thumb|350px|Passenger Terminal Amsterdam aan de Piet Heinkade
De Passenger Terminal Amsterdam (PTA) is een cruiseterminal en evenementenlocatie aan de Piet Heinkade in Amsterdam-Oost, aan het IJ. De huidige terminal werd in 2000 in gebruik genomen. Sinds 2022 worden de cruisegerelateerde activiteiten uitgevoerd onder de naam Cruise Port Amsterdam (CPA); Passenger Terminal Amsterdam bleef de naam van het terminalgebouw en de evenementenlocatie.
De terminal ligt aan de Oostelijke Handelskade, naast het Muziekgebouw aan 't IJ en het Mövenpick Hotel Amsterdam City Centre. Het gebouw heeft een grotendeels glazen gevel en een golvend dak. Het ontwerp is van Larry Malcic van het Amerikaanse architectenbureau HOK.
Geschiedenis De zuidelijke IJ-oever bij de huidige terminal werd vanaf het einde van de negentiende eeuw ontwikkeld voor de Amsterdamse scheepvaart. Op de Oostelijke Handelskade verrezen loodsen en andere havengebouwen voor de afhandeling van steeds grotere zeeschepen.
In 1970 werd een van de loodsen aan de kade omgebouwd tot passagiersterminal. Door de groei van de cruisevaart en de toenemende omvang van cruiseschepen werd in 1997 besloten een nieuwe terminal te realiseren. Larry Malcic kreeg bij het ontwerp als uitgangspunt de verbinding tussen land en water zichtbaar te maken. Het golvende dak verwijst naar die overgang, terwijl de grote houten liggers in het interieur volgens de terminalorganisatie herinneren aan de Amsterdamse scheepsbouwtraditie.
De huidige Passenger Terminal Amsterdam werd in maart 2000 in gebruik genomen. PTA zelf vermeldt daarnaast augustus 2000 als de maand waarin het nieuwe gebouw feestelijk werd geopend. De twee data hebben daarmee betrekking op respectievelijk de ingebruikname en de officiële feestelijke opening.
Het gebouw werd vanaf het begin opgezet als multifunctionele terminal: naast de afhandeling van cruisepassagiers kon de grote hal worden gebruikt voor congressen, beurzen en andere evenementen.
Eigendom en organisatie De exploitatie van de terminal kende aanvankelijk een gezamenlijke betrokkenheid van het Amsterdamse havenbedrijf en NS Stations. Havenbedrijf Amsterdam bezat reeds 49 procent van exploitant Waterkant en nam op 30 december 2015 het resterende belang van 51 procent van NS Stations over. Daarmee kwam de exploitatie volledig binnen de groep van Port of Amsterdam.
Op 17 januari 2022 droeg Port of Amsterdam ook de reservering en afhandeling van de Amsterdamse riviercruise over aan de organisatie achter PTA. Vanaf dat moment werden alle cruisegerelateerde werkzaamheden uitgevoerd onder de naam Cruise Port Amsterdam. De naam Passenger Terminal Amsterdam bleef behouden voor het fysieke gebouw en de evenementenactiviteiten.
Bij een juridische herstructurering per 1 januari 2024 werd Waterkant C.V. ontbonden. Hallum Cruise B.V. fuseerde met Waterkant B.V. en kreeg de statutaire naam Cruise Port Amsterdam B.V.. De aandelen werden ondergebracht bij Port of Amsterdam Participaties B.V. Port of Amsterdam vermeldde in zijn jaarverslag over 2024 een direct of indirect belang van 100 procent in Cruise Port Amsterdam B.V.
Gebouw en voorzieningen Het ontwerp van de terminal wordt gekenmerkt door een transparante gevel en het golvende dak, dat de overgang tussen stad en water verbeeldt. Het hoofdgedeelte van de evenementenlocatie bestaat uit meerdere niveaus, waaronder het Main Deck, Promenade Deck en Panorama Deck.
Het Main Deck is ongeveer 57 meter lang en 21 meter breed. De hoogte varieert van ongeveer 7 tot 16 meter. Voor evenementen wordt een maximale capaciteit van circa 2000 personen opgegeven. De huidige evenementenlocatie omvat in totaal ongeveer 3000 m² aan evenementenruimte.
Aan het IJ beschikt de terminal over ongeveer 600 meter kade. De fysieke kadelengte moet worden onderscheiden van de beleidsmatig toegestane zeecruisecapaciteit: die werd in 2024 teruggebracht tot één gelijktijdige zeecruiseligplaats.
