Dit is een lijst van verklaringen van straatnamen in de stad Groningen, ingedeeld per wijk. Ook de namen van kanalen, bruggen, parken en andere openbare ruimten worden toegelicht. In de oudere wijken worden alle namen verklaard; in de jongere alleen de namen die om een toelichting vragen. Waar zinvol is informatie uit de stadsgeschiedenis van Groningen toegevoegd. Veel straatnamen hebben ook een eigen lemma. Veelal zijn die voorzien van een opgave van rijks- en gemeentelijke monumenten.
Het centrum van Groningen telt (2023) in totaal 389 gangen en stegen met een breedte van minder dan 6.50 m. Daarvan zijn er 319 afgesloten, doorgaans om veiligheidsredenen. Van de 70 openbare gangen zijn 22 particulier eigendom; de overige worden door de gemeente beheerd.
In 2021 is een stadskaart uit 1571 met straatnamen in de tegenwoordige Binnenstad ontdekt in het Hessisches Landesarchiv in Marburg. De kaart wordt hier aangeduid als 'Marburgkaart'.
De namen van niet meer bestaande gangen in de binnenstad als genoemd in de collectie-Lonsain van de Groninger Archieven zijn ook opgenomen. De pagina beoogt al met al een vorm van hodonymie (een onderdeel van de toponymie), toegespitst op de stad Groningen.
Binnenstad Voor deze lijst wordt de binnenstad begrensd door de Noorderhaven-Spilsluizen-Bloemstraat in het noorden, de Oostersingel-Damsterkade in het oosten, het Verbindingskanaal in het zuiden, en de Westerhaven – Westersingel in het westen. Samen met de Hortusbuurt, de 'Nieuwe Uitleg', vormt de Binnenstad het historische Groningen binnen de wallen (1624 – plm. 1874). Abrug Tussen Brugstraat en Astraat. Brug over de A of (tot in de 19e eeuw) Zuiderhaven. Een eerste (houten) brug is gedateerd op 1192. Een inmiddels stenen brug uit de 14e eeuw is in 1599 vervangen door de Apoortenboogbrug. Op zijn beurt is die brug in 1854 vervangen door de ijzeren Apoortendraaibrugge, in 1895 door een zwaardere brug. Het geheel, inclusief de brughoofden, gerestaureerd 2010. Draaibrug. Vermoed wordt dat de eerste brug in de plaats is gekomen van een voorde, een doorwaadbare plaats. Academieplein Niet-officiële naam voor het gedeelte van de Broerstraat, waaraan het hoofdgebouw van de Rijksuniversiteit Groningen is gelegen. De universiteit is gesticht op 23 augustus 1614 als Academia Groningae et Omlandiae. Vanaf 1815 wordt de Academie aangeduid als rijkshogeschool; sinds 1876 als rijksuniversiteit. Het huidige Academiegebouw is geopend op 29 juni 1909, nadat een eerder gebouw op 30 augustus 1906 in vlammen was opgegaan. De toren op het gebouw is 65 meter hoog. Sinds 2014 wordt het Academieplein met name in de avond en nacht verlevendigd door de uitstraling van het kunstwerk SHA-RE, bestaande uit een waterval van ledschermen in het trappenhuis van de UB, van de hand van Peter Musschenga. Het kunstwerk is een cadeau van het Groninger Universiteitsfonds bij het 400-jarig bestaan van de RUG. Achter de Muur Alle straten achter de oorspronkelijk middeleeuwse stadsmuren hebben in 1874, op één na, een eigen naam gekregen. Gerekend vanaf de Vishoek: Hoekstraat, Muurstraat, Hardewikerstraat, Hofstraat, Singelstraat, Schoolstraat. De huidige straat Achter de Muur loopt van Poelestraat tot Gedempte Kattendiep, onder meer langs de achterzijde van het Pepergasthuis. De buitenmuur van het gasthuis aan deze straat is het enige nog resterende deel van de middeleeuwse muur. Achter de Noorderkuipen Van Turfsingel tot Walstraat. Genoemd naar ter plaatse gevestigde leerlooierijen. De huiden werden geweekt in kuipen. Wegens de stankoverlast waren dergelijke bedrijven gevestigd buiten de eigenlijke binnenstad. Oudere namen: Blekersteeg en Martini- of Looyersperk (perk: omheind stuk grond). Vgl. ook: Zuiderkuipen. Achterom Vanaf Nieuweweg 38. De naam is al bekend in de 17e eeuw als Achteromhoek. Agricolastraat (1879) In Stad meestal uitgesproken als Agricólastraat. Van Kruitlaan