miniatuur|Onager, een Romeinse steenwerpende katapult miniatuur|Boeing ScanEagle op railkatapult; een moderne toepassing van de katapult De katapult is een artilleriewapen uit de oudheid dat gebruikmaakt van mechanische energie om projectielen weg te schieten. De katapult werd in de 5e eeuw v.Chr. uitgevonden in het oude Griekenland of Magna Graecia.
Er bestaan verschillende soorten katapulten, die in twee hoofdgroepen te verdelen zijn: het eenarmige krombaangeschut slingert het projectiel in een hoge boogbaan en het tweearmige vlakbaangeschut schiet de projectielen in een relatief vlakke baan weg. De eerste katapulten waren op de handboog gebaseerde spanboogkatapulten. Deze werden in de 4e eeuw v.Chr. opgevolgd door de krachtigere torsiekatapulten en slingerarmkatapulten.
Katapulten schieten meestal speren, pijlen, stenen of metalen kogels af, maar soms werden ook vuurpotten als projectiel gebruikt; deze bestonden uit gloeiende kolen, salpeter, zwavel en andere brandbare bestanddelen. Vanaf de vroege middeleeuwen werd ook Grieks vuur gebruikt. Soms werden ook kadavers (om ziekten over te brengen) of krijgsgevangenen (ter demoralisatie) naar de vijand geslingerd.
Katapulten werden vanaf de 12e eeuw in China en vanaf de 14e eeuw in Europa meer en meer vervangen door vuurwapens. Sinds de 16e eeuw hebben kanonnen en mortieren de katapult als artilleriewapen geheel vervangen. Pneumatische en stoomkatapulten worden soms nog wel gebruikt bij het lanceren van vliegtuigen.
Geschiedenis Belegeringswapens bestonden in de klassieke oudheid al. Athenaeus en Vitruvius meenden dat de Feniciërs de stormram hadden bedacht en Plinius dacht dat zij de katapult hadden uitgevonden., Naturalis historia VII 57. Hoewel deze beweringen niet kloppen is het niet verwonderlijk dat zij deze wapens aan de Feniciërs toeschreven, want in de oudheid hadden de Feniciërs de reputatie belegeringsspecialisten te zijn., Ancient Siege Warfare. Persians, Greeks, Carthaginians and Romans 546-146 BC (Oxford 2004) pp. 25-26. . In de 8e eeuw v.Chr. zou koning Uzzia volgens het boek Kronieken al katapulten op de muren van Jeruzalem hebben laten plaatsen.Oude Testament, 2 Kronieken 26:15, Statenbijbel op Statenvertaling.net. Gearchiveerd op 15 juli 2023. Deze bewering is echter twijfelachtig; omdat dit boek waarschijnlijk pas tussen 350-300 v.Chr. werd geschreven is deze zin vermoedelijk in de 4e eeuw v.Chr. toegevoegd., Abingdon Old Testament Commentaries: I & II Chronicles (Nashville 2004), p. 32. . Volgens Jaïnateksten zou koning Ajatasattu van het Magadha-rijk in Zuid-Azië in de 5e eeuw v.Chr. in zijn strijd tegen de Licchavi een steenwerpende katapult hebben ingezet,, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. (Noida 2008) p. 272. . maar ook deze vroege vermelding van een katapult is vrijwel zeker een anachronisme., The state in Indian Tradition (Leiden 1989) p. 197. .
Spangeschut miniatuur|Gastraphetes met ratelspanner en windas
De eerste katapulten bestonden uit spangeschut; op de handboog gebaseerde artilleriewapens die hun schietenergie halen uit de spanning van de boogarm. De eerste katapulten werden kort voor het jaar 421 v.Chr. in Griekenland of de Griekse kolonies in Italië en Sicilië uitgevonden. Genoemd worden in dit verband de ingenieurs van Dionysios I van Syracuse., Artillery and Prophecy: Sicily in the Reign of Dionysius 1, in Prometheus volume 21 (Florence 1995), p. 17.. Dit waren gastraphetai, in feite grote kruisbogen met composietboog op een houten onderstel. Artilleriewapens werden in de oudheid voornamelijk gebruikt ter verdediging van steden en legerkampen. Vrijwel elke versterkte Griekse en Romeinse stad bezat een aantal katapulten. Bij een belegering moesten deze in de steden worden opgehaald. Ze werden gedemonteerd per kar of schip vervoerd., Caesar's Army: A Study of the Military Art of the Romans in the Last Days of the Republic (New York 1961) p. 25. . Tot de uitvinding van de carroballista, die voor het eerst gebruikt werd in de Eerste Dacische Oorlog, bezaten de Grieken en Romeinen geen mobiele katapulten., Greek and Roman artillery: historical development (Oxford 1969) pp. 164-190. . Vanwege de benodigde uitlaad- en opbouwtijd konden katapulten voor de uitvinding van de carroballista in ongeregelde gevechten niet gebruikt worden. Katapulten werden daarom voornamelijk gebruikt bij belegeringen, maar ook wel in geregelde veldslagen waarbij een goed verdedigbare plek voor de artillerie kon worden gekozen.