De terminal wordt buiten de afhandeling van cruises gebruikt voor onder meer congressen, tentoonstellingen, diners, productpresentaties en bedrijfsbijeenkomsten.
Cruisevaart Cruise Port Amsterdam verzorgt vanuit PTA de afhandeling van de zeecruise in Amsterdam en sinds 2022 ook de reservering en planning van de riviercruise. De riviercruiseactiviteiten moeten daarbij niet worden vereenzelvigd met het terminalgebouw: de riviercruiseschepen gebruiken verschillende ligplaatsen verspreid over Amsterdam en hun passagiers maken in het algemeen niet gebruik van de zeecruiseterminal zelf.
In 2024 deden 99 zeecruiseschepen Amsterdam aan, tegen 109 in 2023. Vanaf 2026 geldt gemeentelijk beleid dat maximaal 100 zeecruiseaanlopen per kalenderjaar bij de Amsterdamse terminal toestaat.
Historische aantallen Het aantal zeecruiseaanlopen en -passagiers in Amsterdam fluctueert van jaar tot jaar. In de jaren vóór de coronapandemie nam het aantal passagiers sterk toe, met een piek in 2018. Volgens een later door Amsterdam Cruise Port (ACP) gepubliceerde historische reeks deden dat jaar 181 zeecruiseschepen Amsterdam aan, met in totaal 426.316 passagiers.
In 2019 daalde het aantal aanlopen naar 118 en het aantal passagiers naar 289.953. Een factor daarbij was de invoering van de Amsterdamse dagtoeristenbelasting voor transitpassagiers; verschillende rederijen annuleerden daarop reeds geboekte bezoeken.
De coronapandemie bracht de zeecruise in Amsterdam vervolgens vrijwel geheel tot stilstand. In 2020 vonden geen zeecruiseaanlopen met passagiers plaats. In 2021 kwamen zes zeecruiseschepen naar Amsterdam en werden 4.806 zeecruisepassagiers geregistreerd.
In 2022 herstelde het aantal zeecruiseaanlopen naar 105. Negen geplande aanlopen weken dat jaar wegens droogte en verzilting uit naar Rotterdam of IJmuiden. In 2023 waren er 109 aanlopen met 319.290 passagiers. Daarvan waren 135.509 transitpassagiers en 183.781 turnaroundpassagiers, voor wie Amsterdam het begin- of eindpunt van de cruise was.
In 2024 daalde het aantal aanlopen naar 99. O&S rapporteerde op basis van gegevens van Amsterdam Cruise Port ongeveer 234.000 zeecruisepassagiers in Amsterdam in dat jaar.
In 2025 liep het aantal zeecruiseaanlopen verder terug naar 75, tegenover 99 een jaar eerder. Port of Amsterdam schreef de daling onder meer toe aan gemeentelijk beleid om het toerisme te beperken en aan de vertraagde ingebruikname van een nieuw cruiseschip. Een afzonderlijk, definitief totaal voor het aantal zeecruisepassagiers in Amsterdam in 2025 is in deze bron niet gepubliceerd.
Jaar Zeecruiseaanlopen Zeecruisepassagiers 2014 126 253.092 2015 134 280.169 2016 121 281.907 2017 134 332.999 2018 181 426.316 2019 118 289.953 2020 0 0 2021 6 4.806 2022 105 2023 109 319.290 2024 99 circa 234.000 2025 75
De cijfers voor 2014–2019 in de tabel volgen de later door Amsterdam Cruise Port gepubliceerde historische reeks. Deze wijkt voor enkele jaren af van de aantallen die Port of Amsterdam destijds in zijn jaarverslagen publiceerde. Zo vermeldt het jaarverslag over 2016 voor 2015 139 aanlopen en voor 2016 125, terwijl de retrospectieve ACP-reeks respectievelijk 134 en 121 vermeldt. Voor 2018 noemt het toenmalige jaarverslag 180 aanlopen en ongeveer 425.000 passagiers, terwijl de latere ACP-reeks 181 aanlopen en 426.316 passagiers geeft. De bronnen verklaren deze verschillen niet; voor de onderlinge vergelijkbaarheid is in de tabel voor de periode tot en met 2019 één consistente ACP-reeks gebruikt.
Walstroom en verduurzaming In mei 2023 begon de aanleg van een grootschalige walstroomvoorziening voor zeecruiseschepen bij de terminal. De installatie werd begin 2025 voltooid en op 3 juni 2025 officieel geopend.
