Assepoester (Frans: Cendrillon; Engels: Cinderella; Duits: Aschenputtel) is een oud volkssprookje dat thema's rondom onrechtvaardige behandeling en de overwinning daarvan bevat. Door een huwelijk wordt een slecht behandeld meisje een prinses (of koningin). In Europa zijn vele varianten bekend, wereldwijd zijn er duizenden varianten op dit verhaal te vinden. Het verhaal staat ook wel bekend als Het glazen muiltje.
Oorsprong en verwante verhalen De oude Grieks-Egyptische versie van het verhaal, waar de hoofdpersoon de naam Rhodopis draagt, wordt beschouwd als de oudste versie van dit verhaal."The Egyptian Cinderella". Gearchiveerd op 12 augustus 2021. Dit verhaal werd opgetekend in de eerste eeuw voor Christus door de Griekse geschiedschrijver Strabo. Hierin is de valkgod Horus de bovennatuurlijke helper die de slipper van de heldin steelt en later bezorgt bij de farao Ahmose I. Die herkent hierin een teken van de god en laat het meisje zoeken in zijn rijk. Het Oog van Horus is het alziend oog.
Een tweede voorganger van het Assepoester-personage, afkomstig uit de late oudheid, is mogelijk Aspasia of Phocaea. Haar verhaal wordt verteld in Claudius Aelianus' Varia Storia: Aspasia werd in de vroege kinderjaren opgevoed door haar vader. Ondanks het feit dat ze in armoede leefde en een wees werd, droomde ze ervan een nobele man te ontmoeten. Terwijl ze in slaap valt, krijgt het meisje een visioen van een duif die verandert in een vrouw. Ze wordt door de duif geïnstrueerd hoe ze een fysieke onvolkomenheid kan verwijderen en haar eigen schoonheid kan herstellen. Op een ander moment moeten zij en andere courtisanes een feest bijwonen dat wordt georganiseerd door de Perzische regent Cyrus de Jongere. Tijdens het banket richt de Perzische koning zijn zinnen op Aspasia zelf en negeert hij de andere vrouwen.
In het twaalfde-eeuwse verhaal Le Fresne (modern Frans: frêne, "es") wordt een edelman (Gurun) geadviseerd niet met zijn geliefde concubine te trouwen, maar met de edelvrouw La Coudre (modern Frans: coudrier, "hazelaar"). De moeder van La Coudre wil de concubine zo ver mogelijk van het paleis laten sturen, maar ontdekt dat ze lief is en laat haar blijven. Tijdens de huwelijksnacht ontdekt de vrouw dat Le Fresne haar eigen dochter is. Ze had een tweeling gekregen en een van de meisjes werd afgestaan, omdat ze bang was dat mensen zouden denken dat ze met meerdere mannen intiem was geweest. Het huwelijk tussen La Coudre en Gurun wordt ontbonden en hij trouwt met Le Fresne (die dus ook een edelvrouw is). La Coudre vindt zelf ook een goede partner.
thumb|Cinderella bij het keukenvuur, Thomas Sully, 1843, Dallas Museum of Art In een preek over Efeziers 4:1-10 uit 1544Luthers Epistelauslegung 3 Die briefe an die Epheser, Philliper und Kolosser blz. 53 Göttingen 1973, , preek aldaar overgenomen uit W.A. 49, 615-620 gebruikt Luther Assepoester (Aschenbrödel) als metafoor voor Maria die door God gekozen wordt in plaats van de rijke dochters van Annas en Kajafas.
