thumb|right Maksim Gorki (Russisch: Максим Горький) pseudoniem van Aleksej Maksimovitsj Pesjkov (Russisch: Алексей Максимович Пешков) (Nizjni Novgorod, 28 maart [O.T.: 16 maart] 1868 – Moskou, 18 juni 1936) was een Russische roman- en toneelschrijver. Het pseudoniem staat voor: de Grootste Bittere.'Gorki' betekent: 'bitter'
Leven en politiek thumb|portret door Ilja Repin, 1899 Gorki werd wees op zijn tiende, vervulde tal van eenvoudige baantjes en is grotendeels autodidact. In 1892 werd hij journalist en vanaf 1898 schrijver. Tijdens de Russische Revolutie van 1905 werd hij kortstondig opgesloten in de Petrus-en-Paulusvesting. Van 1906 tot 1913 verbleef Gorki mede vanwege gezondheidsklachten op het Italiaanse eiland Capri, van waaruit hij ook in het Westen bekend werd.
Gorki's complexe leven en werk kenmerken zich voortdurend door politiek activisme, betrokkenheid bij revolutionaire activiteiten en politieke verwevenheid met het communisme. Omdat hij zowel voor als na de Russische revolutie vaak overhoop lag met de communistische partij (een typerend citaat van Gorki is: "Ik ben op aarde gekomen om het er niet mee eens te zijn")Zie o.a. typering bij Nederlandse uitgave “Portretten”. Gearchiveerd op 11 augustus 2018. en omdat zijn dood tijdens het hoogtepunt van de Stalin-terreur nog steeds niet is opgehelderd, zijn zowel oudere als nieuwe dissidenten zich op zijn strijdbaarheid blijven beroepen.
thumb|180px|left|Gorki en de zanger Fjodor Sjaljapin Hoewel Gorki altijd een toegewijd socialist en een goede vriend van Lenin is geweest, voelde hij toch ook verzet tegen de socialistische staatsgreep van 1917. In de artikelen die hij daarna schreef en zijn redevoeringen daarna bleef hij de staatsgreep van de bolsjewieken en hun staatsterreur heftig en oprecht veroordelen. Hij sprak van 'Lenins waanzinnige politiek' en van de 'beerput' waar Petrograd in was veranderd. In Het Nieuwe Leven (april 1918) verwoordt hij het zo: '(..) het praktische Maximalisme van de Anarcho-Communisten en zieners van het Smolny is verwoestend voor Rusland, en bovenal, voor de Russische arbeidersklasse. De Volkscommissariaten behandelen Rusland als materiaal voor een experiment. Het Russische volk is voor hen wat het Paard is voor geleerde bacteriologen die het paard met tyfus besmetten, zodat de anti-tyfus lymfe zich in haar bloed kan ontwikkelen. Nu zijn de commissariaten een dergelijk tot mislukken bestemd experiment op het Russische volk aan het uitproberen zonder te bedenken dat het gemartelde, half overleden paard kan sterven.'Antony Sutton (1974), Wallstreet and the Bolshevik Revolution, Clairview Books, herdruk 2016, p.103
In oktober 1921, na de executie van zijn vriend en medeschrijver Nikolaj Goemiljov door de Tsjeka, emigreerde Gorki naar Sorrento, Italië, teleurgesteld in de revolutie. Van 1921 tot 1929 woonde hij in meestal op het eiland Capri (eiland) in de baai van Napels. In het Westen kon Gorki echter ook zijn plek niet meer vinden. Zijn romans De zaak Artamonov (1925) en Klim Samgin's opstandige jeugd (1927) verkochten slecht omdat zijn opvoedkundige stijl niet langer aansloeg.Ook Solzjenitsyn verweet hem later dat hij terugging omdat hij in het Westen niet zo geroemd werd als hij verwacht had en ook omdat zijn geld domweg op was. Zie: Anne Applebaum, GOELAG een geschiedenis, Hoofdstuk '1929: Het grote keerpunt', pag. 64-65, Uitg. Ambo Amsterdam (2003), Bovendien was hij door zijn afkeer van het opkomende fascisme in West-Europa en na de dood van Lenin (waarna hij spijt kreeg van hun breuk) zijn standpunten gaan herzien. In 1928 bracht hij voor het eerst weer een zomer door in de Sovjet-Unie en in 1931 keerde hij definitief terug. Hij werd er ontvangen als de verloren zoon en direct gepresenteerd als een groot Sovjetauteur en dé erfgenaam van de literaire traditie die terugging op Poesjkin en Tolstoj. Gorki besloot het Sovjetregime zoveel mogelijk te helpen. Vrijwel onmiddellijk begon hij aan een reeks triomfantelijke reizen door de Sovjet-Unie waarbij hij onder andere de Solovjetski-goelag bezocht. Gorki's positieve essay over het Solovetski-kamp uit 1929zie Sobranie Sochinenii, verzamelde werken van Maxim Gorki, Vol. XI, pag.291-316 zou een belangrijk fundament worden voor de standpunten die zowel publiek als Sovjetoverheid zouden innemen tegenover het veel ruimere (qua maatregelen) nieuwe kampsysteem dat daar ontwikkeld was.
