Karel de Grote (Duits: Karl der Große; Frans en Engels: Charlemagne; Latijn: Carolus Magnus of Karolus Magnus) (waarschijnlijk 2 april 747 of 748Vgl. , Das Geburtsdatum Karls des Großen, in Francia 1 (1973), pp. 115-157, , Neue Überlegungen zum Geburtsdatum Karls des Großen, in Francia 19 (1992), pp. 37-60. Werner pleit voor 747 als zijn geboortejaar, Becher voor 748. In het oudere onderzoek werd 742 vaak als geboortejaar genomen, maar in het recentere onderzoek neigt men meer naar 747/48, vgl. , Charlemagne: The Formation of a European Identity, Cambridge, 2008, p. 72. – Aken, 28 januari 814Necrologium Augiae Divitis, 28 ianuarius, p. 273; Das Martyrolog-Necrolog von St. Emmeran zu Regensburg, 28/1, p. 215; Necrologium monasterii Sanctorum Petri et Andreae Novalicii, V Kal. Febr., p. 292, Necrologium S. Andreae Taurinensis, V Kal. Febr., p. 319; Necrologium monasterii Superioris Ratisbonensis, 28 ianuarius, p. 336, Liber memorialis Romaricensis, p. 4; Annales Necrologici Fuldenses, a. 814, p. 170; Notae necrologicae Bernoldi, 28 ianuarius, p. 657; Annales Regni Francorum 814 [p. 140] (= (tradd.), Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories, Ann Arbor, 1972, p. 97); Einhard, Vita Karoli Magni 30; Thegan, Gesta Hludowici imperatoris 7, p. 186; Astronomus (anoniem), Vita Hludowici imperatoris 20, p. 344; Annales Fuldenses 814 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, I, Hannover, 1826, p. 356); Annales Marbacenses, p. 18; Andreas van Bergamo, Chronicon of Historia, p. 224; Annales Xantenses, a. 814, pp. 4-5; Annales Hildesheimenses 46, p. 15; Bernoldi Chronicon, a. 814, p. 419; Herimanni Augiensis chronicon, a. 814, p. 103; Ademari Cabannensis Chronicon II 25, p. 111; Il Chronicon di Benedetto monaco di S. Andrea del Soratte, p. 123; Catalogus regum Langobardorum et Italicorum Lombardus C, p. 510, D, p. 511, F, p. 509; Cronaca di Novalesa III 27, pp. 176-178.), afkomstig uit het geslacht der Karolingen, was vanaf 9 oktober 768 koning der FrankenAnnales Regni Francorum 768 (= (tradd.), Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories, Ann Arbor, 1972, p. 46). en vanaf 25 december 800 eerste keizer van het Heilige Roomse Rijk.
Deze kleinzoon van Karel Martel kreeg reeds tijdens zijn leven de bijnaam "de Grote" en geldt sinds de middeleeuwen als een van de belangrijkste heersers van het Westen. Het Frankische Rijk kende onder hem zijn grootste omvang. Met zijn kroning door paus Leo III op eerste kerstdag 800 in Rome, werd het keizerschap in West-Europa in ere hersteld. Op initiatief van keizer Frederik Barbarossa werd Karel de Grote op 29 december 1165 door de tegenpaus Paschalis III heilig verklaard., Annales ecclesiastici denuo excusi et ad nostra usque tempora perducti ab Augustino Theiner, XIX, Baarle-Hertog, 1869, p. 265. Reeds in het epos Karolus Magnus et Leo Papa (eind 8e eeuw) werd hij tot "Pater Europae" ("Vader van Europa") uitgeroepen.Karolus Magnus et Leo Papa, vv. 504f: Rex, pater Europe, et summus Leo pastor in orbe - Congressi, inque vicem vario sermone fruuntur. Karel de Grote wordt beschouwd als een persoonlijkheid die het collectief Europees historisch bewustzijn heeft vormgegeven (het Charlemagnegebouw van de EU in Brussel is naar hem genoemd)., Karl der Große: Herrscher des Abendlandes. Biographie, Berlijn, 2000, p. 9.
