Epicurus (Oudgrieks: , , Nederlands, verouderd: Epicuur) (Samos, 341 v.Chr. - Athene, 270 v.Chr.) was een Griekse filosoof en stichter van de epicuristische school in het hellenistische Athene. Hij was een zeer productief denker en zou meer hebben geschreven dan elke filosoof voor hem.Laërtius 1989, X.26.Suda, ε. 2404. Van al deze geschriften zijn er slechts drie brieven en een honderdtal leerstellingen overgeleverd. Epicurus' filosofie spitste zich toe op ethiek en de natuurfilosofie. Voor verdere informatie over Epicurus' leven en filosofie is men aangewezen op auteurs zoals Diogenes Laërtius, Lucretius, Plutarchus en Cicero.
Epicurus staat bekend als de filosoof van het atomisme, genot, vriendschap en het eenvoudige leven. Al deze elementen kwamen samen in de school die hij in 306 v.Chr. stichtte in Athene, de 'tuin van Epicurus' waar ook vrouwen en slaven welkom waren.Rist 1972, pp. 10-1. In zijn eigen tijd was hij al een veelbesproken filosoof: door sommigen werd hij op handen gedragen door anderen juist verketterd. Zijn filosofische tegenstanders beeldden Epicurus graag af als een goddeloze, genotzuchtige en losbandige filosoof die louter op excessieve wijze zijn lichamelijke behoeftes placht te bevredigen.Boardman et al 1986, p. 305.Een beeldvorming die bleef doorwerken tot ver in de middeleeuwen. Ook in de hudige tijd wordt de term hedonisme vaak geassocieerd met losbandigheid en overmatigheid. In werkelijkheid stond Epicurus juist een sobere en eenvoudige levensstijl voor. Het hoogste goed was volgens Epicurus een gelukkig leven gekenmerkt door geestelijke gemoedsrust (, ataraxia) en vrijheid van lichamelijke pijn (ἀπονία, aponia). Epicurus 2011, Men. 131-2. Bovendien erkende Epicurus het bestaan van de goden maar ontkende hij hetgeen de massa hun toedichtte.Epicurus 2011, Men. 123. Epicurus streefde ernaar mensen te bevrijden van irrationele angsten voor zowel de goden als de dood. Met zijn atomisme als basis trachtte hij aan te tonen dat de goden de mens geen kwaad kunnen berokkenen en dat de dood een absentie is van ervaring.
Wat betreft zijn kenleer was Epicurus geïnspireerd door Aristoteles.DeWitt 1954, p. 9. Verde 2016, p. 42. Epicurus kan gekenschetst worden als een empirist, wat inhoudt dat hij geloofde dat kennis afkomstig is uit de zintuigen en dat bijgevolg dingen alleen kenbaar zijn via de zintuigen. Epicurus' empirisme moet echter niet gelijkgesteld worden met het empirisme van de latere John Locke. Epicurus was er namelijk van overtuigd dat mensen ook aangeboren ideeën (, prolepsis) hebben. Deze ideeën zijn, in tegenstelling tot de ideeënleer van Plato, niet afkomstig uit een hogere immateriële sfeer maar worden volgens Epicurus aangebracht door de natuur zelf. De fysica en kosmogonie van Epicurus zijn geïnspireerd door de presocratische filosoof Democritus. Epicurus was van mening dat het universum bestaat uit een oneindige hoeveelheid atomen en leegte. Alle samengestelde lichamen in het universum zijn een product van loodrecht naar beneden vallende atomen die door minieme toevallige afwijkingen botsen en samenklonteren. De ongedetermineerdheid van deze afwijkingen biedt voor Epicurus de grond voor de menselijke vrije wil en betekent eveneens een significante breuk met het atomisme van Democritus.Diogenes van Oinoanda 1971, fragment 32.Bailey 1964, p. 310.
Na zijn dood bleef Epicurus gedurende de verdere periode van de klassieke oudheid een invloedrijk figuur. Denkers zoals Diogenes van Oinoanda, Philodemus en Lucretius voegden zich in de epicuristische traditie en Romeinse auteurs zoals Cicero en Seneca traden in hun geschriften veelvuldig in debat met Epicurus.Lucretius was ook een Romeinse auteur maar in tegenstelling tot Cicero en Seneca was Lucretius een overtuigd epicurist. De populariteit van het epicurisme bereikte haar hoogtepunt in de late oudheid, maar kelderde snel in de vroege middeleeuwen door de opkomst van het christendom. In de middeleeuwen was er weinig belangstelling voor Epicurus met name omdat zijn theologie en kosmogonie in strijd waren met de toen heersende christelijke dogma's. In de vroegmoderne tijd hernieuwde de interesse in Epicurus' filosofie na tussenkomst van Pierre Gassendi, een katholieke priester die het christendom probeerde te verenigen met het atomisme van Epicurus. Ook denkers als Voltaire, Thomas Hobbes, David Hume en John Locke zijn in hun ideeën schatplichtig aan Epicurus. Daarenboven zijn het klassieke utilitarisme van Jeremy Bentham en het materialisme van Karl Marx uitwerkingen van zijn filosofie.
