thumb|Het paleis van Xurşidbanu Natəvan, de dochter van de laatste heerser van het Kanaat Karabach. Eind 19e, begin 20e eeuw. thumb|Het centrum van Şuşa aan het begin van de 20e eeuw. thumb|upright|Wapen van Şuşa tijdens de Russische heerschappij in 1843. Şuşa (bijwijlen gespeld als Sjoesja, Armeens: Շուշի, Sjoesji; ook: Shusha of Shushi) is een stad in Azerbeidzjan. De stad fungeert als hoofdstad van het Azerbeidzjaanse district Şuşa en maakt er zelf deel van uit. De stad werd in 1752 gesticht door Panah Ali Khan en vormde de hoofdstad van het Turkse Kanaat Karabach.
Als een vestingstad was het indertijd een belangrijk strategisch punt tussen het Keizerrijk Rusland en Perzië. In de 19de eeuw was het een belangrijk cultureel centrum voor de lokale Azerbeidzjaanse en Armeense bevolking. De stad stond bekend om haar vele intellectuelen, dichters, schrijvers en vooral muzikanten zoals zangers en mughamspelers en muziekvormen als de ashiq en kobuz."Azerbaijan" (2007) In Encyclopædia Britannica Retrieved February 3, 2007, from Encyclopædia Britannica Online: https://web.archive.org/web/20150905121352/http://www.britannica.com/place/Azerbaijan/Administration-and-social-conditions#toc44296 In de jaren tussen de overheersing door het tsaardom Rusland en de Sovjet-Unie en tijdens de oorlogen van 1988 - 1994 en die van 2020 was de stad een twistappel tussen de Armeniërs en Azerbeidzjanen. Daarom wordt het ook wel het “Jeruzalem” van de Zuidelijke Kaukasus genoemd. In 1920 werden in Şuşa de Armeniërs het slachtoffer van een slachtpartij, waarbij - de schattingen lopen nogal uiteen - 500Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Vol. III: From London to Sèvres, February–August 1920 p. 152 tot meer dan 20.000.Armeniërs gedood werden. p.8
Etymologie De stad werd vroeger Panahabad genoemd, naar de stichter van de stad Panah Ali Khan, de heerser van het Turkse Kanaat Karabach. Later werd de naam veranderd naar Şuşa. Şuşa betekent fles in het Azerbeidzjaans. Het woord komt van het Perzische Shīsha.
Volgens de meeste historici ontleende de burcht haar naam aan het dichtbijgelegen dorp Sjosj.Hewsen, Robert H., Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press, 2001, p. 155. Shusha in het Brokhaus en Efron Encyclopedisch Woordenboek De historicus Arakel Babachanian vond dat het juist andersom was: het dorp zelf kreeg zijn naam van de burcht.Volgens de historicus Leo is het juist andersom: het is het dorp zelf dat zijn naam aan de vesting ontleent (Leo, Verzamelbundel, volumen 3, blz 267).
Ligging Şuşa ligt slechts tien kilometer ten zuiden van de stad Chankendi (Stepanakert). De stad is gevestigd op een steil rotsplateau, circa 1.500 meter boven de zeespiegel.
Klimaat De stad heeft een gematigd klimaat. De gemiddelde temperatuur in januari is +2,9; in april +7,4; in juli +18,9; in november +4,7 °C. De laagst gemeten temperatuur is -19,5 °C. De gemiddelde hoeveelheid neerslag bedraagt ca. 640 mm per jaar.
Geschiedenis Voorgeschiedenis Şuşa is vanouds bekend geweest als een natuurlijke, ongenaakbare vesting. Archeologische vondsten als grafstenen, kruisstenen en antieke keramiek bevestigen dat het al lang voor de 18e eeuw bewoond was. Bovendien getuigen de drieduizendjarige hunebedden bij het oude kerkhof van bewoning in prehistorische tijden.
16e – 18e eeuw Van de 16e tot de 18e eeuw lag Şuşa in het domein van het vorstendom Varanda. Vorst Meliek-Sjahnazar II van Veranda, die een vete uitvocht met de vier andere prinsen van Karabach, gaf Şuşa over aan Panah Ali Kan en werd zijn bondgenoot. In 1751 werd Şuşa de zetelplaats van het Kanaat Karabach tot 1822. Şuşa werd omgeven met muren en er kwamen veel mensen van de omstreken hier wonen – zowel Azerbeidzjanen als Armeniërs, zodat het tot een klein stadje uitgroeide. Vanaf deze periode wordt Şuşa bekend onder haar huidige naam.