Zowel de Duitsers als de Fransen voeren het begin van hun nationale geschiedenis terug tot Karel de Grote. De stad Aken stelde in 1949 als erkenning voor zijn verdiensten de Internationale Karelsprijs Aken in, die jaarlijks wordt uitgereikt.Entstehungsgeschichte, Karlspreis.de Sinds 2014 is de Via Charlemagne een Europese Culturele Route van de Raad van Europa.
Leven miniatuur|links|De buste van Karel de Grote, een geïdealiseerd portret van de keizer uit de 14e eeuw. Het is te bezichtigen in de Schatkamer van de Dom van Aken De feiten over Karel de Grote zijn leven zijn voor sommige fasen van zijn leven zeer schaars, terwijl men over andere delen juist zeer goed geïnformeerd is, deels dankzij geschiedschrijving in opdracht van Karel de Grote of zijn hof. Voor het midden en het einde van zijn leven is er in vergelijking met andere middeleeuwse heersers een ongewoon rijk bronnenmateriaal voorhanden.Vooral Einhards biografie en de werken en brieven van Alcuinus. Anderzijds is er nauwelijks iets over zijn kindertijd en jeugd bekend.Vooral omdat Einhard de kennis die hij hier mogelijk over had, niet meedeelt in zijn werk. Zelfs zijn geboortedatum is onderwerp van geschiedkundige hypothesen.
Zijn klaarblijkelijk aanzienlijke vorming kon hij pas op volwassen leeftijd hebben verworven. Mogelijkerwijs werd hij net als zijn broer Karloman in Saint-Denis opgevoed. Wie zijn leermeesters waren, is onbekend. Of daar op dat ogenblik reeds het volledige programma van de septem artes liberales, de zeven vrije kunsten, werd onderwezen, is onduidelijk.
Karel zette zich later in het kader van zijn onderwijshervorming in voor het herstel van deze zeven vrije kunsten, wat erop lijkt te wijzen dat deze tijdens zijn jeugd niet tot het vaste curriculum behoorden. Maar in elk geval was elementaire wereldoriëntatie ook reeds een onderdeel van de eerste van de zeven kunsten, de grammatica, die niet alleen Latijns taalonderricht omvatte, maar ook alle kennis die noodzakelijk was voor een competente omgang met teksten. Ook als volwassene nam Karel nog levendig deel aan onderwijsvragen van velerlei aard. Vooral aan theologische en filosofische discussies zoals de beeldenstrijd, waarin hij in de kanttekeningen van de libri Carolini persoonlijk stelling nam. Hij mengde zich ook in de discussie over het adoptianisme en belastte hofgeleerden zoals Alcuinus met de opheldering van zulke vragen.
De rijkelijk overgeleverde veeleisende, vaak ook uitgesproken onderhoudende dichtkunst uit de hofkringen zal Karel in ieder geval hebben kunnen waarderen, daar zijn kennis van het Latijn en literatuur meer dan behoorlijk was. Latijn was ongetwijfeld een van de hoftalen, en gezien de internationale samenstelling van de hofhouding zelfs de enige taal die allen of in elk geval de meesten beheersten. Daarnaast was er de constante aanwezigheid van het Latijn als liturgische taal. Ook aan het onderwijs van zijn eigen kinderen hechtte hij grote waarde. Behalve het literaire onderwijs, dat op dat ogenblik geen vanzelfsprekendheid was voor jonge edelen (het aantal geschoolde leken nam pas vanaf de tweede helft van de 8e eeuw weer toe), moeten ook de omgang met wapens en de jacht, die Karel nog tot op hoge leeftijd bedreef, een hoog aanzien hebben genoten.
Afkomst, geboorte en jeugd Karel was de oudste zoon van de latere koning Pepijn de Korte en Bertrada van Laon, bijgenaamd "Bertrada met de grote voet".Einhard, Vita Karoli Magni 2, Genealogiæ Comitum Flandriæ, Witgeri Genealogica Arnulfi Comitis r. 29 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica Scriptores, IX, Hannover, 1861, p. 302), Chartularium Sithiense I 34 (= (ed.), Cartulaire de l'abbaye de Saint-Bertin, III, Parijs, 1840, p. 56), Ex Hilduini abbatis libro de Sancto Dionysio r. 6 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica Scriptores, XV.1, Hanover, 1887, p. 3), Hermannus de institutione monasterii Altahensis rr. 34, 37 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica Scriptores, XVII, Hanover, 1861, p. 369).