Leven
Jeugd en filosofische ontwikkeling (341 v.Chr. - 306 v.Chr.) Epicurus werd in 341 v.Chr. geboren op het eiland Samos. Zijn vader Neocles was een clerurch die op Samos zijn geld verdiende als leermeester.Clerurchen waren Attische burgers die bij wijze van militaire kolonisatie naar een onderworpen gebied werden gestuurd om daar een stuk land als erfpacht in gebruik te nemen. Epicurus' moeder, Chaerestrate, zou korte tijd priesteres zijn geweest. Daarenboven had Epicurus drie broers die zich later allemaal hebben verbonden aan zijn leer.Laërtius 1989, X.3.
Verder is er weinig bekend over Epicurus' jeugd behalve dat hij op een vroege leeftijd al geïnteresseerd zou zijn geraakt in de filosofie. Hij moet naar alle waarschijnlijkheid een klassiek Griekse algemene educatie (παιδεία, paideia) hebben genoten onder de Samische platonist Pamphilus.Cicero 1972, I.73.Paideia was een opvoedings- en vormingsideaal waarbij (welgestelde) burgers door middel van educatie tot perfecte inwoners van een polis gemaakt werden.DeWitt 1954, p. 12.Rist 1972, p. 1. Deze educatie duurde circa vier jaar en Epicurus zou hier veel geleerd hebben maar later ook kritisch zijn op het platonisme en het concept van paideia.Laërtius 1989, X.6.DeWitt 1954, pp. 44-5.Rist 1972, p. 2. Toen Epicurus veertien jaar oud was zou hij in de war zijn geraakt door Hesiodos' bespreking van chaos (xάος) als de grondslag voor het ontstaan van de kosmos. Toen Epicurus de vraag stelde waaruit chaos dan gevormd was, zou zijn leraar hebben geantwoord dat dit een onderwerp is voor de filosofen.Laërtius 1989, X.2. Vanaf dat moment was Epicurus erop gebrand om meer te leren over filosofie.Sextus Empiricus 1960, II.18-19. Het is onduidelijk of Epicurus in deze vroege fase van zijn leven al in aanraking is gekomen met de filosofie van Democritus.
In 323 v.Chr. arriveerde Epicurus in Athene om zijn militaire verplichtingen als efebe te vervullen. Het lijkt aannemelijk dat Epicurus tijdens zijn militaire dienst is opgetrokken met de latere toneelschrijver Menander, gezien hun overeenkomst in leeftijd en preoccupatie met het concept genot.Boardman et al 1986, p. 157. DeWitt 1954, pp. 52-3. Naast zijn militaire taken had Epicurus in Athene de gelegenheid om kennis op te doen van de grote filosofen van welleer. Zijn belangrijkste tijdgenoot was Aristoteles, die toentertijd weliswaar Athene ontvlucht was maar van wie het gedachtegoed voortleefde in de Attische intellectuele elite.Aristoteles was de leraar van Alexander de Grote en na diens plotselinge overlijden in 323 v.Chr. werd Aristoteles door de anti-macedonische reactie als collaborateur beschouwd. Hij liep kans om vervolgd te worden en was daardoor gedwongen Athene te ontvluchten. Mogelijk werd Epicurus in deze periode ook beïnvloed door het cynisme met Krates van Thebe, de leerling van Diogenes van Sinope, als tijd- en stadgenoot.Er zijn duidelijke overeenkomsten tussen het cynisme en epicurisme, bijvoorbeeld het ideaal van autarkie. Naast de filosofische dimensie die Athene te bieden had, was Epicurus een directe getuige van het politieke tumult dat volgde op de plotselinge dood van Alexander de Grote. De gevaren van politiek werden duidelijk zichtbaar en het leiden van een individueel teruggetrokken bestaan werd aanlokkelijk.Rist 1972, p. 3. Hetgeen een onmiskenbare invloed heeft gehad op zijn ethiek en politieke filosofie.
