thumb|Görings opdracht aan Heydrich, 31 juli 1941 thumb|Himmler maakte op 18 december 1941 deze aantekening: Judenfrage – als Partisanen auszurotten
thumb|Was de holocaust een vooropgezet plan?College Universiteit van Nederland door Bart van der Boom De Endlösung der Judenfrage (eind- of definitieve oplossing van het Joodse vraagstuk of van het Jodenvraagstuk) was het plan van nazi-Duitsland voor de systematische genocide op het Joodse volk in Europa, de Holocaust. De term was de officiële codenaam van het plan en de hoofdverantwoordelijke was Adolf Eichmann.Adolf Eichmann in de Encyclopædia Britannica. Gearchiveerd op 24 mei 2023.
Het besluit tot de Endlösung om alle onder Duitse jurisdictie vallende Europese Joden systematisch en op mechanisch-industriële wijze te vernietigen, is vermoedelijk in een aantal etappes in de tweede helft van 1941 genomen. De operationele implementatie ervan werd besproken tijdens de Wannseeconferentie op 20 januari 1942. In het voorjaar van 1942 ging Aktion Reinhard van start, waarmee de systematische vernietiging werd ingezet.
Tijdlijn besluitvorming Onder historici bestaat geen volledige consensus over het tijdstip waarop de nazitop besloot het Europese Jodendom te vernietigen en in hoeverre dit een vooropgezet plan was. Binnen de historici zijn er die het 'intentionalisme' aanhangen, dat uitgaat van een vooropgezet plan, en diegenen die het functionalisme aanhangen, waarbij ervan wordt uitgegaan dat de 'oplossing' uit praktische overwegingen in deze richting is gegroeid. Algemeen wordt wel aangenomen dat de grote lijnen van de Endlösung gedurende de zomer en de herfst van 1941 vast kwamen te liggen. Rond november 1941 werden de eerste vernietigingskampen actief; achtereenvolgens Bełżec, Sobibór, Treblinka, Chełmno, Majdanek en Auschwitz-Birkenau.
Tijdlijn volgens Browning Volgens de historicus Christopher Browning is de beslissing in twee etappes genomen: in juli 1941 viel het besluit alle Russische Joden te vernietigen, nadat direct na de Duitse inval in de Sovjet-Unie de Einsatzgruppen reeds begonnen waren met het uitmoorden van honderdduizenden Oost-Europese en Russische Joden. In dit licht moet dan ook de brief van 31 juli 1941 van Hermann Göring aan Reinhard Heydrich worden gezien, waarin Göring zegt:
(vertaling: In aanvulling op uw opdracht van 24 januari 1939 om het Jodenvraagstuk in de vorm van emigratie of evacuering op te lossen op een manier die recht doet aan het huidige tijdsgewricht, geef ik u hierbij de opdracht om alle organisatorische en materiële voorbereidingen te treffen voor een totale oplossing van het Jodenvraagstuk in het onder Duitse invloed staande gebied in Europa). In oktober 1941 viel volgens Browning het besluit alle overige Joden in het onder Duitse invloed staande deel van (West-) Europa uit te roeien.Christopher Browning, Initiating the Final Solution: The Fateful Months of September–October 1941, 13 maart 2003. Gearchiveerd op 1 september 2022.
Tijdlijn volgens Gerlach De historicus Christian Gerlach bepleit een ander tijdpad. Hij stelt dat Hitler het finale besluit bekendmaakte op 12 december 1941 tijdens een toespraak tot een gezelschap van Reichsleiter en Gauleiter van de NSDAP, naar aanleiding van de grote verliezen aan manschappen in Rusland. De dag na deze toespraak noteerde Joseph Goebbels in zijn dagboek dat Hitler had gezegd dat schoon schip zou worden gemaakt met betrekking tot de Joden. De Joden waren volgens Hitler de wereldoorlog begonnen en nu zouden zij als gevolg daarvan zelf worden uitgeroeid.
(vertaling: Wat de Joodse kwestie betreft, is de Führer vastbesloten om definitief met de Joden te breken. Hij heeft de Joden voorspeld dat als zij een nieuwe wereldoorlog zouden uitlokken, zij vernietigd zouden worden. Dit was geen loze kreet. De wereldoorlog is hier; de vernietiging van het Jodendom moet het onvermijdelijke gevolg zijn. De kwestie moet zonder sentimentaliteit worden beschouwd. We zijn hier niet om medelijden te hebben met de Joden, maar alleen met ons Duitse volk. Als het Duitse volk nu zo'n 160.000 levens heeft opgeofferd in de Oostelijke Veldtocht, dan zullen de aanstichters van dit bloedige conflict daarvoor met hun leven moeten betalen.)
Op 16 december 1941 hield Hans Frank een toespraak tot regionale leiders in het Generaal-gouvernement, het voormalige Oost-Polen, waarin hij in dezelfde bewoordingen over het vernietigen van de Joodse bevolking sprak. (vertaling: Wat de Joden betreft – en ik wil u dit heel openhartig zeggen – moet er op de een of andere manier mee worden afgerekend. De Führer zei ooit: als het verenigde Joodse volk er opnieuw in slaagt een wereldoorlog te ontketenen, dan zullen de bloedoffers niet alleen gebracht worden door de naties die in oorlog worden gedreven, maar dan zal de Jood in Europa zijn einde hebben gevonden. Ik weet dat veel van de maatregelen die momenteel tegen de Joden in het Rijk worden genomen, worden bekritiseerd. Er worden opzettelijke pogingen gedaan – zoals blijkt uit de berichten over de publieke opinie – om te spreken van wreedheid, hardheid, enzovoort. Ik wil u vragen: voordat ik verder ga, wilt u alstublieft met mij instemmen met de volgende formule: we willen in principe alleen mededogen hebben met het Duitse volk, en met niemand anders in de wereld. Anderen hebben ook geen mededogen met ons getoond. En ik, als nationaalsocialist van het eerste uur, moet zeggen: als de Joodse gemeenschap in Europa de oorlog zou overleven, maar wij ons beste bloed hadden geofferd voor het behoud van Europa, dan zou deze oorlog nog steeds slechts een gedeeltelijk succes zijn. Daarom is mijn enige optie met betrekking tot de Joden dat ik ervan uitga dat ze zullen verdwijnen. Ze moeten vertrekken. Ik heb onderhandelingen opgestart om hen naar het oosten te deporteren. In januari zal er een belangrijke bijeenkomst over deze kwestie plaatsvinden in Berlijn, waar ik staatssecretaris dr. Bühler naartoe zal sturen. Deze bijeenkomst zal plaatsvinden op het Rijksveiligheidsbureau met SS-Obergruppenführer Heydrich. In elk geval zal er een grootschalige Joodse uittocht beginnen.)
Terminologie In de Engelstalige wereld wordt veelal voor de Endlösung het begrip Final Solution gebruikt. In de Nederlandstalige literatuur wordt echter het begrip Endlösung veel gebruikt. Abel Herzberg gebruikt het woord in zijn boek Kroniek der Jodenvervolging 1940-1945. Een van de hoofdstukken uit dit boek draagt de titel Endlösung der Judenfrage. Ook de historicus Jacques Presser gebruikt de term in zijn boek Ondergang. Loe de Jong gebruikt het begrip in zijn kroniek Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog.
Literatuur David Cesarani, Endlösung. Het lot van de joden 1933-1949, 2018,
Categorie:Holocaust Categorie:Terminologie van nazi-Duitsland