thumb|Koningin Wilhelmina in 1942. thumb|Nederlandse WO2-propagandaposter met speech van koningin Wilhelmina die spreekt tot de Nederlanders Koningin Wilhelmina der Nederlanden week aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, tijdens de Duitse aanval op Nederland in mei 1940, op advies van opperbevelhebber van de strijdkrachten generaal Henri Winkelman uit naar Londen.Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p. 15 Daar verbleef zij gedurende het verdere verloop van de oorlog met de Nederlandse regering in ballingschap. Vrijwel alle Engelandvaarders werden door haar persoonlijk ontvangen. Zij wou geen vrede met nazi-Duitsland en bewerkstelligde het vertrek van minister-president Dirk Jan de Geer. Door haar toespraken via Radio Oranje groeide zij uit tot een symbool van het verzet.Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p. 24

In 1942 tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten had zij een ontmoeting met president Roosevelt en sprak ze het Amerikaans Congres toe. Wilhelmina kwam regelmatig in conflict met ministers van de Londense kabinetten, in het bijzonder met de opvolger van De Geer, minister-president Pieter Gerbrandy, over de door haar gewenste vernieuwing en het ontwerpbesluit Tijdelijke Voorziening Staten-Generaal.H.M. Koningin Wilhelmina Helena Pauline Maria, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, parlement.com. Gearchiveerd op 1 februari 2023.Fasseur, Cees; Een dame van ijzer, p. 113-114 Op 13 maart 1945 keerde zij voor het eerst terug naar Nederland. Na de bevrijding in mei 1945 keerde Wilhelmina definitief terug naar Nederland.

Duitse aanval op Nederland thumb|Een uitgebrand Junkers Ju 52 transportvliegtuig te Valkenburg Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen en raakte Nederland betrokken bij de Tweede Wereldoorlog, ondanks de neutraliteitspolitiek die de regering had gevoerd. De Duitse inval werd door Wilhelmina krachtig veroordeeld. Om 03.30 uur op 10 mei werd koningin Wilhelmina gewaarschuwd over de ophanden zijnde Duitse aanval. Om 06.00 uur had zij overleg met het kabinet over door een door De Geer in haar naam opgestelde proclamatie.Jong, L. de; (1970) Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 3 mei 1940, p. 41 In deze proclamatie van 10 mei 1940 zei zij: Ik richt hierbij een vlammend protest tegen deze voorbeeldenloze schending van de goede trouw en aantasting van wat tussen beschaafde staten behoorlijk is. Ik en mijn regering zullen ook thans onze plicht doen. Doet gij de uwe....Wilhelmina, Prinses der Nederlanden; (1959) Eenzaam maar niet alleen (autobiografie) p. 267-406Duitsche aanval op Nederland, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 10 mei 1940

Een onderdeel van het Duitse aanvalsplan waren luchtlandingen rond Den Haag, met als doel de koningin en het kabinet gevangen te nemen. Dat maakte een verhuizing van het Paleis Huis ten Bosch naar Paleis Noordeinde rond negen uur 's ochtends nodig. Huis ten Bosch lag te afgelegen in het noorden van Den Haag en was daardoor te kwetsbaar voor een Duitse aanval.Jong, L. de; (1970) Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 3, 12 mei 1940, p. 281

Vertrek van Juliana en Bernhard Hoewel het Duitse plan mislukte, bleef de situatie benauwd. Kroonprinses Juliana en haar echtgenoot prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld hadden nog op 8 mei verklaard dat zij Nederland nooit zouden verlatenHet Huis van Oranje verlaat zijn post nooit, De Telegraaf, 8 mei 1940 maar er was allang afgesproken dat zij, in het geval van een oorlog met Duitsland, met hun twee kinderen naar Engeland zouden vertrekken. De vlucht was besproken met de minister van Buitenlandse zaken Eelco van Kleffens, die al naar Londen was afgereisd. Hij was ook betrokken bij en verantwoordelijk voor de organisatie van de vlucht.

