Dionysios I (Oudgrieks: ; ca. 430 v.Chr. - voorjaar 367 v.Chr.) was tyrannos van Syracuse, een oud-Griekse kolonie gelegen in Zuid-Italië. Hij was een van de machtigste tyrannoi uit de oudheid en de langst regerende: zijn heerschappij duurde van 405 v.Chr. tot aan zijn dood. Daarom, en door de omstandigheden van zijn opkomst, werd hij als een schoolvoorbeeld van een gewelddadige heerser gezien.
Dionysios begon zijn politieke carrière binnen het democratische systeem en trad vervolgens op als volksmenner en agitator. Na zijn verkiezing tot lid van het college van veldheren (strategoi) bracht hij systematisch zijn ambtgenoten in diskrediet, liet zich door de volksvergadering bijzondere volmachten toekennen, bouwde zijn lijfwacht tot een privé-militie uit en greep ten slotte met een staatsgreep de macht. In naam bleef de democratie bestaan, maar in feite nam de heerschappij van de machthebber monarchale kenmerken aan.
Het antieke beeld van tyrannoi werd in sterke mate gekleurd door de persoonlijkheid van Dionysios en de anekdoten over hem. Het onderhoud van zijn luisterrijke hof en grote huurleger bracht Syracuse meermaals op de rand van het bankroet, waardoor er enorme belastingen moesten worden opgebracht, wat uiteindelijk in brede kring ontevredenheid wekte. Hij ging de geschiedenis in als een energiek organisator en een bekwaam strateeg, maar ook als een meedogenloos tiran zonder scrupules, die zich uit een eenvoudig milieu naar de top had gewerkt en als de machtigste heerser van zijn tijd werd beschouwd. Hij werd gehaat om zijn wreedheid, maar ook bewonderd als beschermer van kunst en wetenschap.
De door hem gestichte Siciliaanse staat, een van de eerste Griekse territoriale staten, was toen de sterkste Griekse militaire macht. Dionysios maakte Syracuse tot de grootste en sterkste vestingstad van het toenmalige Griekse Rijk. Hoofdthema's van de buitenlandse politiek van de tyrannos waren de rampzalige oorlogen tegen de Carthagers, de onderwerping van de Griekse steden van Sicilië en het militaire ingrijpen in het noorden van Zuid-Italië. Ondanks zijn indrukwekkend succes als stichter van een staat, waarmee hij in menig opzicht vooruitliep op de later hellenistische diadochenrijken, was hij niet in staat om zijn levenswerk in blijvende levensvatbare ideeën en instellingen te verankeren.
Antieke bronnen over Dionysios De belangrijkste bron, waaruit haast alle bruikbare informatie over Dionysios afkomstig is, is de wereldgeschiedenis Bibliotheke Historike van Diodoros van Sicilië, geschreven in de 1e eeuw v.Chr. De opkomst en regeringsperiode van Dionysios worden beschreven vanaf hoofdstuk 91 van het dertiende boek tot hoofdstuk 74 van het vijftiende. De periode tot ongeveer 386 v.Chr. is aanzienlijk uitgebreider beschreven dan de latere regeringsjaren van de tyrannos. Klaarblijkelijk kon Diodoros zich voor de vroegere jaren op gedetailleerdere bronnen baseren.
Deze zijn echter verloren gegaan, zoals een biografie van Dionysios door Philistos.art. Dionysios (Tyrant of Syracuse), in Encyclopædia Britannica 8 (191111), p. 284. De vraag welke werken het waren en hoe betrouwbaar Diodoros die heeft verwerkt, staat centraal in modern bronnenonderzoek. De herkomst van dit bronnenmateriaal wordt sinds lang als tegenstrijdig beschouwd. Zeker is echter, dat de auteurs die door Diodoros werden gebruikt zeer uiteenlopende beoordelingen van de persoonlijkheid en regering van de tyrannos hadden.
Leven Klim naar de macht Dionysios was afkomstig uit een vooraanstaande, hoewel ook niet al te gegoede Syracusaanse familie. Zijn vader Hermokritos kon hem een goede sofistische opvoeding geven., Dionysios I. Gestalt und Geschichte des Tyrannen von Syrakus, Wiesbaden, 1958, pp. 37f.; , The People of Plato, Indianapolis, 2002, p. 133. Hij begon zijn politieke loopbaan als partijganger van de politicus en strategos Hermokrates, die zich voor de onafhankelijkheid van de Siciliaanse Grieken tegenover buitenlandse machten inzette. Toen Hermokrates, die tot het kamp van de aristocraten behoorde, in 407 v.Chr. met privé-huurlingen zonder succes een staatsgreep pleegde in Syracuse, behoorde Dionysios tot een van zijn medestrijders en raakte hij gevaarlijk verwond. Hermokrates viel in de strijd en zijn aanhangers werden verbannen. Dionysios kon echter aan een verbanning ontsnappen, doordat hij een aanstelling als secretaris van het college van de Syracusaanse strategoi wist te verwerven.