In 1933 publiceerde hij Kanal imeni Stalina (vertaald Het Kanaal genoemd naar Stalin) een sterk propagandistische coproductie waarvan Gorki de hoofdredacteur was en waarin opnieuw dwangarbeid in de goelags verheerlijkt wordt. Dit werk is op initiatief van Gorki tot stand gekomen (na evaluatie van zijn voorstel met Stalin) en werd door hem samen met 36 coauteurs samengesteld. Hierin is de aanleg van het Witte Zeekanaal het onderwerp. Gorki stelt in dit boek niet alleen een documentatie te geven van de spirituele transformatie van gevangenen tot stralende voorbeelden van de nieuwe Homo Sovieticus maar ook een nieuw soort literatuur te creëren: het socialistisch realisme.
In 1934 werd Gorki hoofd van de Russische Schrijversbond. Daarmee werd hij een zeer machtig man en protegé van Stalin. Gorki formuleerde in zijn toespraak op het eerste congres van de Sovjetschrijvers in augustus 1934 de artistieke doctrine van het socialistisch realisme. De verstandhouding met Stalin bekoelde in deze periode alweer omdat het politburo vond dat zijn teksten niet ver genoeg gingen in de Stalin-verheerlijking. Ook na de herschrijving bleef men ontevreden omdat Gorki alleen de 19e-eeuwer Dostojevski met name noemde als groot schrijver, zonder eigentijdse Sovjet-auteurs aan te halen.
Gorki stierf in 1936 onder verdachte omstandigheden. Gesuggereerd werd, eerst door Trotski, later ook door Stalinbiografen Simon Sebag-Montefiore (2003) en Robert Service (2005), dat Stalin hem heeft laten vergiftigen omdat Gorki weleens "lastig" zou kunnen worden tijdens de toen op handen zijnde showprocessen van 1936 en 1937 die onderdeel waren van de Grote Zuivering.
Russische Hongersnood van 1921-1922 Op 13 juli 1921 schreef Gorki een brief aan Herbert Hoover voorzitter van de American Relief Administration (A.R.A.) waarin hij smeekte om humanitaire hulp om de hongerdood van miljoenen Russen te voorkomen. Op 23 juli 1921, stemde Hoover hier mee in, onder o.a. de voorwaarde dat zijn medewerkers op geen enkele wijze door de Russische overheid zouden worden gehinderd en vrij vervoer zouden worden geboden. Op 28 juli 1921 stemde de Russische regering hiermee in.Academic International Press, Volume 2, The Famine: Gorky's Appeal. 13 July 1921 274 e.v.
Werk thumb|210px|Russische postzegel Gorki Tot de belangrijkste romans van Gorki behoren De moeder (1907, het eerste Russische boek met een proletarische fabrieksarbeider als held), Foma Gordejev (1899) en Klim Samgin's opstandige jeugd (1927), evenals zijn vroege toneelstuk Nachtasiel (1902). In zijn hele oeuvre speelt het dubbele thema van de verachting voor de mens zoals hij werkelijk is en eerbied voor wat de mens zou kunnen zijn. De socialistisch-proletarische en vaak didactisch getinte thematiek van veel van zijn werk geldt vandaag echter als enigszins gedateerd.
Gorki krijgt als schrijver nog de meeste waardering voor zijn autobiografisch werk (Kinderjaren, Onder de mensen en Mijn universiteiten), dat een goed beeld geeft van het Russische leven van voor de Russische Revolutie. Gorki schreef ook literaire portretten van bevriende tijdgenoot-schrijvers, zoals Tsjechov, Korolenko, Blok en Tolstoj, in Nederland verschenen in de Privé-domein reeks onder de titel "Portretten".