tot Oudeweg. De naam herinnert aan de humanistische geleerde Rudolf Agricola, onder meer 1480-1484 syndicus (secretaris) van Groningen. Vanaf perceel 38 de voormalige Raamsteeg. Akerkhof (1403) Van Vismarkt tot Brugstraat en Munnekeholm. Voor naamsverklaring zie: Hoge der A. Oudere naam: Langestraat of Aryp (1385, tot in de 15e eeuw). De zuidzijde ook Achter Akerkhof; de westzijde ook De Dobbe of Monnikendobbe. Het eigenlijke kerkhof lag aan de westzijde van de Akerk. Oude zegswijze: 'Het zal geschieden wanneer het aan het Akerkhof niet waait en in de Poelestraat geen plassen staan' (dat wil zeggen met sint-juttemis). Akerkhof 1 Korenbeurs, gebouwd 1865. Op dezelfde plaats twee eerdere beurzen: in hout (1774) en in steen (1825). Het beursbedrijf zelf dateerde uit 1680 (-1990). Het gebouw biedt huisvesting aan een supermarkt. Akerkhof 2 Akerk (ook wel ter Akerk; andere varianten op de naam zijn volgens Van den Broek - GK december 2022 - historisch of taalkundig onjuist.) De ter plaatse al bestaande kapel van de parochie O.L.Vrouwe en Sint Nicolaas ter A wordt in 1212 verheven tot parochiekerk. Vanaf plm. 1350 O.L.Vrouwe- of Mariakerk. Naderhand vervangen en uitgebouwd tot een kruisbasiliek die in 1465 de huidige, gotische vorm krijgt. Sinds 1594 protestantse kerk. De 76 m hoge toren brandt af – na blikseminslag – in 1671 en wordt in 1674 herbouwd. In 1701 stort de toren in met een gedeelte van de kerk. Hersteld en verbouwd in 1712. Het huidige orgel is in 1815 overgebracht uit de Broerkerk. Sinds de restauratie 1982-1985 is de kerk niet meer als zodanig in gebruik. Akerkhof 4 Café-restaurant en zalencentrum Huis de Beurs. Op 20 januari 1885 werd hier de afdeling Groningen van de Sociaal-Democratische Bond opgericht. Een gedenkplaat in de gevel aan de Folkingestraat herinnert daaraan. Akerkhof 22 Voormalig klooster Zusters O.L.Vrouwe van Amersfoort. Akerkstraat Van Akerkhof tot Grote Kromme Elleboog. Tot 1874 Lammehuiningestraat (1555), naar Lamme, weduwe van Simon Huinge (omstreeks 1450), die een huis bezat op de hoek met het Akerkhof. In de volksmond ook wel 't Lammuuntje. Naamswijziging op verzoek van de bewoners wegens de slechte reputatie van de straat. Ook wel Huginghestraat (1425). Apoortenmolendrift Van Pottebakkersrijge tot Westerhavenstraat. Het straatje voerde naar de Apoortenmolen in de Adwinger (afgebrand plm. 1870). Astraat Van Abrug tot Westersingel. In de Astraat voorheen twee poorten: de Binnen Apoort bij de Westerhavenstraat (1517-1828) en de Buiten Apoort (1553-1620, respectievelijk 1623-1868) bij de Westersingel. De laatstgenoemde poort met een snikklokje ten behoeve van de afvaarten van de trekschuiten. Een nog oudere Apoort dateerde uit de 13e eeuw (de poort wordt genoemd in 1262) en wordt afgebroken rond 1517. De restanten van deze poort zijn in 2009 aangetroffen aan het einde van de Brugstraat. Het gedeelte van de Buiten Apoort tot de Blekerstraat in 1882 benoemd als Nieuwe Astraat, na 1920 als Aweg. Barakken Ook Achter de Barakken is de naam voor het pleintje vanaf Prinsenstraat 9. Benaming afgeleid van de tot omstreeks 1875 aanwezige barakken voor de opslag van verdedigingsmateriaal voor de vesting. Battengang Van Steentilstraat tot Kostersgang. Genoemd naar de gebroeders Battinck, bewoners van de hoekpercelen met de Steentilstraat (1553). Ook wel Battingegang. De Battengang liep voorbij de Kostersgang tot 1971 (bouw Politiebureau) nog door tot de voormalige Veulsgang (zie Vervallen straatnamen). voormalig Vrouw Fransensgasthuis Aan de Battengang stond van 1668 tot 1939 het Vrouw Fransens- of Geertjen Schiltsgasthuis. Dit pand in 1969 overgebracht naar het Openluchtmuseum Het Hoogeland in Warffum. Beerensgang (of Via Vecchia) Particuliere gang vanaf Ged. Kattendiep 23, in 1999 genoemd naar horecaondernemer Domien Beeres en op diens verzoek gewijzigd in Beerensgang. De huidige eigenaar van het