De installatie heeft een vermogen van ongeveer 20 MW en is ontworpen om één zeecruiseschip en meerdere riviercruiseschepen van walstroom te kunnen voorzien. Voor de aansluiting werd onder meer 4,4 kilometer elektriciteitskabel onder het IJ aangelegd tussen Amsterdam-Noord en de terminal. Wanneer een geschikt schip walstroom gebruikt, kunnen de eigen generatoren tijdens het verblijf aan de kade worden uitgeschakeld, waardoor lokale uitstoot en geluid afnemen.
Sinds 2025 krijgen zeecruiseschepen die op de walstroomvoorziening kunnen aansluiten voorrang. Vanaf 2027 stelt Port of Amsterdam het gebruik van walstroom bij PTA verplicht voor zeecruiseschepen.
In juni 2026 werd bij Passenger Terminal Amsterdam tevens laadinfrastructuur voor elektrische touringcars geopend. Deze bestaat uit twaalf laadpunten verdeeld over drie locaties bij de terminal.
Bereikbaarheid De terminal ligt ongeveer een kilometer ten oosten van Station Amsterdam Centraal. De IJtram, tramlijn 26, rijdt sinds de opening van deze lijn in 2005 over de Piet Heinkade en stopt bij de nabijgelegen halte Muziekgebouw Bimhuis.
Tussen 30 mei 2005 en 28 mei 2006 had ook tramlijn 16 zijn eindpunt bij de Passenger Terminal. Vanaf 28 mei 2006 nam lijn 25 deze bediening over. Lijn 25 werd per 1 januari 2012 weer ingekort tot het Centraal Station, waarna lijn 26 de reguliere tramverbinding langs de terminal bleef verzorgen.
Bij PTA bevindt zich tevens een grote parkeerlocatie voor touringcars. De gemeente vermeldde in 2026 41 touringcarplaatsen bij de terminal.
Beleid en mogelijke verplaatsing De centrale ligging van de zeecruiseterminal is sinds de jaren 2010 onderwerp van discussie. Daarbij spelen zowel de invloed van cruisetoerisme op de stad als de plannen voor nieuwe vaste verbindingen over het IJ een rol.
In de gemeentelijke Havenvisie 2020–2040 werd de Coenhaven aangewezen als mogelijke alternatieve locatie voor de PTA. De gemeente koppelde een eventuele verplaatsing onder meer aan vermindering van de toeristische druk op het centrum, de afhandeling van touringcars en de plannen binnen Sprong over het IJ.
De Commissie-D'Hooghe adviseerde vervolgens binnen het programma Sprong over het IJ om de zeecruiseterminal naar het westen, richting de Coenhaven, te verplaatsen. Een nieuwe locatie zou het mogelijk maken het centrale deel van het IJ anders in te richten en vaste oeververbindingen te realiseren.
Op 20 juli 2023 nam de Amsterdamse gemeenteraad een motie aan waarin het college werd opgeroepen zeecruise uit de binnenstad te weren. De motie zelf betekende geen onmiddellijke sluiting van PTA; het college moest eerst onderzoeken op welke wijze en termijn aan de wens van de raad uitvoering kon worden gegeven.
In 2024 koos het college voor een pakket maatregelen waarmee de zeecruise werd beperkt. De beschikbare capaciteit van PTA werd teruggebracht van maximaal drie naar één ligplaats voor zeecruiseschepen. Vanaf 2026 geldt een maximum van 100 zeecruiseaanlopen per jaar. Voor vervuilender scheepstypen werden tevens aangescherpte toegangs- en tariefregels ingevoerd.
De gemeente zette daarnaast het onderzoek naar een eventuele verplaatsing van de terminal naar de Coenhaven voort. Die verplaatsing is gekoppeld aan de aanleg van de geplande Westbrug over het IJ tussen de NDSM-werf en de omgeving van de Minervahaven. Volgens de actuele gemeentelijke planning moet de zeecruiseaanlegplaats eerst worden verplaatst voordat de Westbrug kan worden gebouwd; de brug wordt rond 2040 voorzien. De precieze locatie en planning van zowel de nieuwe terminal als de brug zijn nog niet definitief vastgesteld.
Fotogalerij
Zie ook Haven van Amsterdam Cruiseschip IJ (rivier)
Bronnen, noten en/of referenties
Externe links Passenger Terminal Amsterdam – evenementenlocatie Cruise Port Amsterdam – zee- en riviercruise
Categorie:Bouwwerk in Amsterdam-Oost Categorie:Scheepvaart in Nederland Categorie:Toerisme Categorie:Verkeersinfrastructuur in Nederland