Volgens de Griekse historicus Diodoros van Sicilië kocht tiran Dionysios I van Syracuse rond 400 v.Chr. wapenexperts weg bij de Grieken, Romeinen en Carthagers om voor hem nieuwe wapens te ontwikkelen. Deze ontwikkelden voor hem de katapeltikon, een pijlenschietende katapult., Bibliotheca historica XIV 42.1, 50.4. De katapeltikon was waarschijnlijk een variatie op de gastraphetes. Deze op een houten voet gemonteerde katapulten werden tijdens het beleg van Motya in 398 v.Chr. door Dionysios op diens quinqueremen en op het schiereiland voor Motya geplaatst. Vanaf hier richtten de katapulten een grote slachting aan onder de soldaten van de ontzettingsvloot van de Carthaagse generaal Himilco, die zich uiteindelijk moest terugtrekken. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat artillerie een doorslaggevende rol in een militaire confrontatie had gespeeld., Ancient Siege Warfare (Bloomington 1999) pp. 181, 299, 311. . In Griekenland werd rond 375 v.Chr. de oxybeles "pijlschieter" uitgevonden. Deze grote composietboog op een houten onderstel leek uiterlijk veel op de gastraphetes, maar het spansysteem werkte anders. De boogpees werd niet met een ratelsysteem maar met een lier naar achter getrokken. Behalve speren en pijlen kon dit boogwapen ook stenen afschieten. In 353 v.Chr. tijdens de Derde Heilige Oorlog wist de Phocische generaal Onomarchus de falanx van Philippus II van Macedonië te verslaan met steenwerpende artilleriewapens, waarschijnlijk oxybelai., The Macedonian Empire (Jefferson 2004) p. 119. . Dit was het eerste gedocumenteerde gebruik van veldartillerie ter ondersteuning van de infanterie in de geschiedenis. Meteen na zijn nederlaag begon Philippus met het opnemen van artillerie in zijn legerorganisatie. Spanboogkatapulten en waarschijnlijk ook torsiekatapulten werden door Philippus' zoon Alexander de Grote gebruikt tijdens zijn beroemde veroveringstochten in Azië en Afrika. Tijdens het beleg van Pelion (Illyrië) in 335 v.Chr. gebruikte Alexander bij het verplaatsen van zijn legerkamp naar de andere kant van de rivier Eordaicus zijn katapulten en boogschutters om dekkingsvuur te geven aan zijn overstekende leger. In 329 v.Chr. zette hij zijn artillerie voor hetzelfde doel in bij de oversteek van de Jaxartes in Sogdië. Na de uitvinding van torsiegeschut verdrong dit het minder krachtige spangeschut vrij snel; de laatste oxybelai werden kort na 315 v.Chr., Diodor von Sizilien 14,42,1 und die Erfindung der Artillerie im Mittelmeerraum, in Frankfurter elektronische Rundschau zur Altertumskunde 3 (2006) p. 17.. in Thessaloniki gebouwd door Isidorus van Abydos., Kataskeuai polemikōn organōn kai katapeltikōn "over de bouw van belegeringswapens" III 49.
In het oude China ontwikkelde men in de 4e eeuw v.Chr., Chinese Siege Warfare: Mechanical Artillery and Siege Weapons of Antiquity, an Illustrated History (Singapore 2006) p. 54. . de zware belegeringskruisboog Jiaoche-Nu. Kort na het begin van onze jaartelling werd deze opgevolgd door de tweebogige Shoushe-Nu en de Chuangzi-Nu, voluit Sangong Chuangzi-Nu (vrij vertaald "driebogige kruisboog met onderliggend bed"), een zware kruisboog met drie composietbogen op een houten onderstel., , Science and Civilisation in China V 6 (Cambridge 1994) p. 198. . De boogpees uit één stuk liep met kleine bronzen katrollen over alle drie de bogen.