Het verhaal wordt geclassificeerd in de categorie Tales of Magic (toversprookjes), subcategorie Supernatural Helpers (bovennatuurlijke helpers) in de Aarne-Thompson-index als nummer 510 (Cinderella and Cap o' Rushes). Dit verhaal en verwante verhalen over de Persecuted Heroine (achtervolgde heldin) wordt vervolgens in twee categorieën verdeeld: Cinderella is onderdeel 510A, de verhalen in deze categorie gaan over de slechte behandeling van de heldin door stiefmoeder en drie stiefzussen, waarbij ze in de haard of as verblijft en gekleed is in lompen. Een drievoudig bezoek aan de kerk (of drievoudige deelname aan een dans) en de test of het muiltje (of de slipper) past zijn onderdeel van deze categorie. Nauw verwant is categorie 510B waarin de heldin (Cap o' Rushes) haar prachtige kleding juist verbergt met armoedige kleding als ze moet vluchten voor haar eigen vader omdat hij met haar wil trouwen / verjaagd wordt door haar vader. De heldin krijgt een gift van de prins, waardoor ze later herkend kan worden en met de prins trouwt.
De verhalen in categorie 510 hebben overeenkomsten met de Griekse mythologie. Hierin is Ino jaloers op haar stiefkinderen. Ze wil hen offeren om een door haar veroorzaakte hongersnood te stoppen. Het Gulden vlies was de gouden vacht van de god Chrysomallos,Oudgrieks. Χρυσόμαλλος, Chrysomallos uit χρυσός, goud, en μαλλός, kluwen wol of vacht de ram die de kinderen van koning Athamas, Phrixus en Helle, wegvoerde, om hen te redden uit de handen van Athamas en zijn nieuwe vrouw Ino. De moeder van Helle en Prixus had de god om hulp gevraagd, zij was al eerder naar de hemel gegaan om weer bij haar soortgenoten te zijn. Alleen Phrixus haalde het, hij offerde de ram en hing de gouden vacht op. Jason en de Argonauten kregen het Gulden vlies later in handen door drie onmogelijke opdrachten uit te voeren.
Verhaal De bekendste versie van het sprookje stamt uit 1697 en is afkomstig uit de bundel Sprookjes van Moeder de Gans van de Franse schrijver Charles Perrault. Deze versie was weer gebaseerd op een literair sprookje door Giambattista Basile (La Gatta cenerentola, Pentamerone, 1634). Een andere bekende versie, waarin het meisje Aschenputtel wordt genoemd, is in de 19e eeuw gepubliceerd door de Duitse gebroeders Grimm. Het verscheen in hun serie Kinder- und Hausmärchen als nummer KHM21.
Versie van Perrault thumb|De petemoei tovert een pompoen om tot een koets, 1904–1910 Een meisje wordt verplicht al het huishoudelijke werk te doen voor haar gemene stiefmoeder en de twee gemene dochters hiervan. Omdat ze alle vuile karweitjes moet opknappen, zoals 's ochtends het aanmaken van de haard, wordt ze spottend 'Assepoester' genoemd.
Op een dag geeft de koning middels een brief bevel dat alle meisjes uit het hele land naar het bal moeten komen, opdat zijn zoon, de prins, kan trouwen met het meisje van zijn dromen. Dan blijkt nogmaals de onrechtvaardige stiefmoederlijke behandeling van Assepoester. De dochters van de gemene stiefmoeder krijgen mooie jurken, Assepoester moet het met lompen stellen en wordt zo verhinderd naar het bal te kunnen gaan. Een goede fee tovert haar echter een baljurk met glazen muiltjes en tovert een pompoen en een stelletje muizen om tot een koets met paarden. Om middernacht zal de betovering echter verbroken worden.
Assepoester charmeert de prins uitermate, maar niemand herkent haar. Om middernacht ontvlucht zij het paleis. Dit gebeurt ook de tweede en derde nacht, waarbij ze de derde nacht een van haar glazen muiltjes verliest als ze vlucht. De prins vindt het muiltje en zweert dat hij het bijzondere meisje zal vinden om met haar te trouwen. Vele meisjes proberen uit alle macht hun voet in het schoentje te wringen. Uiteindelijk past de schoen alleen Assepoester, waardoor alles goed afloopt. De stiefmoeder en zussen vragen om vergiffenis en Assepoester had altijd al gehoopt dat ze van haar zouden houden.
