Psychopathie, psychopathische persoonlijkheidsstoornis en soms ook primaire en secundaire psychopathie is een zeldzame persoonlijkheidsstoornis waarbij de gewetensfunctie, die zich in de baby- en peuterfase ontwikkelt, achterblijft in de ontwikkeling of geheel niet tot stand komt. De stoornis komt voor bij minder dan of ongeveer 1% van de wereldbevolking.https://www.psychologytoday.com/blog/handy-psychology-answers/201103/what-do-we-know-about-psychopathy Psychopathie maakt met machiavellisme en narcisme onderdeel uit van de duistere drie. Ondanks intensief onderzoek blijkt bestaan van psychopathie empirisch zo lastig te onderbouwen, dat sommige psychologen het hele concept afwijzen als een zombie-idee.Rasmus Rosenberg, There are no psychopaths, Aeon, 27 februari 2026Rasmus Rosenberg, Psychopathy Unmasked. The Rise and Fall of a Dangerous Diagnosis, The MIT Press, 2025.
Psychopaten staan vooral bekend om hun veronachtzaming van sociale en morele normen, waarbij ze vaak relaties hebben die zich kenmerken door geweld, uitbuiting of verleiding. Ze zijn niet tot nauwelijks in staat om empathie en berouw te voelen en reageren vaak abnormaal op angst en pijn. Andere emoties worden vaak oppervlakkiger gevoeld dan door niet-psychopaten. Psychopaten hebben geen respect voor de sociale en morele normen, omdat zij niet beïnvloed worden door gevoelens als schuld, wroeging en soms ook angst.Maibom, H, (2005), "Moral Unreason: The Case of Psychopathy", Mind and Language, 20 (2): 237–257, Brinke, L,; MacDonald, S,; et al. (2012), "Crocodile tears: Facial, Verbal and Body Language Behaviours Associated With Genuine and Fabricated Remorse", Law and Human Behavior, 36 (1): 51–59,
In 1941 publiceerde Hervey Cleckley het boek The Mask of Sanity, waarin hij zestien criteria voor de psychopathische persoonlijkheid gaf. Robert Hare,Boekbespreking in Tijdschrift voor Psychiatrie een vooraanstaande Canadees psychopathieonderzoeker, ontwikkelde in de jaren zeventig van de 20e eeuw een vernieuwde checklist, de Hare Psychopathy Checklist. Deze checklist wordt vrijwel altijd gebruikt voor het meten van psychopathie.
Psychopathie staat niet meer in de hedendaagse classificatiehandboeken van de algemene psychiatrie (zoals de DSM), maar de term wordt wel gebruikt in de forensische psychiatrie. Er zijn zowel overeenkomsten als verschillen met sociopathie oftewel antisociale persoonlijkheidsstoornis (AsPS), die voorkomt bij ongeveer 4% van de wereldbevolking.
Verkeerde beeldvorming In de media is na 1970 veel gepubliceerd over psychopathie, met betrekking tot fictieve personages als Hannibal Lecter en bestaande personen zoals Marc Dutroux, Jack the Ripper en Joran van der Sloot. Hierdoor is in de maatschappij het idee gevoed dat psychopathie zeer vaak of altijd dit gedrag met zich meebrengt, terwijl dit in feite zelden het geval is.
Psychopathie wordt ook vaak afgebeeld als een aandoening die gepaard gaat met een volledig gebrek aan empathische emoties, terwijl psychopaten wel in staat zijn tot het voelen van spijt.Difference Between Guilt and Remorse, DifferenceBetween.com (18 maart 2015)
Psychiatrische visie Psychopathie wordt gezien als een handicap met als kenmerk dat men slecht kan afstemmen op de emoties van anderen. Deze verminderde of zelfs volledige afwezigheid van empathie is onder meer aangetoond bij onderzoek waarbij hersenactiviteit is gemeten in situaties waarbij psychopaten anderen een fout zien maken.I.A. Brazil et al., Biol. Psychiatry, January, 2011 Gebieden in de hersenen zoals de cortex cingularis anterior, waar emotionele prikkels (zoals beloning en straf) worden verwerkt,Blair RJR (2007): The amygdala and ventromedial prefrontal cortex in morality and psychopathy. Trends Cogn Sci 11:387–392. lieten daarbij minder activiteit zien dan bij controleproefpersonen. Chronisch agressieve mannen vertonen een kleinere neurale respons in de dorsomediale prefrontale cortex op plaatjes met emotionele gezichtsuitdrukkingen, dan niet-agressieve mannen.Pardini, Dustin A, Phillips, Mary (Nov 2010): Neural responses to emotional and neutral facial expressions in chronically violent men. Journal of Psychiatry & Neuroscience Deze kenmerken kunnen wijzen op een gebrek aan empathie. Dit kan een belemmering vormen in het sociale contact met anderen en is vermoedelijk ook moeilijk te corrigeren.
