thumb|Het gebouw aan de Plantage Kerklaan waar sinds 1941 het Amsterdams bevolkingsregister was ondergebracht De aanslag op het Amsterdams bevolkingsregister door leden van het verzet in de Tweede Wereldoorlog vond plaats in de nacht van 27 maart 1943 in het gebouw van de gemeente Amsterdam aan de Plantage Kerklaan 36.

In de voormalige concertzaal van Artis aan de Plantage Kerklaan 36-38 bevond zich tijdens de Tweede Wereldoorlog het bevolkingsregister van Amsterdam, met daarin onder andere de gegevens van circa 70.000 Amsterdamse Joden. Een verzetsgroep, met als leiders Gerrit van der Veen en Willem Arondéus (schuilnaam Smit), pleegde in de nacht van 27 maart 1943 een aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister om de gegevens te vernietigen. De aanslag lukte, hoewel het uiteindelijke effect minder was dan verwacht. Alle plegers van de aanslag werden niet veel later opgepakt. Gerrit van der Veen werd kort na zijn arrestatie op 10 juni 1944 in de duinen bij Overveen geëxecuteerd.

De andere deelnemers aan de aanslag op het bevolkingsregister waren Frieda Belinfante, Johan Brouwer, Sam van Musschenbroek, Karl Gröger, Henri Halberstadt, Rudi Bloemgarten, Guus Reitsma, Cornelis Roos, Koen Limperg, Sjoerd Bakker, Cornelis Leendert Barentsen en Coos Hartogh. De enigen van de groep die de oorlog overleefden, waren Frieda Belinfante, Cees Honig en Willem Beck. Ook Willem Sandberg, die wel aan de voorbereiding had meegewerkt maar niet aan de aanslag zelf, overleefde de oorlog. Hetzelfde geldt voor Mechteld van Hardenbroek, die Sandberg een lading springstof had geleverd. De dichter Martinus Nijhoff, die als explosievendeskundige had meegewerkt aan de voorbereidingen voor de aanslag, overleefde eveneens de oorlog. Maarten van Gilse, die eveneens bij de voorbereidingen betrokken was, werd op 1 oktober 1943 met achttien andere leden van de opgerolde verzetsgroep CS-6 gefusilleerd.

Achtergrond Na de Duitse inval en bezetting van Nederland in 1940 moest iedereen van 15 jaar en ouder een persoonsbewijs bij zich dragen. Voor Joden moest dat document bovendien met een grote J zijn gemerkt. Het verzet begon daarop op grote schaal persoonsbewijzen te vervalsen; de grootste operatie, onder leiding van Gerrit van der Veen, leverde naar schatting 80.000 vervalste documenten op.

Vervalste documenten konden echter vaak worden ontmaskerd doordat ze vergeleken werden met de gegevens in de bevolkingsregisters. Die registers bleven daardoor een belangrijk middel voor de Duitse bezetter om Joden, verzetsmensen en mannen voor de Arbeitseinsatz op te sporen.

Verloop De aanslag vond plaats in de nacht van 27 maart 1943 in Plantage Kerklaan 36, een voormalig concertgebouw dat direct naast de hoofdingang van Artis lag. De verzetsgroep naderde verkleed als politieagenten en vertelde de bewakers dat zij het gebouw kwamen doorzoeken op explosieven. De bewakers geloofden het verhaal en lieten hen binnen. Twee medische studenten verdoofden vervolgens de bewakers met injecties met fenobarbital, waarna zij via een achterdeur in de dierentuin werden weggevoerd.

Daarna trokken de verzetsleden alle laden open, gooiden de documenten op de vloer, goten er een brandbare vloeistof overheen en brachten met tijdontstekers de explosieven tot ontploffing. De explosieven waren afkomstig uit een munitiedepot bij Naarden en waren daar eerder door het verzet buitgemaakt.

De explosies zetten het gebouw in brand. De brandweer arriveerde wel, maar stelde het blussen met opzet uit. Toen ze uiteindelijk begonnen te blussen, werd het gebouw juist extra met water doordrenkt om ook waterschade aan de archiefstukken te veroorzaken.

Hoewel de actie veel indruk maakte op zowel Amsterdammers als de Duitse bezetter, werd het bevolkingsregister slechts gedeeltelijk vernield. Ongeveer 15 procent van de gegevens werd volledig vernietigd. In totaal gingen 800.000 identiteitskaarten, 600 blanco kaarten en 50.000 gulden verloren of werden verwijderd uit het gebouw.

Nasleep Na de aanslag stelde de bezetter onmiddellijk een beloning van 10.000 gulden in voor informatie over de daders. Binnen een week waren de meeste betrokkenen verraden en gearresteerd. Toen Willem Arondéus in april werd opgepakt, noemde hij de namen van zijn medecomplotten niet. In zijn woning werd later echter een notitieboek gevonden met veel namen, waardoor het grootste deel van de groep alsnog kon worden gearresteerd.

Het proces tegen de verzetsleden vond in juni 1943 plaats in het Tropenmuseum. Willem Arondéus en dertien anderen werden schuldig bevonden en ter dood veroordeeld. Twee kregen op het laatste moment gratie; de overige twaalf werden op 1 juli 1943 geëxecuteerd. Gerrit van der Veen wist aanvankelijk te ontkomen en zette zijn verzetswerk voort tot zijn arrestatie en executie in 1944.