Zijn geboortejaar is omstreden. Ook zijn geboorteplaats is niet met zekerheid bekend, temeer omdat meerdere plaatsen in aanmerking komen. (edd.), Jahrbücher des fränkischen Reiches unter Karl dem Grossen, I, Leipzig, 18882, pp. 14-16. Hij werd mogelijk geboren in Quierzy (nu in Noord-Frankrijk), maar ook Luik is als mogelijke geboorteplaats genoemd. Derhalve werd Karel ook wel "een van de meest grootse figuren die de Nederlandse stam heeft voortgebracht" genoemd. Karels biograaf Einhard schreef in zijn Vita Karoli Magni, dat er over de kindertijd en de jeugd van de keizer niets schriftelijk was overgeleverd en dat er bij de aanvatting van zijn werk – ongeveer vijftien jaar na Karels dood – niemand meer in leven was die erover kon vertellen.Vita Karoli Magni 4.
Karel werd in 754 samen met zijn broer Karloman door paus Stefanus II (III) gezalfd in de kathedraal van Saint-Denis bij Parijs.Annales Regni Francorum 754 (= (tradd.), Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories, Ann Arbor, 1972, p. 40).
Stamboom Pepijn van Herstal(* ca. 635 - † 714)Frankische hofmeierAlpaida(† voor 714)zogenaamd FriedeleheLiutwin(† ca. 717 in Reims)bisschop in Trier, Reims en LaonNNMartin(* ca. 660 - † 680)graaf van LaonBertrada de oudere(* 660 - † na 721)stichtster van de abdij van PrümNNNNKarel Martel(* ca. 689 - † 741)Frankische hofmeierRotrude van Trier(* 690 - † 724)Charibert, (* 680 - † 747) graaf van LaonGisele van AquitaniëPepijn de Korte(* 714 - † 768)koning van de FrankenBertrada van Laon(* ca. 725 - † 783)Karel de Grote(* ca. 747 - † 814)Koning der Franken, Keizer van het Heilige Roomse Rijk
Gedeeld koningschap (768-771) thumb|500px|De expansie van het rijk der Franken onder Karel de Grote. Na de dood van zijn vader in 768 werd diens koninkrijk verdeeld onder Karel en Karloman. Op 9 oktober 768, het feest van Dionysius van Parijs, werd Karel in Noyon gekroond en Karloman in het nabijgelegen Soissons. Karel kreeg door erfopvolging de gebieden langs de westelijke en noordelijke kusten: het westen van Aquitanië, de grootste delen van Neustrië en Austrasië, en Thüringen.Annales Regni Francorum (revisor) 769 (= (tradd.), Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories, Ann Arbor, 1972, p. 47), Kronieken van Fredegar (voortzettingen) LIII [ed. , p. 121]; Annales Mettenses Priores 768 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi, X, Hannover, 1905, p. 55). Karloman kreeg Bourgondië, Allemannië, de resterende delen van Aquitanië, Neustrië en Austrasië, de Provence, en het indirecte gezag over Beieren.Annales Regni Francorum (revisor) 769 [ed. , p. 29], Kronieken van Fredegar (voortzettingen) LIII [ed. , p. 121]; Annales Mettenses Priores 768 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi, X, Hannover, 1905, p. 55).
Onderwerping van Aquitanië en Gascogne In 769, kort na de dood van Pepijn de Korte, probeerde hertog Hunold II van Aquitanië zich door middel van militaire interventies onafhankelijk te maken van de Karolingers.Annales Regni Francorum 769 (= (tradd.), Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories, Ann Arbor, 1972, p. 47), Annales Fuldenses 769 (= (ed.), Monumenta Germaniae Historica, Scriptores, I, Hannover, 1826, p. 348). Karel begon daarop een veldtocht tegen hem, zonder de beloofde steun van zijn broer Karloman.
Hij dwong Hunold te vluchten naar hertog Lupus II van Gascogne. Deze was echter zo geïntimideerd door Karels militaire overmacht, dat hij naast de uitlevering van Hunold en diens vrouw, ook zijn eigen hertogdom onderwierp aan Karel (769).Einhard, Vita Karoli Magni 5, Annales Regni Francorum (revisor) 769 (= (tradd.), Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories, Ann Arbor, 1972, p. 47-48).