Hervey Cleckley Hervey Cleckley, een psychiater, beschreef in 1941 de stoornis in zijn boek The Mask of Sanity, vernoemd naar het feit dat psychopaten zich normaal kunnen voordoen en met een masker hun psychische stoornis verbergen. De zestien kenmerken volgens Cleckley:
Oppervlakkige charme en normale tot bovengemiddelde intelligentie Afwezigheid van wanen en irrationeel denken Gebrek aan angst of andere neurotische symptomen, is kalm en verbaal soepel Onbetrouwbaarheid, veronachtzaming van verplichtingen en geen gevoel van verantwoordelijkheid Leugenachtig gedrag en onbetrouwbaarheid Ongepland antisociaal gedrag Antisociaal gedrag met inadequate motieven Slecht beoordelingsvermogen of falen om te leren uit ervaringen Pathologisch egocentrisme en afwezigheid van liefde en gehechtheid Afwezigheid van diepe en blijvende emoties Het ontbreken van zelfinzicht en onvermogen zichzelf te zien zoals anderen dat doen Ondankbaarheid voor vriendelijkheid en vertrouwen Hinderlijk gedrag, vulgariteit, grofheid, snelle stemmingswisselingen, streken voor entertainment Geen geschiedenis van echte zelfmoordpogingen Onpersoonlijk en triviaal seksleven Het ontbreken van een levensplan en een geordend leven, behalve voor destructieve doeleinden
Robert Hare Robert Hare, een Canadese psycholoog, ontwikkelde een betrouwbare test voor het vaststellen van psychopathie. Hij ziet psychopathie en de antisociale persoonlijkheidsstoornis als twee verschillende aandoeningen en pleit ervoor dat psychopathie als aparte diagnose wordt opgenomen in de DSM-5. Hare is ook van mening dat iedere psychopaat lijdt aan de antisociale persoonlijkheidsstoornis, zoals beschreven in de DSM, maar dat niet iedere AsPS-lijder een psychopaat is. Bij een combinatie van de DSM-IV criteria van de antisociale persoonlijkheidsstoornis en de kenmerken volgens Hare, kan er van psychopathie gesproken worden. Op elk item kan een persoon 0, 1 of 2 (nooit-soms-altijd) punten scoren. Een score van 30 punten of hoger indiceert psychopathie. De test is betrouwbaar in het geval van gewelddadige en criminele psychopaten, maar kan niet worden toegepast op psychopaten die niet in een gevangenissysteem verblijven. Hersenscans door middel van MRI zijn het meest doorslaggevend omdat psychopathie hiermee vastgesteld kan worden.
Hare-psychopathiechecklist - Revised (PCL-R), verkorte versie:
Factor 1 (primaire psychopathie) Oppervlakkige charme en welbespraaktheid Gevoelens van grandiositeit Pathologisch liegen Manipulatief en sluw gedrag Gebrek aan berouw of schuldgevoel Ontbreken van emotionele diepgang (vluchtige emoties) Kil en/of gebrek aan empathie Geen verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag
Factor 2 (secundaire psychopathie) Prikkelhongerig en afkeer van verveling Parasitaire levensstijl Ontbreken van doelen op lange termijn Gebrekkige beheersing van het gedrag Impulsiviteit Onverantwoordelijk gedrag Jeugdcriminaliteit Gedragsproblemen in de (vroege) jeugd Schending van voorwaardelijke invrijheidsstelling of proeftijd Criminele veelzijdigheid Deze kenmerken zijn meer dan die van factor 1 terug te vinden in de DSM-criteria voor antisociale persoonlijkheidsstoornis.