Toen de Carthagers, de traditionele vijand van Syracuse, in december 406 v.Chr. de stad Akragas (Agrigento) veroverden, trad Dionysios, die tegen de Carthagers had meegevochten, als volksmenner tegen de strategoi op. Zij hadden deze nederlaag niet kunnen verhinderen, en dus beschuldigde hij hen van verraad. Hij wierp algemene beschuldigingen voor de voeten van de "machtigen" en "rijken", die hij onpatriottische gezindheid verweet., Dionysios I. Gestalt und Geschichte des Tyrannen von Syrakus, Wiesbaden, 1958, p. 37. Daarbij profileerde hij zich als een vertegenwoordiger van een typische verzoek van de democraten, maar toen hem wegens zijn onruststokerij een geldboete werd opgelegd, betaalde de aristocraat en Dionysios' bondgenoot Philistos deze. Dionysios slaagde erin de afzetting van de strategoi erdoor te krijgen. Tot hun nieuw gekozen opvolgers behoorde hijzelf.
In het voorjaar van 405 v.Chr. werd hij door de volksvergadering gekozen tot enige strategos met onbegrensde volmachten (strategós autokrátor). Dit was zelfs in zulke crisistijd buitengewoon, maar het ambt was legaal volgens de Syracusaanse wetgeving., Dionysios I. Gestalt und Geschichte des Tyrannen von Syrakus, Wiesbaden, 1958, pp. 39–42. Hierop voortbouwend kon Dionysios in de zomer van 405 v.Chr. met zijn troepen een staatsgreep ondernemen, die in feite de constitutie omverwierp en hem tot tyrannos maakte. Een wezenlijk onderdeel bij de voorbereiding van de machtsgreep was, dat Dionysios na een gefingeerde moordaanslag op hem toestemming wist te verkrijgen voor de oprichting van een persoonlijke lijfwacht. Er werd hem een lijfwacht van zeshonderd man sterk toegekend, waarvan hij het aantal eigenmachtig naar meer dan duizend verhoogde en deze troepen uitstekend bewapende. Deze waren slechts aan hem ondergeschikt en verschaften hem een volledig van de democratische wil van de burgerij onafhankelijke machtsbasis., Dionysios I. Gestalt und Geschichte des Tyrannen von Syrakus, Wiesbaden, 1958, pp. 42f.; , Die Tyrannis bei den Griechen, I, München, 1967, pp. 223f.
Deze klim van Dionysios naar de macht was mogelijk doordat hij enerzijds als begaafd volksredenaar met democratische betogen het volk voor zich wist te winnen en anderzijds als voormalige medestander uitstekende relaties bleef onderhouden met aristocraten als Philistos. Tot de aristocraten, die hem al voor zijn machtsovername energiek ondersteunden, behoorde Hipparinos, vader van de later beroemde filosoof en tiran Dion van Syracuse.
Familiepolitiek De nauwe verhoudingen van de tyrannos met een deel van de aristocratische klasse bleek ook uit Dionysios' huwelijkspolitiek.Voor een overzicht van de familieverhoudingen, zie de stamboom in: , The People of Plato, Indianapolis, 2002, p. 130. Hij was eerst met een dochter van Hermokrates getrouwd, maar zij werd bij een mislukte opstand tegen Dionysios in 405 v.Chr. mishandeld en benam zich daarop het leven.Plutarchus, Dion 3.1-2.