Italiaans restaurant in deze steeg heeft deze hernoemd in Via Vecchia (Italiaans: oude weg). Bentelaarsgang Van Oosterstraat 25 naar Gelkingestraat. Naar een destijds aanwonende familie Bentelaar, eigenaren van een smederij. Bibliotheekgang Van Zwanestraat 35 tot Poststraat. Leidde vanaf 1864 naar de Academiebibliotheek, eerder naar de aldaar sinds 1594 gevestigde Latijnse school. Het toegangspoortje tot de school is afgebroken in 1867. Bleekveld Van Turfsingel tot W.A. Scholtenstraat en Oostersingel. Omstreeks 1990 aangelegd op het terrein van de voormalige suikerraffinaderij en stroopfabriek van W.A. Scholten (1862-1970). Een bleekveld was in de 17e en 18e eeuw een grasplein of -perk voor het aan het zonlicht bleken van linnen of laken stoffen. Blekersgang Vanaf Gedempte Zuiderdiep 144. Voerde in de 17e eeuw naar een aldaar gelegen bleekweide, de Wobbebleek. Vgl. ook de Blekerstraat, de Blekerslaan, een tweede Blekersgang ter plaatse van de huidige Nieuwe Sint Jansstraat en een Blekerssteeg als oudere naam voor Achter de Noorderkuipen. Bocht van Guinea Van Damsterdiep tot Lijnbaanstraat. (plm. 1865). De straatnaam te herleiden naar de bocht van Guinea: de Afrikaanse westkust bij de gelijknamige golf. Langs deze kust van 1638 tot 1872 een reeks Nederlandse forten, de Nederlandse bezittingen ter kuste van Guinee, oorspronkelijk onder beheer van de West-Indische Compagnie. In Groningen was een Kamer van de WIC gevestigd en werden schepen naar het gebied uitgerust. Bocht van Guinea ook oudere naam voor de Vishoek (de naam zeker afgeleid van die van een herberg). Een Bocht van Guinea komt ook voor in Goes en (opnieuw) in Den Haag. Boteringebrug Tussen Oude Boteringestraat en Nieuwe Boteringestraat. Oorspronkelijke Boteringeboog (1703) vervangen 1886; de huidige brug dateert uit 1932. Boteringeplaats Doodlopend straatje vanaf Muurstraat 8. De naam is van 1996. Broerstraat Aangelegd 1560; genoemd naar het vroegere franciscaner- of Minderbroedersklooster (1245-1594), gelegen ten zuiden van de straat. In 2022 is een muurschildering aangebracht van Aletta Jacobs (1854 - 1929), eerste officieel ingeschreven studente aan een Nederlandse universiteit, arts; voorvechtster vrouwenkiesrecht. Broerstraat 4 Academiegebouw, het hoofdgebouw van de Rijksuniversiteit Groningen. Zie Academieplein. Brouwersgang Vanaf Schuitendiep 72. Voerde naar brouwerij 'De Rode Vos' (1705, zie Vosgang). Brugstraat Van Akerkhof tot Abrug. Genoemd naar het geslacht Ten of Ter Brugge dat in de middeleeuwen een versterkt huis bij de brug over de A bewoonde. De oudste bestrating dateert uit de 11e eeuw; de straatnaam voor het eerst genoemd in 1388. Tot in de 15e eeuw ook Langestraat. Bruine Ruiterstraat Van Herestraat tot Pelsterstraat. Naar de gelijknamige herberg in de Herestraat (17e eeuw). Burchtstraat Vanaf Gelkingestraat doodlopend en van Gelkingestraat tot Oosterstraat. Tot 1874 Achter de Muur genoemd. De naam verwijst naar de in 1568 op bevel van Alva gebouwde citadel Arx Nova tussen Here- en Oosterpoort (afgebroken 1577). De Burchtstraat liep tot 1970 (uitbreiding C&A) door naar de Herestraat. Tegen de afsluiting van de straat zijn door de inwoners van Groningen destijds geen op de stadshistorie gebaseerde bezwaren ingediend. Bezwaren van de Stedenbouwkundige Adviesraad zijn door het stadsbestuur terzijde gelegd. In 2023 wordt in een renovatieplan voor het gebouw van C&A op wens van de gemeente de uitmonding van de Burchtstraat op de Herestraat wel weer 'herkenbaar' en 'waarneembaar' gemaakt. Burchtstraat 9 het huis met 'het kleinste deurtje van Groningen'. Burengang Vanaf Vismarkt 7. Tot 1883 Vuile gang. Naam op verzoek van aanwonenden gewijzigd. De nu afgesloten gang gaf oorspronkelijk via het Papenpoortje toegang tot de tuin van het Minderbroedersklooster. Bursegang gang achter Broerstraat 3. Genoemd naar de vestigingsplaats van een vroegere mensa.