Resterende kenmerken Seksuele losbandigheid Korte relaties
Er is ook kritiek op de checklist. Zo zou de score onder andere afhankelijk zijn van hoe empathisch de psycholoog is die hem afneemt en ligt de nadruk te veel op crimineel en antisociaal gedrag. Bovendien kunnen de kenmerken ook veroorzaakt worden door omgevingsfactoren of andere psychische aandoeningen en maakt de test te weinig onderscheid tussen psychopathisch en menselijk gedrag.Walters, Glenn D. (2004). "The Trouble with Psychopathy as a General Theory of Crime". International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology 48 (2): 133–48. . .Miller, A. K.; Rufino, K. A.; Boccaccini, M. T.; Jackson, R. L.; Murrie, D. C. (2011). "On Individual Differences in Person Perception: Raters' Personality Traits Relate to Their Psychopathy Checklist-Revised Scoring Tendencies". Assessment 18 (2): 253–60. . .Dorothy Otnow Lewis, MD, Catherine A. Yeager, MA, Pamela Blake, MD, Barbara Bard, PhD, and Maren Strenziok, MS Ethics Questions Raised by the Neuropsychiatric, Neuropsychological, Educational, Developmental, and Family Characteristics of 18 Juveniles Awaiting Execution in Texas J Am Acad Psychiatry Law 32:408–29, 2004
Spectrumstoornis Niet elke psychopaat is exact zoals beschreven in de checklist. Sinds het begin van de eenentwintigste eeuw wordt ook wel gesproken van een spectrumstoornis. Daarmee wordt bedoeld dat ernst en uitingsvorm(en) per persoon kan verschillen: zo zijn er ook prosociale, functionele en hoogfunctionerende psychopaten.
Beschrijving Emotionele tekorten Psychopaten vertonen ernstige emotionele afwijkingen zoals gebrek aan empathie, berouw, schuldgevoel en angst en vluchtige emoties en het ontbreken van emotionele diepgang. Vaak wordt verondersteld dat psychopaten volledig emotieloos zijn, maar dit is niet waar. Psychopaten voelen alle mogelijke emoties die er zijn (behalve empathie en berouw), maar hebben in tegenstelling tot gezonde personen meer actieve stimulatie nodig om een emotie te voelen. De emoties van een psychopaat zijn vaak plotseling opkomend en intens, maar vervagen ook snel weer. Het gebrek aan empathie wordt echter nog onderzocht: uit een Nederlands onderzoek blijkt namelijk dat psychopaten wel empathie hebben, maar dit meestal niet gebruiken, behalve wanneer dit hen nadrukkelijk wordt gevraagd. Naar aanleiding van deze resultaten wordt er gezocht naar een behandeling die ervoor kan zorgen dat psychopaten zich gaan inleven in andere mensen.http://www.nu.nl/wetenschap/3534743/psychopaten-hebben-wel-empathie.html
De emotionele afwijkingen van psychopaten zijn terug te vinden het limbische systeem (amygdala en insula), de prefrontale cortex en de frontale kwabben. Bij psychopaten bleek er sprake te zijn van een beschadigde amygdala, of de amygdala vertoonde meer grijsgebieden dan bij gezonde personen. Kevin Dutton, een psycholoog die zich specialiseerde in psychopathie, onderging een onderzoek waarbij hij kon voelen hoe het was om een psychopaat te zijn. Een collega van hem kon die verlaagde activiteit die voorkomt bij psychopaten bij gezonde hersenen simuleren, met een techniek die transcraniële magnetische stimulatie (TMS) heette. Dutton meldde dat hij zich prettig en dronken voelde zonder moe te zijn en dat hij moest lachen bij het zien van gruwelijke beelden.Volkskrant. 'De psychopaat redt soms levens', 15 november 2012.
Op bepaalde zaken kan zich bij psychopaten een emotionele overgevoeligheid, sensitiviteit of verstoring voordoen. Psychopaten blijken gevoelig voor zaken als kindermishandeling, afwijzing, misbruik en frustratie, en kunnen hierop reageren met normale of overgevoelige emotionele reacties. Dit kan wijzen op mogelijke soortgelijke trauma's die ontstaan zijn in hun jeugd. Herhaaldelijke negatieve gebeurtenissen kunnen bij psychopaten, evenals bij andere mensen, leiden tot het ontstaan van een klinische depressie en zelfdoding. Volgens de statistieken ligt dit percentage bij psychopaten echter op 15%.http://www.goertzel.org/dynapsyc/2003/psychopaths.htm
Typerend aan de psychopathische persoonlijkheidsstoornis is dat de patiënten wel in staat zijn tot het veinzen van hun ontbrekende emoties, zodanig dat zij normaal overkomen op anderen en niet ontdekt of gediagnosticeerd worden. Onderzoek heeft aangetoond dat zij dit zelfs beter kunnen dan normale personen.https://brocku.ca/brock-news/2015/03/psychopaths-mimic-emotions-very-accurately-brock-study/