Russische heerschappij Vanwege zijn belang als strategisch punt werd Şuşa dikwijls door Perzische, Armeense Turkse en Russische legers aangevallen. Sinds het begin van de 19e eeuw kreeg het Russische Rijk steeds meer invloed in de Zuidelijke Kaukasus (Transkaukasië). Na de inlijving van het Georgische koninkrijk Kartli-Kachetië, sloten Azerbeidzjaanse Kanaten zich als protectoraat aan het Russisch Rijk. In 1805 werd het verdrag van Kurekchay getekend tussen het Karabachkanaat en het Russische Rijk, waarna het kanaat uiteindelijk onder Russische heerschappij kwam.
Als gevolg van twee Russisch-Perzische oorlogen, in 1804-1813 en 1826-1828, erkende Iran het gezag van Rusland over het Kanaat Karabach en andere kanaten in Transkaukasië. Het Russische rijk versterkte zijn macht in het Kanaat Karabach na het Verdrag van Gulistan in 1813 en het Verdrag van Torkamanchai van 1828.
Tijdens de Russisch-Perzische oorlog van 1826-1828, hield Şuşa gedurende enkele maanden stand, de stad werd niet overwonnen door Rusland of Iran. N a deze oorlog werd het Kanaat Karabach afgebroken voor Rusland, in plaats daarvan werd de provincie Karabach opgericht (1822-1840), met Şuşa als hoofdstad. Vervolgens werd Şuşa een oejezd (district) van het gouvernement Jelizavetpol (1840-1923). Hierna volgde voor Şuşa een langdurige vredestijd. De 19e eeuw werd zodoende de bloeitijd van Şuşa, dat inmiddels een belangrijk cultuur- en handelscentrum was geworden. Aan het begin van de 20e eeuw was Şuşa na Tbilisi de dichtstbevolkte stad van Transkaukasië. De stad was verdeeld in Azerbeidzjaanse en Armeense wijken. In 1822 bestond de bevolking van de stad uit 936 Azerbeidzjaanse (moslim) gezinnen en 762 Armeense gezinnen.The Penny Cyclopædia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge. 1833.
Begin 20e eeuw miniatuur|Een foto genomen in 1906 van de Karabach verzoening commissie, die bestond uit religieuze leiders en ouderlingen van zowel de Azerbeidzjaanse en Armeense gemeenschappen. Het begin van de 20e eeuw was bestempeld met Armeens-Azerbeidzjaans confrontaties. Het is onduidelijk of het Russische migratiebeleid in de Kaukasus invloed had op het conflict. Zo nam het percentage van de Armeniërs in het hele gebied van het voormalige Kanaat Karabach toe tot 35 procent in 1832 en 53 procent in 1880, terwijl veel islamitische Azerbeidzjaanse gezinnen juist naar Iran emigreerden. De eerste confrontatie tussen etnische Armeniërs en Azerbeidzjanen vond plaats in Bakoe in februari 1905. Al snel sloeg het conflict over naar andere delen van Transkaukasië, voornamelijk in Azerbeidzjan (in die tijd was dit de benaming van een geografisch gebied met overwegend moslimbevolking). Zo vond op 5 augustus 1905 het eerste conflict tussen de Armeense en de Azerbeidzjaanse inwoners van Şuşa plaats. Als gevolg van de wederzijdse pogroms en moorden, kwamen honderden mensen om en meer dan tweehonderd huizen werden verbrand. Beginning of Armenian terror in Shusha in 1905 IRS Karabakh (2020)
Na de Russische Revolutie, toen Armenië en Azerbeidzjan de onafhankelijkheid uitriepen en er grensgeschillen tussen beiden ontstonden, nam de etnische spanning in de regio toe. De Democratische Republiek Azerbeidzjan (1918-1920) en de Republiek Armenië eisten beiden de Karabach, Nachitsjevan en Sjoenik (Zangezoer) op. In deze gebieden waren beide volken in grote mate vertegenwoordigd. Na de nederlaag van het Ottomaanse Rijk in de Eerste Wereldoorlog, bezetten de Britse troepen Karabach, die een dubbelzinnig standpunt namen in de kwestie. Ze wezen ze de Armeense verovering in november 1918 van Zangezoer en de Karabachse districten Şuşa en Jabrayil af, maar in december 1918 erkenden ze de Armeense jurisdictie over Karabach en Zangezoer.