Vertellerstalent Een groot talent van Gorki, dat in de tijd verdampt lijkt, is zijn vermogen om als spreker en verteller een luisterend gezelschap te boeien en aan zich te binden. Nina Berberova herinnert het zich in haar memoiresCursivering van mij, 1983, Nederlandse vertaling M. Wiebes en M. Berg, 1989 als volgt:
Maar tegelijkertijd wijst Berberova ook op een volgende zinsnede in een van zijn brieven: “Ik houd niet van feiten, verdraai ze met het grootste genoegen”. Volgens Berberova gaf dat aan dat hij, meer nog dan van de feiten, hield van de voorwaartse beweging van de revolutionaire toekomst, en dat hij de feiten met genoegen ook verdraaide ten gunste van die revolutionaire toekomst.
Bibliografie right|190px 1892 Makár Tjoedrá (verhaal; publicatie in provinciaal dagblad) 1893-95 Schetsen en Verhalen (verhalen over vagebonden in verschillende dagbladen; uitgave in boekvorm: 1898; 2 delen) 1893 Jemelján Piljáj 1895 Grootvader Archíp en Ljónka 1895 Tsjelkásj. Vertaald als: Een natuurkind door J.H.F. Ritter, Utrecht, H. Honig, 1901 1894 Mijn reisgenoot 1895 Het lied van de Valk 1895 De oude Izergil 1895 Het lied van de stormvogel 1897 Byvšie ljudi. Vertaald als: Gevallenen Vertaald uit het Russisch door H.M.-S. Amsterdam, "Ontwikkeling", 1929 1897 Het echtpaar Orlów 1897 Gewezen mensen 1897 Malwa. Vertaald als: Malva. Een drama aan het strandMalva. Een drama aan het strand. Tweede druk op Delpher, Utrecht, A.W. Bruna & Zoon, 1903 1897 Konovalov 1898 Zesentwintig mannen en een meisje 1899 Fomá Gordéjew. Vertaald als: Thomas Gordeieff. Utrecht, H. Honig, 1902; Foma Gordejew. Uit het Russisch vertaald door H. I. ter Laan. Moskou, Uitgeverij voor Literatuur in Vreemde Talen, 1956 1901 Mescane: sceny v dome Bezsemenova (toneelstuk; Nederlandse vertaling: De kleine luiden; door Marko Fondse) 1901 Troe. Vertaald als: Slaven. Roman. Amsterdam, Em. Quérido, 1905. Vertaald uit het Russisch door mevr. Mendels-Stokvis; Drie menschen. Roman. Vertaald uit het Russisch door H. Mendels-Stokvis. Amsterdam, N.V. Em. Querido's Uitgevers-Maatschappij, 1935 1902 Nachtasiel (Nederlandse vertaling in 2001: Op de bodem) 1902 Jemeljan Pilai. Amsterdam, J.C. auf der Heide. Bevat: Jemeljan Pilai. Vertaling van: Emelʹjan Piljaj, 1893; Twee vrienden. Vertaling van: Tovarišči, 1897; Uit verveling. Vertaling van: Skuki radi, 1897; Een feit. Vertaling van: Vyvod, 1895 1903 Slaapstêe (uit de onderste lagen der samenleving). Tooneelspel in vier bedrijven.Slaapstêe (uit de onderste lagen der samenleving) op Delpher Naar de Duitsche vertaling bewerkt door Henri Hartog 1904 In de steppen. vertaling uit het Russisch van J. Kuijlman, Utrecht, H. Honig. Bevat: Grootvader Archip en Ljenka. Vertaling van: Ded Archip i Lenʹka, 1894; Kain en Artem. De geschiedenis van de zilveren klampen. Tchelkache. Vertaling van: Čelkaš, 1894; Markar Tschudra. Vertaling van: Makar Čudra, 1892; Konovalov. Vertaling van: Konovalov, 1897 1905 Deti solnca (Nederlandse vertaling: 1907; Zonnekinderen; door Josine C. Termaat) 1905 Zomergasten (toneel; Nederlandse vertaling: 1989; door Bob Snijers | Guy Joosten) 1905 Literair portret van Tsjechow 1905 Barrevoeters. Utrecht, H. Honig. Vertaling uit het Russisch van J. Kuijlman. Bevat: Verveling. Vertaling van: Skuki radi, 1897; In de steppen. Vertaling van: V stepi, 1897; Het echtpaar Orlow. Vertaling van: Suprugi Orlovy, 1897; Het lied van den valk. Vertaling van: Pesnja o Sokole, 1895; Ruigbeen. Vertaling van: Zazubrina, 1897; Mijn reisgezel. Vertaling van: Moj sputnik, 1894; Bolesk. Vertaling van: Bolesʹ, 1897; Lentestemmen. Vertaling van: Vesennie melodii, fantazija; Van het leugenachtige sijsje en de waarheidslievende specht. Vertaling van: O čiže kotoryj lgal, i o djatle, ljubitele istiny, 1893