Voorbereidingen waren al in het najaar van 1939 getroffen. Van Kleffens had aan de Britse regering gevraagd om in het geval van een Duitse invasie asiel te verlenen aan de koningin, het kabinet en ex-keizer Wilhelm II. Door de Britse regering werd daar positief op gereageerd.The National Archive, the War Cabinet minutes 13-11-1939 7. The Netherlands - The grant of asylum to Queen Wilhelmina, the Government and the ex-Kaiser in the event of invasion

Uit aantekeningen van prins Bernhard blijkt dat er werd nagedacht over verschillende alternatieven, zoals uitwijken naar Zuid-Nederland en eventueel een vertrek naar Suriname of de Nederlandse Antillen.Fasseur, Cees; Juliana en Bernhard, Het verhaal van een huwelijk 1939-1956 p.74 Bernhard bekeek enkele dagen vooraf aan de vlucht een aantal vluchtroutes vanuit Den Haag en er was in april 1940 geld uit Nederland naar Engeland overgemaakt.Kikkert, J.G.; (2004) De Prins in Londen, p. 10-12Leidsch Dagblad, 24 februari 2001 thumb|Pantserauto van De Nederlandsche Bank waarmee Juliana en het gezin vluchtten. Deze bankwagen staat sinds 1962 in Oorlogsmuseum Overloon. In de loop van de dag was er contact met Londen over het vertrek van Juliana en haar gezin. Hoewel er Britse schepen naar IJmuiden werden gestuurd, bleek een vertrek op 10 mei niet mogelijk door Duitse luchtlandingstroepen in de omgeving van vliegveld Valkenburg. De koninklijke familie overnachtte in de nacht van 10 op 11 mei in de kleine schuilkelder van Paleis Noordeinde. Een tweede vertrekpoging op 11 mei mislukte door de Duitse luchtlandingstroepen. Het kabinet discussieerde op 11 mei over de wenselijkheid van het eigen vertrek en adviseerde het vertrek van de koningin. Het grondwettelijke aspect kwam daarbij aan de orde. Artikel 21 van de grondwet van 1938 luidde: In geen geval kan de zetel der regering buiten het Rijk worden verplaatst.versies 1938 art 21 Maar men vond dat de grondwet het kabinet er niet toe kon verplichten zich te laten gevangennemen.Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p. 12

Op 12 mei slaagden Juliana, Bernhard en hun kinderen erin met een pantserauto van De Nederlandsche Bank IJmuiden te bereiken en in te schepen.

Vertrek van Wilhelmina naar Londen left|thumb|Henri Winkelman was in eerste instantie tegen het vertrek van koningin Wilhelmina uit Nederland. In de nacht van 12 op 13 mei sliep Wilhelmina slecht. In de ochtend om 04.00 uur belde zij koning George VI van het Verenigd Koninkrijk op en vroeg om hulp. De ministers Van Kleffens en Welter waren op 10 mei naar Londen vertrokken en hadden op de middag van 12 mei al een onderhoud met premier Winston Churchill gehad met hetzelfde verzoek, maar van Britse kant had men geen middelen om op korte termijn te kunnen helpen.

In de vroege ochtend van 13 mei 1940 werd in de ministerraad opnieuw gesproken over het vertrek van Wilhelmina. De aanleiding was dat Winkelman, die bij het beraad aanwezig was, aan de regering had laten weten dat door munitiegebrek de weerstand niet lang kon worden volgehouden. Minister van Defensie Adriaan Dijxhoorn was voor Wilhelmina's vertrek, maar Winkelman was tegen. Het kabinet besloot uiteindelijk tot haar vertrek. Minister Dijxhoorn vroeg Wilhelmina te vertrekken, maar die weigerde. Zij had geen vertrouwen in de ministerraad en wilde alleen vertrekken als zij van Winkelman zou horen dat de militaire situatie hopeloos was.Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p.15 Dijkshoorn vroeg daarop viceadmiraal Johan Furstner met de koningin te praten en haar nogmaals het advies over te brengen, maar deze vond dat een zaak van het kabinet.

