Tiberius Julius Caesar Augustus (geboortenaam: Tiberius Claudius Nero; Rome, 16 november 42 v.Chr. – Miseno, 16 maart 37 n.Chr.) was de tweede princeps van Rome, als opvolger van Imperator Caesar Augustus. Na de vroegtijdige dood van Augustus' twee kleinzonen en geadopteerde erfgenamen, Gaius Julius Caesar en Lucius Julius Caesar, de zonen van Julia (dochter van Augustus) en generaal Agrippa, werd Tiberius aangewezen als opvolger van Augustus.
Daarvoor had Tiberius bewezen een bekwaam diplomaat en een van de meest succesvolle Romeinse generaals te zijn: zijn veroveringen van Pannonia, Dalmatië, Raetia en (tijdelijk) delen van Germania legden de basis voor de noordelijke grens van het rijk. Ondanks zijn schitterende carrière, voordat hij princeps werd, zou hij de geschiedenis ingaan als een introvert, laf en wantrouwig heerser. Plinius Maior noemde hem tristissimus hominumPlinius maior, Naturalis Historia XXVIII 5.2. (« de somberste van alle mensen »).
Biografie Geboorte Tiberius Claudius Nero werd geboren op 16 november 42 v.Chr. als zoon van Tiberius Claudius Nero en Livia Drusilla op de Palatijn.Suet., Tib. 5. Zijn moeder was zestien jaar oud, terwijl zijn vader - die een senator was en dat jaar tevens praetor - dertig jaar ouder was dan zijn echtgenote. Zijn ouders waren beiden telgen van de oude patricische gens Claudia.
Jeugd thumb|Een realistische buste van een jonge Tiberius Claudius Nero (ca. 22 v.Chr., gevonden op Minorca in 1759, Cabinet des Médailles)., A Portrait of Tiberius, in JRS 23 (1933), pp. 34-35. Toen hij twee jaar oud was, moest Tiberius samen met zijn moeder en vader vluchten voor de triumviri (driemannen) van het Tweede Triumviraat. Hij zou door zijn gehuil zelfs zijn eigen leven - en dat van zijn ouders - in gevaar hebben gebracht. Toen zijn ouders bij de Lakedaimoniërs (Spartanen) verbleven - die van oudsher goede relaties onderhielden met de Claudii - werden Tiberius en Livia door vuur bedreigd. Deze dramatische verandering in zijn leven zou de jonge Tiberius voor het leven tekenen. Van Pompeia Magna ontving hij een chlamys, fibula en gouden bulla.Suet., Tib. 6.1-3.
Hij werd onderwezen in Griekse en Latijnse literatuur door zijn meester in retorica Theodorus van Gadara.Suet., Tib. 57.1.
Terugkeer naar Rome en hertrouwen van Livia met Octavianus Toen Tiberius Claudius Nero met zijn zwangere vrouw terugkeerde naar Rome na de afkondiging van amnestie door de triumviri, werden hij en zijn vrouw uitgenodigd op een diner waar ook Octavianus (de latere princeps Augustus) aanwezig zou zijn. Getroffen door Livia's schoonheid bracht hij Tiberius ertoe te scheiden van zijn vrouw - terwijl hijzelf van zijn eigen vrouw scheidde, die net hun dochter Julia ter wereld had gebracht - en huwde Livia in 38 v.Chr..
Haar zoon Tiberius werd dus de stiefzoon van een van de mannen voor wie hij als tweejarige had moeten vluchten met zijn ouders. Hij zou, terug aangekomen in Rome, zijn toga virilis hebben ontvangen.Suet., Tib. 7.1. Bovendien zou hij bij testament worden geadopteerd door de senator Marcus Gallius, wiens erfenis hij aanvaardde maar wiens naam hij al snel liet vallen daar deze anti-Augustus was geweest.Suet., Tib. 6.3. , Tiberius' adoption by M. Gallius and the elder Drusus' change in praenomen, in LCM [Liverpool Classical Monthly] 18 (1993), pp. 154-155. In 35 v.Chr. hield hij als negenjarige op de rostra een eulogie voor zijn overleden vader.Suet., Tib. 6.4. framed|Tiberius neemt de veldtekenen van Crassus in ontvangst (detail van de Augustus van Prima Porta, Vaticaanse musea). In 29 v.Chr. bereed hij het linker paard naast de strijdwagen van Octavianus in diens triomftocht voor de overwinning in de slag bij Actium. In 24 v.Chr. werd hij quaestor en werd voor hem een uitzondering gemaakt om zich, vijf jaar eerder dan de wet het voorschreef, kandidaat te stellen als praetor en quaestor.Vell. Pat., II 94.1, Cass. Dio, LIII 28.3-4.