De Britse bevelhebber erkende het gezag van Xosrov bəy Sultanov, die aangesteld was de Azerbeidzjaanse regering als gouverneur-generaal van Karabach en Zangezoer, met zijn zitplaats in Şuşa.Tim Potier. Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia, and South Ossetia: A Legal Appraisal, Tadeusz Swietochowski. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition,
In augustus 1919 ging het lokale bestuur van Nagorno-Karabach, de Karabach Nationale Raad, een tijdelijk akkoord aan waarmee het Azerbeidzjaanse gezag erkend werd op de voorwaarde dat de definitieve status van Nagorno-Karabach in de Vredesconferentie van Parijs zou beslist worden. Het vredesakkoord duurde echter niet lang en het etnisch conflict barstte los. Op 5 juni 1919 werden zeshonderd Armeniërs van de dorpen rondom Şuşa gedood door Azerbeidzjaanse en Koerdische guerrillastrijders. Sultanov betoogde dat deze guerrillastrijders niet onder zijn controle en gezag waren.Michael P. Croissant. The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications, , p. 16 Het conflict escaleerde in een Armeense opstand,Tim Potier. Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal AppraisalBenjamin Lieberman. Terrible Fate: Ethnic Cleansing in the Making of Modern Europe, die in maart 1920 teruggedrongen werd door het Azerbeidzjaanse leger. In in de nacht van 21 op 22 maart 1920 vielen de Armeniërs van Karabach de Azerbeidzjaanse garnizoenen aan in Şuşa, Xankəndi en Askeran. Op dat moment vierden de Azerbeidzjanen de traditionele feestdag Novruz Bayram. De Armeense verrassingsaanval werd tegelijkertijd gecoördineerd met een groot aanval op de grenzen van Azerbeidzjan door Armenië. De verrassingsaanval in Karabach werd echter geen succes en naar aanleiding hiervan viel het Azerbeidzjaanse leger de Armeniërs in Şuşa aan, wat uiteindelijk leidde tot de Armeense pogrom van maart 1920. Audrey L. Altstadt. Azerbaijani Turks: Power and Identity Under Russian Rule. Hoover Press, 1992, , , p. 103Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Vol. III: From London to Sèvres, February–August 1920 Bij de pogrom kwamen volgens verschillende bronnen tussen de 500 en 20.000 Armenen om het leven. Tevens werden de Armeense wijken van de stad verwoest. De Russische dichter Nadjezjda Mandelstam die na het bloedbad in 1920 de stad had bezocht, schreef dat er behalve moslims geen enkele Armenen meer waren. Н. Я. Мандельштам. Книга третья. Париж, YMCA-Press, 1987, с.162-164.
Sovjetperiode In april 1920 werd, terwijl Azerbeidzjan en Armenië met elkaar oorlog voerden, Azerbeidzjan binnengevallen door het Rode Leger (11e Leger). Later dat jaar, in november, werd ook Armenië veroverd door het Rode Leger en beide landen werden opgenomen in de Sovjet-Unie.Svante E. Cornell. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge – 2000. P. 59, Het Kaukasus Bureau (Kavburo) van de Communistische Partij zou onder toezicht van Jozef Stalin territoriale geschillen oplossen. Op 5 juli 1921 werd de beslissing genomen om Nagorno-Karabach in de Azerbeidzjaanse SSR te laten. In 1923 werd Nagorno-Karabach een autonome regio in Sovjet-Azerbeidzjan. De nieuwe hoofdstad van de autonome regio werd de stad Xankəndi (uitgesproken als Khankendi), die kort daarna omgedoopt werd tot Stepanakert naar de Armeense bolsjewiek Stepan Sjahoemjan.
Şuşa bleef gedeeltelijk geruïneerd tot de jaren 1960, toen de stad geleidelijk begon te herleven door haar recreatieve mogelijkheden. In 1977 werd de stad uitgeroepen tot een reservaat van Azerbeidzjaanse architectuur en geschiedenis. Zo werd Şuşa een belangrijke resort-stad in de voormalige Sovjet-Unie.
Jaren negentig tot 2020 Tijdens de Oorlog in Nagorno-Karabach (1990-1994) werd Şuşa het belangrijkste Azerbeidzjaanse bolwerk in Karabach. Vanuit hier werden Stepanakert en andere Armeense woonplaatsen in Nagorno-Karabach constant onder vuur genomenHuman Rights Watch, Azerbaijan: Seven years of conflict in Nagorno-Karabakh, p. 18, p. 36 waarbij een groot aantal burgerslachtoffers vielen. De Armeniërs beschoten op hun beurt de stad.Reliefweb.int Jerusalem of Karabakh' at the heart of Armenia-Azerbaijan conflict