Uiteindelijk begaf Winkelman zich naar de koningin om te melden dat de Grebbelinie was gevallen. "Eerst was ik tegen maar later bedacht ik me", verklaarde Winkelman voor de Parlementaire enquêtecommissie.Winkelman, Parlementaire enquêtecommissie 2C, p. 201 "Majesteit, ook Den Haag is niet langer veilig. Een vijandelijke tankcolonne heeft Rotterdam bereikt", zou hij volgens Wilhelmina gezegd hebben. Winkelman adviseerde dat zij met de Britse torpedobootjager HMS Hereward (H93) zou uitwijken naar Zeeland.

Toen dit niet meer haalbaar bleek, werd na overleg besloten naar Groot-Brittannië te varen. 's Avonds zette zij voet aan wal in Harwich en reisde per trein door naar Londen. Ze werd ontvangen door de Britse koning.Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p. 19 thumb|Koning George VI Aan het vertrek uit Nederland van de koningin en kabinet heeft onder anderen Hendrikus Colijn op 15 mei 1940 een kritisch commentaar gewijd in zijn lijfblad De Standaard. Daarin stelde hij dat door het vertrek van de regering deze het vertrouwen van de bevolking had verloren.

De parlementaire enquêtecommissie die het regeringsbeleid tijdens de Tweede Wereldoorlog onderzocht, schreef over de vlucht dat hierdoor het internationale prestige van Nederland werd hooggehouden en dat het verzet in bezet gebied hierdoor ondersteund kon worden en de bevrijding en het herstel van Nederland voorbereid konden worden.Parlementaire enquêtecommissie 2a, p. 262

Wilhelmina schreef in haar autobiografie over het vertrek: "Ik stelde mij voor, dat het mij gegeven zou zijn althans enige tijd op mijn post in Den Haag te blijven en, mocht het ergste komen, met het Nederlandse leger zuidwaarts te trekken, zoals koning Albert destijds gedaan had. Ik wist dat Bernhard onverwijld zou terugkeren en op zijn plaats de strijd met mij zou voortzetten. Hoe anders is het mij vergaan."

Proclamatie van 14 mei 1940 Na haar aankomst in Londen richtte Wilhelmina zich met een proclamatie tot het Nederlandse volk. Deze was opgesteld door Van Kleffens. Zij legde uit dat zij niet uit lafheid naar Engeland was vertrokken, maar dat "het harde, maar noodzakelijke besluit (moest) worden genomen de zetel der regering te verplaatsen naar het buitenland". Op dat moment waren ook de Poolse en de Noorse regeringen reeds uitgeweken naar Londen. Wilhelmina wilde vanuit Londen de strijd tegen de Duitsers voortzetten. In haar proclamatie zei zij het volgende: "Maar Nederland zal zijn gehele grondgebied eenmaal met Gods hulp herwinnen... Doet allen, wat u mogelijk is in 's lands welbegrepen belang. Leve het Vaderland!"Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p. 279 en verderJong, L. de; Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 9, p. 2

Canada, de Verenigde Staten of Nederlands-Indië thumb|De Amerikaanse ambassadeur Joseph Kennedy met zijn vrouw In Engeland werd door de regering overwogen door te reizen naar Canada of de Verenigde Staten. De reden was dat minister Van Kleffens geen vertrouwen had in de Britse verdediging. Wilhelmina zelf wilde zo lang mogelijk in Engeland blijven. De Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt had de vorstin aangeboden naar Amerika te komen.Wilhelmina overwoog vlucht naar Canada, Historisch NieuwsbladRoosevelt had in zijn jeugd een tijd in Den Haag doorgebracht en had in 1939 al onderdak voor Wilhelmina aangeboden. Zie: Fasseur, Cees; Wilhelmina. Krijgshaftig in een vormeloze jas, p. 269 Hierover had Van Kleffens op 25 mei 1940 overleg met de Amerikaanse ambassadeur in Groot-Brittannië, Joseph Kennedy.

Omdat Amerika neutraal was, wat de regering en Wilhelmina zou belemmeren in de oorlogsvoering, viel de keus op Canada. Maar omdat de Britse koninklijke familie bleef, vond de regering dat men het niet kon maken naar Canada uit te wijken. Uiteindelijk vertrok alleen prinses Juliana met haar dochters Beatrix en Irene naar Canada, waar zij de gehele oorlog zouden blijven.