Daar Tiberius een aanleg voor militaire zaken toonde, werd hij ingezet voor verscheidene militaire diensten. In 20 v.Chr. werd hij door Augustus uitgezonden om Tigranes op de troon van Armenia te herstellen.Tac., Ann. II 3.2, Suet., Tib. 9.1. Het was tijdens deze campagne dat Horatius een van zijn epistels richtte tot Julius FlorusI 12., die toen diende onder Tiberius.
Eerste huwelijk thumb|left|Postuum portret van Vipsania Agrippina als moeder van Drusus minor (Museo Nazionale Archeologico delle Marche in Grosseto) In 19 v.Chr.20 v.Chr. is gesuggereerd als mogelijk jaar, maar Tiberius had een opdracht gekregen van zijn stiefvader Augustus in dat jaar, waardoor het waarschijnlijk lijkt dat dit huwelijk in 19 v.Chr. plaats had. trouwde Tiberius met Vipsania Agrippina, dochter van Marcus Vipsanius Agrippa en Caecilia Attica, met wie hij zelfs voor haar eerste verjaardag was verloofd (ca. 36 v.Chr.). Deze verloving was waarschijnlijk geregeld door Tiberius' moeder Livia Drusilla en Vipsania's grootvader langs moederskant Titus Pomponius Atticus.Corn. Nep., Atticus 19.4. , The Roman Revolution, Oxford, 1939, p. 345.
Hoewel het een gearrangeerd huwelijk was, was het een gelukkige verbintenis en Tiberius was erg gesteld op zijn vrouw.Suet., Tib. 7.2. Hun gearrangeerde huwelijk bond bovendien de Claudii aan de Vipsanii wiens pater familias Marcus Vipsanius Agrippa, de rechterhand en vriend van de princeps Augustus, was. In 15 v.Chr. werden Tiberius en zijn broer Drusus in beslag genomen door hun strijd tegen de Raeti, en de wapenfeiten van de twee broers werden bezongen door Horatius.Carm. IV 4, 14.
Kinderen uit het eerste huwelijk Op 7 oktober in 14 of 13 v.Chr.Voor de discussie over Drusus' geboortejaar zie , Drusus Caesar and the Adoptions of AD 4, in Latomus 25 (1966), pp. 227 - 244., het jaar waarin Tiberius samen met zijn schoonbroer Publius Quinctilius Varus consul was, schonk Vipsania leven aan een zoon: Drusus Claudius Nero. In 12 v.Chr. was Vipsania weer zwanger. We weten echter niet of het een jongen of een meisje was, want toen Vipsania's vader heel onverwachts stierf moest Tiberius haar stiefmoeder, die nu weduwe was en eveneens zwanger huwen.Suet., Aug. 63.2, Tib. 7.2-3, Cass. Dio, LIV 31.2.
Eerste echtscheiding thumb|150px|Buste van een jongere Tiberius (Louvre). Na de dood van Tiberius' schoonvader Marcus Vipsanius Agrippa op 20 maart 12 v.Chr., meende Augustus dat zijn eigen zwangere dochter moest hertrouwen. Hij overwoog verscheidene kandidaten - waaronder zelfs equites - maar na een lange tijd, koos hij uiteindelijk Tiberius als zijn nieuwe schoonzoon.Suet., Aug. 63.2, Tac., Ann. IV 39.3. Daarop moest deze van zijn geliefde echtgenote Vipsania scheiden, om met zijn stiefzus en (stief)schoonmoeder Julia, die had getracht hem te verleiden terwijl ze nog getrouwd was met Agrippa, te trouwen. De scheiding vond waarschijnlijk in 11 v.Chr. plaats.
In datzelfde jaar voerde Tiberius, terwijl zijn broer Drusus tegen de Germanen vocht, oorlog tegen de Dalmatiërs en Pannoniërs.Suet., Tib. 9.2, Cass. Dio, LIV 29.1. Drusus kwam te sterven in 9 v.Chr., ten gevolge van een val van zijn paard. Toen het nieuws hem bereikte, stuurde Augustus Tiberius naar Drusus, die nog net op tijd was om hem levend aan te treffen. Tiberius, die erg gehecht was aan zijn broer, bracht zijn lichaam terug naar Rome, waarvoor hij werd geprezen door Valerius Maximus.Fact. et Dict. Mem. V 5.3. Tiberius hervatte de oorlog in Germania die door zijn broer was begonnen en stak daarbij de Rijn over. Om de druk op de Midden-Rijn te verminderen, stond hij ongeveer 40.000 Sicambri en Suebi toe zich te vestigen op de linker oever van de Rijn. Hij zou in 8 of 7 v.Chr. een triomftocht houden.Suet., Tiberius 17.2. In 7 v.Chr. werd hij voor de tweede keer consul.Cass. Dio, LV 8.1. Het jaar daarop werd aan Tiberius de tribunicia potestas toegekend en werd Armenia toegewezen, waarover men sinds de dood van Tigranes in grote onzekerheid verkeerde.Suet., Tib. 9.3, Cass. Dio, LV 9.4.
