaven van begin jaren 80 waren dit werkelijk gigantische bedragen (YouTube: NOS Journaal - AZ'67 moet bezuinigen 1982, Televisie Rewind, NOS Journaal 25 maart 1982). AZ moest een aantal spelers verkopen, en 20% bezuinigen op de salarissen van de blijvende spelers en alle overige medewerkers. In 1983/84 draaide AZ desondanks nog een verdienstelijk seizoen in de subtop van de eredivisie, met een zesde plaats en een doelsaldo van +14 als eindresultaat. Vanaf het seizoen 1984/85 ging het echter sportief snel bergafwaarts met de Alkmaarse club, en Klaas Molenaar trok zich nog meer terug uit AZ'67. Dit leidde in 1988 tot degradatie uit de Eredivisie (door de beruchte salonremise tussen PEC Zwolle '82 en FC Volendam) en uiteindelijk ook opnieuw tot financiële problemen.

Tweede bloeiperiode (2004-2010) Toen begin jaren 90 het water AZ echt aan de lippen stond, bracht Dirk Scheringa met het geld van zijn bedrijf Frisia (later DSB) redding. Langzaam maar zeker werd de opmars richting de Eredivisie en daarna naar de (sub)top ingezet door AZ. Met het kampioenschap van de Eerste divisie in 1996 en 1998 vestigde AZ zich uiteindelijk ‘blijvend’ in de Eredivisie. Sinds de komst van trainer Co Adriaanse in 2002 groeide AZ weer naar de subtop van Nederland met ambities naar meer. Dit werd bevestigd met de opening van het nieuwe stadion en de komst van toptrainer Louis van Gaal.

Na een halve-finaleplek in de UEFA Cup en een derde plaats in de eredivisie in 2005, en een tweede plaats in 2006, kon in 2007 deze nieuwe bloeiperiode verzilverd worden met een tastbare prijs: AZ stond zowel in de finale van de KNVB Beker als op de eerste plaats in de Eredivisie bij het ingaan van de laatste speelronde. Beide wedstrijden gingen echter verloren waardoor AZ in een topseizoen met lege handen bleef staan. Toch revancheerde AZ zich in 2009 toen met topspelers als Maarten Martens, Mounir El Hamdaoui, Mousa Dembélé en Stijn Schaars voor de tweede keer in de clubhistorie het landskampioenschap werd behaald.

In het najaar van 2009 ging hoofdsponsor DSB failliet, waardoor de financiële mogelijkheden behoorlijk afnamen. Financiële zorgen bedreigden zelfs het voortbestaan van de club. Maar de fundering van AZ die in de eerdere jaren gelegd was en tot succes had geleid, bleek stevig genoeg om deze klap op te vangen. Er werd tussen 2010 en 2013 zowel financieel als sportief een stapje teruggedaan en AZ zou niet meer structureel mee kunnen strijden om de landstitel, een vaste plek in de subtop van Nederland lag echter nog steeds binnen de mogelijkheden.

Consolidatie als subtopper (2013 tot heden) Met de winst van de KNVB Beker in het seizoen 2012/13 pakte AZ de eerste prijs in de clubhistorie zonder de hulp van een externe geldschieter die het eerder wel had met de gebroeders Molenaar van Wastora en Dirk Scheringa. In de finale werd PSV met 2-1 verslagen dankzij doelpunten van Adam Maher en Jozy Altidore. Ook in 2014 verraste AZ met een plek bij de laatste 8 van de UEFA Europa League, de kwartfinale verloor AZ over twee wedstrijden van SL Benfica. AZ wist zich dat seizoen met Dick Advocaat als trainer echter voor het eerst in vijf seizoenen niet te plaatsen voor Europees voetbal. In de finale van de play-offs bleek FC Groningen te sterk.

Periode onder Van den Brom In het seizoen 2014/15 kwam Marco van Basten van concurrent sc Heerenveen over naar AZ om de nieuwe hoofdtrainer te worden, echter moest hij al snel een stap terug doen vanwege hartkloppingen. John van den Brom werd coach en onder zijn leiding behaalde AZ zijn beste resultaat sinds de landstitel in 2009 door op de derde plek te eindigen, op de laatste speeldag ging AZ door een 1-4 overwinning op Excelsior over Feyenoord heen. Door die hoge eindklassering raakte AZ in aanloop naar het seizoen 2015/16 veel basisspelers kwijt: aanvoerder Nemanja Gudelj ging naar Ajax en de aanvallers Steven Berghuis en Aron Jóhannsson vertrokken naar respectievelijk Watford en Werder Bremen. Dat leverde AZ veel geld op. Verdedigers Wesley Hoedt en Simon Poulsen verlieten AZ transfervrij. AZ moest een nieuw team bouwen. Dit ging echter moeizaam. AZ wist ondanks een knappe thuisoverwinning op Athletic Bilbao niet verder te komen dan de groepsfase in de Europa League. Pas na de winterstop kwamen de Alkmaarders op gang, mede door de aankoop van routinier Ron Vlaar. AZ leverde dat seizoen voor het eerst sinds 2009 de topscorer van de Eredivisie met Vincent Janssen die binnen een jaar bij AZ uitgroeide tot spits van Oranje. Mede door de doelpunten van Janssen eindigde AZ in 2016 op de 4e plaats. Janssen werd de duurste uitgaande transfer van AZ door voor €22.000.000,- te vertrekken naar Tottenham Hotspur. In het seizoen 2016/17 haalde AZ weer de Bekerfinale. Deze ging verloren tegen Vitesse. Ook de finale van de play-offs om Europees voetbal ging verloren, een 3-0 voorsprong tegen FC Utrecht werd verspeeld. In de Europa League overwinterde AZ door een 3-2 zege op Zenit Sint-Petersburg, maar AZ had geen schijn van kans tegen Olympique Lyon. Er werd zowel uit als thuis verloren. AZ werd in het seizoen 2017/18 weer derde in de Eredivisie en ook werd weer de finale van de KNVB Beker gehaald. Ook deze ging echter verloren. Met Alireza Jahanbakhsh leverde AZ weer een topscorer af. Na het seizoen 2018/19 waarin AZ op een 4e plek eindigde en zich Europees al in de voorronde verkeek op FC Kairat Almaty, vertrok trainer John van den Brom bij AZ na vijf seizoenen en werd hij opgevolgd door zijn toenmalige assistent Arne Slot.

Periode onder Slot