thumb|Voorgevel Cauchiehuis, Brussel (1905) thumb|Interieur Cauchiehuis thumb|Sgraffito in Heiligenberg Sgraffito (meervoud sgraffiti) is een muurdecoratie die verkregen wordt door het inkerven of wegkrassen van een laag plamuur of verse mortel volgens een patroon. Zo wordt de ondergrond, die uit gekleurde mortel bestaat, zichtbaar. De moeilijkheid van deze techniek bestaat erin dat het werk in een keer moet worden afgemaakt zolang de mortellaag vochtig is. Nadien wordt een deklaag aangebracht om de gevel (of een ander voorwerp) te beschermen. Deze schildertechniek vertoont gelijkenis met de fresco-techniek.

De techniek wordt ook gebruik om keramische voorwerpen - zoals potten en vazen - te versieren.

Etymologie De term sgraffito (meervoud: sgraffiti) komt van het Italiaanse 'sgraffiare', oftewel krassen of krabben.

Geschiedenis De techniek is eeuwenoud en gaat terug op islamitische, Byzantijnse en later Europese tradities van kunstenaars en pottenbakkers. Ze werd in Europa populair tijdens de Renaissance omdat het goedkopere manier was om gevels te versieren dan via uit steen gekapte (reliëf)beelden. Na lange tijd in de vergetelheid te zijn beland, werd deze techniek in de 19e en 20e eeuw in ere hersteld.

In de tijd van de jugendstil werden hoofdzakelijk portretten, gracieuze vrouwen, gestileerd fruit of bloemen als motief gebruikt. Ook later nog was dit een gangbare techniek voor wanddecoratie, vooral aan buitenmuren.

In Nederland beleefde de techniek een sterke opleving tijdens de wederopbouwperiode, in de jaren 1950, op binnenmuren van openbare gebouwen. In de handel verschenen kant-en-klare sgraffitomortels, die desgewenst op kleur konden worden gebracht. Er werd gewerkt met 3 tot 5 lagen mortel in verschillende kleuren, waarvan delen weer werden weggestoken met de nodige snelheid.

Voorbeelden in België Paul Cauchie Tussen 1894 en 1914 werden in België op meer dan vierhonderd gevels sgraffiti van de hand van Paul Cauchie (1875-1952) aangebracht. In de art-nouveauperiode kende Cauchie heel wat succes. Van deze graficus, architect en kunstschilder is zijn zelfontworpen woning aan de Frankenstraat 5 te Etterbeek - het Cauchiehuis - volledig gerestaureerd, compleet intact en te bezichtigen. De gevel is een reusachtig sgraffiti van een olympisch tafereel. Het is als het ware een reclamebord van het bedrijf Cauchie.

Vakkundige restauratie sgraffiti van Cauchie De restauratie van de sgraffiti op de gevel van het Cauchiehuis in Etterbeek was de allereerste vakkundige restauratie van sgraffito-schilderingen in België. Die werken vonden plaats in 1981-1988 met technische ondersteuning van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK/IRPA). De tweede vakkundige restauratie vond plaats in Antwerpen. Het betreft 5 sgraffito-schilderingen van Cauchie op de gevel van de woning Juliaan Dillensstraat 64, 2018 Antwerpen. Die restauratie gebeurde in 1993, eveneens met technische ondersteuning van het KIK/IRPA. Als pilootproject in Vlaanderen kreeg het morele en financiële steun van de Koning Boudewijnstichting.

Henri Privat-Livemont Ook Henri Privat-Livemont is bekend om zijn sgraffti. Hij werkte veel voor architecten als Henri Jacobs, Franz Hemelsoet en Joseph Diongre. Vooral in Schaarbeek, dat tussen 1900 en 1914 fors groeide, zijn heel wat van zijn werken te zien.

Gabriel Van Dievoet Gabriel Van Dievoet (1875-1934) is bekend om zijn sgraffiti, vooral in het Brusselse maar ook in Wallonië, zoals het Maison Dorée te Charleroi.

Gustave Strauven Het Huis Saint-Cyr aan het Ambiorixplein 11 in de wijk van de Squares te Brussel is bekend, onder meer van het sgraffitiwerk van Gustave Strauven aan het interieur. De woning is een monument.

Voorbeelden in Nederland In Nederland werd sgraffito slechts sporatisch toegepast rond 1900, waarna de techniek een korte bloeiperiode kende tijdens de werderopbouwjaren (ca. 1945-1965). Veel voorbeelden zijn verdwenen door renovatie en sloop.

Leiden De Jugendstil-gevel in de Breestraat 65 uit ca. 1905 bevat een kleurrijk sgraffitoreliëf met florale motieven en taferelen die verwijzen naar de oorspronkelijke functie van het pand als slagerij. miniatuur|Bovenverdieping in sgraffito aan de Breestraat 65 in Leiden

Amsterdam Bij de ingang van een wederopbouwflat aan de comeniusstraat 325, bevindt zich sgraffito van Jan Goeting (1960). Het stelt een gezin in een natuurlijke omgeving voor. Dit vormt samen met het sgraffito aan de Hemsterhuisstraat 145 een ensemble.

Apeldoorn Aan de voormalige kweekschool (Henri Dunantlaan)bevindt zich een monumentaal sgraffito naar een ontwerp van Gaby Bovelander (1931-2020), uitgevoerd door Henk Spoelstra in 1964. Het gevel sgraffito toont kinderhanden die naar hun 'juffen' reiken.

Jan Dijker In Noord-Brabant vinden we verschillende voorbeelden van de hand van Jan Dijker:

Kerk van Someren-Eind (1957) Ziekenhuis Tilburg (1960) Odulphuslyceum Tilburg (1963)

Elders in de wereld

Dům U Minuty (het huis op de minuut) in Praag werd rond 1600 versierd met sgraffito van Bijbelse taferelen en afbeeldingen van het renaissanceleven. Kasteel van Krasiczyn in Polen, waar ca. 7000 m² sgraffito-decoraties werden aangebracht.

Gereedschappen Om sgraffito op kalkpleister aan te brengen zijn de volgende (eenvoudige) gereedschappen nodig:

Sgraffitomessen en -spatels graveernaalden van verschillende diktes lusgereedschap voor grotere vlakken (een handvat met een dun metalen lusje; de grootte van het lusje en de afstand tot het werkstuk bepaalt hoe veel materiaal weggenomen wordt. zachte borstel om het weggeschraapte materiaal te verwijderen

Het vakmanschap ligt niet zozeer in de complexiteit van het gereedsschap, maar evenzeer in de timing: de kalkpleister moet precies de juiste hardheid hebben om zuiver te kunnen worden uitgekrast.

Om keramiek te versieren met sgraffito gebruikt men kleinere varianten van hetzelfde gereedschap.

Afbeeldingen

Categorie:Art nouveau Categorie:Beeldende kunst Categorie:Schildertechniek Categorie:Wanddecoratie