In 321 v.Chr. werd zijn familie op Samos verjaagd naar Colophon in Ionië.Laërtius 1989, X.1. Epicurus voegde zich korte tijd hierna bij zijn familie en verbleef tien jaar afwisselend in Colophon en Teos.Bailey 1964, p. 222. In deze periode werd hij een leerling van Nausiphanes van Teos maar er wordt ook aangenomen dat Epicurus in deze tijd een leerling was van de peripateticus Praxiphanes.Laërtius 1989, X.14. Verde 2016, p. 41. DeWitt 1954, pp. 56-9. Zeker is dat Nausiphanes een grote invloed gehad op de filosofie van Epicurus. Nausiphanes was een aanhanger van Democritus' atomisme en een oud-leerling van de scepticus Pyrrho van Elis.Laërtius 1989, X.69. Naar alle waarschijnlijkheid heeft Epicurus onder Nausiphanes de basisprincipes van het atomisme geleerd. Toch raakte Epicurus op persoonlijk en filosofisch vlak gebrouilleerd met zijn leermeester en omschreef hij zichzelf later als een autodidact, waarmee hij de invloed van Nausiphanes ontkende.Cicero 1972, I.73.
Na tien jaar in Colophon, wierp hij zichzelf in 311 v.Chr. op als leraar in de stad Mytilini op Lesbos. Zijn leraarschap was echter kortstondig en de politieke situatie aldaar noodzaakte hem het eiland te verlaten of, op zijn minst, zijn werkzaamheden als leraar neer te leggen. Epicurus verruilde Mytilini uiteindelijk voor het aan de Hellespont gelegen Lampsacus, waar hij tot de zomer van 306 v.Chr. zou verblijven. In Lampsacus heeft Epicurus mogelijk contact gehad met de peripatetische filosoof Strato van Lampsacus. Dorandi 1999, p. 36.
Stichting van de epicuristische school in Athene (306 v.Chr. - 270 v.Chr.) In 306 v.Chr. vestigde Epicurus zich weer in Athene waar hij tot aan zijn dood zou blijven. Naar alle waarschijnlijkheid vertrok hij naar Athene met zijn latere opvolger als scholarch van de epicuristische school: Hermarchos, wie hij in Mytilini heeft leren kennen.Rist 1972, pp. 7-8. Epicurus kocht in Athene een huis met aangrenzende tuin (κῆπος, kepos), tussen het centrum van Athene en de havenplaats Piraeus in.Bailey 1964, p. 223.Rist 1972, p. 9. Dat Epicurus deze tuin in Athene betrok heeft te maken met het feit dat Athene de culturele hoofdstad was van zijn tijd en hij naar alle waarschijnlijkheid het prestige wilde genieten dat kwam kijken bij het stichten van een nieuwe filosofische school.DeWitt 1954, p. 29. De tuin wordt vaak gezien als het epicentrum van de epicuristische school, maar in feite was het huis de plek waar de belangrijkste leerlingen van Epicurus samenschoolde.Laërtius 1989, X.10. Desalniettemin was de tuin een integraal onderdeel van de school en werd er samen gegeten en gefilosofeerd,Wycherley 1959, p. 73. tegen de conventies van de tijd in werden vrouwen en slaven ook verwelkomd in de tuin. Een bekende vrouwelijke leerling van de epicuristische school was Leontion. Ondanks deze ruimhartigheid stond Epicurus erop de gemeenschap in de tuin kleinschalig te houden.Cicero 2001, DeFin. 1.61. Bezittingen waren niet communaal en het voorbestaan van de school was afhankelijk van financieel welgestelde leden en giften van gemeenschappen buiten de school.Rist 1972, p. 12. DeWitt 1954, p. 89. De volgende spreuk moet volgens Seneca op de poort van de tuin van Epicurus hebben gestaan:
Anders dan deze spreuk wellicht laat vermoeden, leefde de epicuristische commune een sober teruggetrokken bestaan. Zij spendeerden elke dag een minimale tijd om het benodigde eten en drinken te verzamelen. Af en toe dronken zij wijn maar hoofdzakelijk werd er water gedronken. Voedsel luxer dan brood was strikt verboden behalve op feestdagen.Bailey 1964, p. 224. DeWitt 1954, p. 104. Na het overlijden van Epicurus zouden zijn geboortedag en iedere twintigste dag van de maand feestdagen zijn.Plutarchus 1986, 1089C.
Dood (270 v.Chr.)