In 398 v.Chr. hertrouwde hij: hij verbond zich tegelijkertijd met de adellijke dames Doris uit Lokroi en Aristomache, de dochter van Hipparinos.Plutarchus, Dion 3.3-6. Een dergelijk dubbelhuwelijk was in die tijd onder de Grieken geheel ongebruikelijk, maar schijnt geen aanstoot te hebben gegeven., Dionysios I. Gestalt und Geschichte des Tyrannen von Syrakus, Wiesbaden, 1958, pp. 68f., 207 (nn. 52 en 53). Uit zijn huwelijk met Doris kwam zijn opvolger Dionysios II voort. Een jongere zoon, Hermokritos, werd waarschijnlijk naar zijn grootvader vernoemd. Uit zijn huwelijk met Aristomache had hij ook twee zonen, Hipparinos en Nysaios, die later kortstondig heersers van Syracuse zouden zijn, alsook een dochter Arete. Dionysios gaf haar na het overlijden van Thearides – Aretes eerste echtgenoot en een broer van Dionysios I – tot vrouw aan Dion.Plutarchus, Dion 6.1, Cornelius Nepos, Dion 1.1. Dion genoot het volle vertrouwen van de tyrannos. Daarnaast had Dionysios met Aristomache ook een dochter genaamd Sophrosyne, die met haar halfbroer Dionysios II trouwde.
Eerste oorlog tegen Carthago miniatuur|Zuid-Italië in de tijd van Dionysios. Al aan het begin van 405 v.Chr., dus nog voor de verkiezing tot enige strategos, trok Dionysios met zijn leger naar Gela, een stad die door het Carthaagse offensief werd bedreigd. Zoals in Syracuse woedde ook hier een conflict tussen de democraten en aristocraten (oligarchen), waarbij Dionysios de democratische kant aan de overwinning hielp; hij zorgde voor de veroordeling en terechtstelling van rijke leden van de opperklasse en gebruikte de geconfisqueerde bezittingen voor de betaling van zijn huurlingen, die op hun soldij wachten. Zo maakte hij zich zowel bij de arme stadsbevolking van Gela als ook in het leger geliefd.
In juli 405 begon de Carthaagse veldheer Himilco met de belegering van Gela. Dionysios, die intussen tyrannos was geworden, trok hem met een numeriek duidelijk zwakkere strijdmacht tegemoet. De slag bij Gela eindigde met een nederlaag van de Grieken. Toch gold het succesloze, maar slim bedacht aanvalsplan van Dionysios als militair-historisch betekenisvolle vernieuwing. Het plan had als voornaamste fout dat het naar toenmalige militaire opvattingen te gecompliceerd was en de gecombineerde inzet van drie afzonderlijk van elkaar opererende legeronderdelen te veel eiste van het coördinatievermogen van de Griekse bevelhebber. Na de nederlaag liet Dionysios Gela evacueren en verordende op zijn terugtocht naar het oosten ook de evacuatie van de bevolking van Kamarina. Daarmee werd de hele Zuidkust van Sicilië aan de Carthagers prijsgegeven.
De Carthagers waren echter nog voor het eind van 405 v.Chr. tot een vredesakkoord bereid, nadat in hun leger een epidemie was uitgebroken. De bepalingen van het vredesverdrag breidden het machtsbereik van de overwinnaar sterk uit. Dionysios werd weliswaar als heer van Syracuse erkend, maar de Griekse en niet-Griekse steden die hij bij zijn rijk had willen inlijven, werden deels aan de Carthagers schatplichtig en moesten onversterkt blijven, deels werden ze autonoom verklaard. Het verdrag betrof het gehele eiland Sicilië, waaronder ook een stad als Messana (huidige Messina), die nog aan Carthaags of Syracusaanse gebied grensde. Als globale regeling van de machtsverhoudingen werd dit verdrag tot voorbeeld voor latere afspraken op grond van een verdrag tussen Carthago en de Siciliaanse Grieken.Over de vredessluiting en haar voorgeschiedenis, zie: , Von der Intervention zur Herrschaft. Zur Intention karthagischer Eingriffe auf Sizilien bis zum Frieden von 405, in (edd.), Zwischen Ideal und Wirklichkeit. Herrschaft auf Sizilien von der Antike bis zum Spätmittelalter, Stuttgart, 2010, pp. 13−36, hier: 28–31.
Opstand tegen de tyrannos miniatuur|Syracuse in de oudheid met het ervoor gelegen eiland Ortygia Dionysios kon zich niet vinden in de verdragsbepaling die ook de in de onmiddellijke nabijheid van Syracuse gelegen van steden autonomie verzekerde. Deze maakte elke vorm van expansie onmogelijk en daarom brak hij al in 404 v.Chr. het verdrag door de stad Herbessos aan te vallen. Daarbij kwam het echter tot een gevaarlijke muiterij van zijn troepen. Dionysios waagde het niet om met zijn loyaal gebleven huurlingen de muiters in het gebied van het onoverwonnen Herbessos tegemoet te treden. Hij spoedde zich in plaats daarvan naar Syracuse om een overslaan van het oproer op de stad zelf te voorkomen.