Torsiegeschut miniatuur|Verdediging van Syracuse door de katapulten van Archimedes miniatuur|Springald en trebuchet in Roman d'Alexandre (14e eeuw) miniatuur|Replica van een ballista bij Warwick Castle
Dankzij de overgeleverde kennis van Griekse wetenschappers als Pythagoras en de ideeën van Archimedes werden in de eeuwen voor het begin van onze jaartelling in de Griekse gebieden technisch zeer vooruitstrevende belegeringswapens ontwikkeld. Polyidus van Thessalië en zijn leerlingen Diades en Charias ontwikkelden voor Philippus II van Macedonië en zijn zoon Alexander de Grote allerlei belegeringsmachines, waaronder de helepolis ("innemer van steden"), een gigantische gepantserde belegeringstoren op wielen met 20 ingebouwde katapulten. Rond 340 v.Chr. ontwikkelden de Macedoniërs of Grieken de eerste katapulten met torsieveren., Artillery: An Illustrated History of Its Impact (Santa Barbara 2007) pp. 3, 5, 7-8, 29-30. . Torsiekatapulten halen hun schietenergie uit het torsiemoment dat optreedt bij het in elkaar draaien van pezenbundels en de hierbij optredende elastische deformatie van het spanraam. De torsieveren werden gemaakt van strak opgedraaide windingen van pezen, meestal bestaande uit dierenpezen, maar ook wel uit darmen en paarden- of vrouwenharen., , The Medieval City Under Siege (Woodbridge 1999) p. 141. . Om de pezen tegen weer en wind te beschermen werden deze in olie gedrenkt. De torsieveren en spanramen van torsiewapens waren erg gevoelig voor vocht en hadden veel specialistisch onderhoud nodig. Er waren deskundigen nodig om de wapens goed af te stellen en van de kwetsbare torsiepezen moest altijd een voorraad worden aangehouden. Bovendien was het erg moeilijk om van de korte dierenpezen lange pezen voor de torsieveren te maken., Die antiken Geschütze der Saalburg: Bemerkungen zu ihrer Rekonstruktion (Berlijn 1918) pp. 78, 79..
De houten boogarm van de torsiekatapult wordt door de peeswindingen gestoken en als de arm dan naar achter wordt getrokken brengt het torsiemoment van de getordeerde pezen de katapultarm op spanning. Vroege torsiekatapulten waren de monankon, euthytone en palintone. Tijdens het beleg van Tyrus in 332 v.Chr. gebruikte Alexander de Grote op schepen gemonteerde katapulten om met veel succes wespennesten en manden met gifslangen op vijandelijke schepen te slingeren., The art of the catapult (Chicago 2004) pp. 21, 27, 58-59. . Ptolemeus I wist in 306 v.Chr. met op schepen gemonteerde katapulten de invasie van Egypte door Antigonus te voorkomen. Ktesibios van Alexandrië experimenteerde in de 3e eeuw v.Chr. met pneumatisch geschut en katapulten met metalen veren. Omdat in die tijd de kwaliteit van de luchtafdichtingen en het verenstaal nog niet goed genoeg waren had hij hiermee weinig succes., Greek and Roman artillery: technical treatises (Oxford 1971) pp. 153, 209. . Tijdens het beleg van Syracuse (214-212 v.Chr.) door het leger van de Romeinse Republiek wist de Griekse stad dankzij een groot aantal vernuftige verdedigingswapens van Archimedes de Romeinen jarenlang op afstand te houden. Naast de klauw van Archimedes, een soort hijskraan, waren dit voornamelijk torsiekatapulten in allerlei varianten. Tijdens de Tweede Macedonische Oorlog wist Philippus V van Macedonië in het smalle dal van de Aous de Romeinse troepen onder Flamininus met artillerie succesvol tegen te houden. Pas nadat Flamininus met een lange omtrekkende beweging door de bergen Philippus in de flank en rug aan kon vallen moest deze zich terugtrekken.