Tweede huwelijk In 11 v.Chr. huwde Tiberius zoals gezegd zijn stiefzuster Julia Caesaris maior. Hoewel hij trachtte het huwelijk te doen werken, groeiden ze uit elkaar na een miskraam van Julia in 11 v.Chr.Suet., Tib. 7.3. Toen hij toevallig in Rome zijn ex-vrouw, die hertrouwd was met Gaius Asinius Gallus, op straat tegenkwam, barstte hij in tranen uit en volgde haar tot aan haar huis. Na dit incident verbood Augustus hem haar ooit nog weer te zien.Suet., Tib. 7.2-3.
Tiberius' eerste ballingschap In 6 v.Chr. trok Tiberius zich vrijwillig terug op het eiland Rhodos, mogelijk omwille van de losbandige levenswandel van zijn echtgenote en om conflicten met Gaius Julius Caesar Vipsanianus en Lucius Julius Caesar Vipsanianus, Augustus' erfgenamen, te vermijden.Cass. Dio, LV 9.5-8. Vgl. Suet., Tib. 11.5. Zijn zoon liet hij achter te Rome.Suet., Tib. 10.2. Hier vond hij rust en vrede, waar hij zich bezighield met retorische en filosofische studies.
Tweede echtscheiding In 2 v.Chr. ontdekte Augustus de overspelige relaties van zijn dochter Julia en zond haar in naam van Tiberius de scheidingspapieren. Vervolgens verbande hij haar naar het eiland Pandateria, waarnaar haar moeder Scribonia haar vrijwillig vergezelde.Vell. Pat., II 100, Suet., Tib. 11.4, Cass. Dio, LV 9.11-16. Cf. Seneca, De Benef. VI 32, Plin. maior, Nat. Hist. VII 149, Tac., Ann. III 24.3, Suet., Aug. 64. Toch keerde Tiberius niet terug naar Rome.
Adoptie door Augustus Na de dood van Augustus' kleinzoons Lucius Julius Caesar Vipsanianus en Gaius Julius Caesar Vipsanianus in respectievelijk 2 en 4 n.Chr. werden op 26 juni 4 n.Chr., twee dagen na het populistische festival van Fors FortunaHet festival moest ervoor zorgen dat het gewone volk zich betrokken voelde bij de dubbele adoptie en in het bijzonder die van Tiberius, die uit een patricische familie kwam (, History in Ovid, Oxford, 1978, p. 33.). Volgens Velleius Paterculus (Vell. Pat, II 103.3.) vond de adoptie echter plaats op 27 juni, maar dit lijkt minder waarschijnlijk. In verband met Tiberius' adoptie, zie onder andere ook , Drusus Caesar and the Adoptions of AD 4, in Latomus 25 (1966), pp. 227 - 244; , Tiberius’ Adoption durch Augustus: rei publicae causa? (Vell. Pat. 2,104,1), in Göttinger Forum für Altertumswissenschaft 1 (1998), pp. 112-116., Tiberius en Marcus Vipsanius Agrippa Postumus, de zoon van zijn ex-vrouw, door adrogatio geadopteerd door Augustus. Tiberius werd echter wel aangespoord door Augustus om zijn neef Germanicus te adopteren, alvorens zelf te worden geadopteerd. Hierdoor kreeg Augustus naast twee zoons, ook twee kleinzoons erbij: Germanicus en Drusus minor. Tiberius ontving in datzelfde jaar ook de tribunicia potestasVell. Pat, II 103.3., Cass. Dio, LV 13.2 (1a) (voor tien jaar); Suet., Tib. 16.1 (voor vijf jaar). Vgl. Tac., Ann. I 3.3, 10.7 (mogelijk ook een indicatie dat het om vijf jaar gaat i.p.v. tien). Zie , Tiberius the Politician, Londen - New York, 1999², p. 33 (n. 6). en een imperium proconsulare maius om campagne te voeren in Germania.Vell. Pat., II 104.2, Suet., Tib. 16.1, Cass. Dio, LV 13.2 (1a). , Tiberius the Politician, Londen - New York, 1999², p. 33 (n. 6, (comm.), The Augustan Succession: An Historical Commentary on Cassius Dio’s Roman History Books 55-56 (9 B.C.–A.D. 14), Oxford, 2004, p. 142.