Advocaat en medeplichtige Lau Mazirel bezocht Willem Arondéus kort voor zijn executie in de gevangenis. Arondéus, die openlijk homoseksueel was, vroeg haar om aan de wereld te vertellen dat homoseksuelen niet minder moedig zijn dan anderen. Mazirel werd later een vroege pleitbezorger van gelijke rechten voor homoseksuelen. Tijdens het proces voerde de verdediging voor Sjoerd Bakker aan dat Arondéus hem uit een emotionele relatie had aangezet tot deelname, maar Bakker weersprak dat en werd samen met de anderen ter dood veroordeeld.

Nagedachtenis miniatuur|Plaquette aan Plantage Kerklaan 36 Aan de Plantage Kerklaan in Amsterdam, op de gevel van het voormalige Amsterdamse bevolkingsregister, bevindt zich een plaquette die herinnert aan de aanslag. Deze natuurstenen plaquette werd ontworpen door Willem Sandberg en werd op 4 augustus 1945 onthuld. De plaquette vermeldt de namen van de twaalf verzetsstrijders die werden geëxecuteerd na de actie.

In het voorjaar van 2018 opende het Verzetsmuseum Amsterdam de interactieve tentoonstelling EXPLOSIEGEVAAR!, waarin de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister centraal stond. Bezoekers werden via een 3D-audiotour in twaalf opeenvolgende kamers meegenomen in het verhaal van zes verzetsstrijders die betrokken waren bij de aanslag. Door middel van geluid, licht en ruimtelijk decor werd het publiek ondergedompeld in de dilemma’s en keuzes van het verzet. De tentoonstelling won voor het ontwerp een European Design Award.

In 2023 zond Schooltv een educatieve documentaire uit over de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister. Deze documentaire maakt onderdeel uit van het programma EenVandaag in de klas en richt zich op het vertellen van het verhaal van deze verzetsdaad aan scholieren. De documentaire benadrukt de levensreddende impact van de actie. Met behulp van historische beelden en interviews wordt het verhaal toegankelijk gemaakt voor een jong publiek, waarbij ook de morele dilemma’s en het gevaar van verzetsactiviteiten worden besproken.

Hoewel enkele betrokken verzetsstrijders, zoals Gerrit van der Veen, direct na de oorlog werden geëerd met straatnamen, monumenten en postume onderscheidingen, duurde het langer voordat ook de homoseksuele verzetsleden, waaronder Willem Arondéus en Frieda Belinfante, bredere erkenning kregen. In 2025 beleefde de musical Willem & Frieda: Roze Verzet haar première in het DeLaMar Theater in Amsterdam, als onderdeel van het culturele programma rond Pride Amsterdam. De voorstelling vertelt het verhaal van Arondéus en Belinfante, met bijzondere aandacht voor hun queer identiteit en de historische aanslag van 27 maart 1943. In de musical wordt de aanslag getoond als een daad van morele moed en artistiek verzet, waarbij ook de rol van andere betrokkenen aan bod komt.

De aanslag komt prominent aan bod in biografische literatuur: Een schitterend vergeten leven (Toni Boumans, 2015) en Het leven van Willem Arondéus (Rudi van Dantzig, 2003) vertellen het verhaal vanuit het perspectief van individuele deelnemers. In 2023 verscheen de tv-documentaire Willem and Frieda: Defying the Nazis, gepresenteerd door Stephen Fry, waarin de planning en uitvoering van de aanslag integraal worden behandeld binnen het levensverhaal van de queer verzetshelden.

Deelnemers Geëxecuteerd Willem Arondeus, schilder en auteur Johan Brouwer (Johannes), historicus Rudi Bloemgarten (Rudolf), geneeskundestudent Karl GrögerHerdenkingsplaquette aan de Plantage Kerklaan 36, Amsterdam Coos Hartogh Sam van Musschenbroek Guus Reitsma Henri Halberstadt Koen Limperg (Koenraad), architect Sjoerd Bakker, kleermaker die de politieverkledingen maakte die als vermomming werden gebruikt Cornelis Leendert Barentsen Cornelis Roos

Andere deelnemers

Gerrit van der Veen, ontsnapte, werd in 1944 gearresteerd en geëxecuteerd Johanna Scholten, zorgde voor een deel van de explosieven, werd tot levenslange tuchthuisstraf veroordeeld, en overleed in Ravensbrück Cees Honig, geneeskundestudent, verdoofde de bewakers, werd naar concentratiekamp Dachau gestuurd maar overleefde"De aanslag die levens redde", EenVandaag, 27 maart 2018 (Nederlands) Willem Beck, geneeskundestudent, verdoofde de bewakers, werd naar concentratiekamp Dachau gestuurd maar overleefde Frieda Belinfante, hielp bij de voorbereiding van de aanslag, vluchtte naar Zwitserland en overleefde Willem Sandberg, hielp bij de voorbereiding van de aanslag, dook onder en overleefde"Aanslag op het bevolkingsregister", 4 en 5 mei Amsterdam (Nederlands) Martinus Nijhoff, hielp bij de voorbereiding van de aanslag, ontliep arrestatie"Kapitein Nijhoff", Literatuurmuseum (Nederlands) Maarten van Gilse, hielp bij de voorbereiding van de aanslag, werd in september 1943 geëxecuteerd samen met 17 andere leden van verzetsgroep CS-6. Lau Mazirel, hielp bij de voorbereiding van de aanslag, werd in 1944 gearresteerd maar later vrijgelaten

Externe links Verzetsmuseum: De aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister Aanslag bevolkingsregister op www.stadsarchief.amsterdam.nl

Amsterdams Bevolkingsregister Categorie:Tweede Wereldoorlog in Amsterdam Categorie:1943 Categorie:Amsterdam-Centrum