Achtergronden bij de versie van Perrault De versie van Perrault is nu het meest bekend in de Engelstalige wereld.
De eerste moraal van het verhaal is dat schoonheid een schat is, maar hoffelijkheid is van onschatbare waarde. Zonder dit is niets mogelijk; alles kan men ermee doen.
De tweede moraal van het verhaal verzacht echter de eerste en onthult de kritiek waar Perrault op mikt: dat "het zonder twijfel een groot voordeel is om intelligentie, moed, goede opvoeding en gezond verstand te hebben. Deze en soortgelijke talenten komen alleen uit de hemel, en het is goed om ze te hebben. Maar zelfs deze kunnen je geen succes brengen, zonder de zegen van een peetvader of een peetmoeder."
De glazen muiltjes thumb|Assepoester verliest haar muiltje Het verhaal is ook bekend als het glazen muiltje. In het Verenigd Koninkrijk is het sprookje ook bekend als the little glass slipper (de kleine glazen slipper). Over de herkomst van de glazen muiltjes van Assepoester bestaat geen eenduidigheid.
Een mogelijke verklaring is dat ze eerst van eekhoornbont waren. Het bont van de tweekleurige Russische eekhoorns heet in het Frans vair en is onder die naam ook in de heraldiek bekend. Dit woord klinkt in het Frans hetzelfde als verre (glas). Bij het vertellen van het verhaal zouden Assepoesters sloffen, door de generaties van vertellers of wellicht door Perrault zelf, in glazen muiltjes zijn veranderd.Wie de schoen past, trekke hem aan... Niet iedereen accepteert deze verklaring echter; volgens André Lefèvre (bewerker van Perraults Contes) vormen de glazen muiltjes een oorspronkelijk element van het verhaal en zijn ze te herleiden tot een zonnemythe.Cinderella, a Casebook, Alan Dundes, 1982
Versie van Grimm thumb|Assepoester en de vogels door Alexander Zick (1845-1907) De vrouw van een rijke man wordt ziek. Ze vraagt haar dochtertje altijd goed en vroom te blijven, dan zal God haar helpen. De moeder belooft voordat ze sterft vanuit de hemel op haar dochtertje te blijven letten. thumb|left|Het verhaal van Assepoester uitgebeeld in plaatjes; Aardige sprookjes, Carl Offterdinger, 1890, Koninklijke Bibliotheek NL thumb|Askepott, Jenny Nystrøm, ca. 1890-1895, Nasjonalbiblioteket Het volgende voorjaar huwt de vader een nieuwe vrouw en hij krijgt met haar nog twee dochters. Deze meisjes zijn mooi, maar ze hebben een slecht karakter. De oudste dochter van de rijke man wordt nu behandeld als een keukenmeid en moet zich in lompen kleden. Haar gemene jongere halfzusters gooien erwten en linzen in de as, die de oudste zus op handen en knieën weer opraapt. Ze heeft geen bed, maar moet slapen in de as naast de haard. Ze krijgt hierdoor de bijnaam Assepoester.
De vader gaat naar een jaarmarkt en de oudste dochters vragen edelstenen en mooie kleren. Assepoester wil graag het eerste twijgje dat op zijn reis tegen de hoed van vader stoot, als cadeau. Een hazelaartwijg strijkt langs de hoed van de man. Assepoester plant de hazelaar op het graf van haar moeder en begint te huilen. Haar tranen vallen op de twijg, die hierdoor uitgroeit tot een mooie boom. Driemaal daags gaat Assepoester naar het graf en bidt, een wit vogeltje vervult al haar wensen.
De koning geeft een feest dat drie dagen zal duren en alle mooie meisjes worden uitgenodigd. De koningszoon zal namelijk een bruid kiezen en de zussen laten Assepoester helpen als ze zich mooi maken voor het feest. De stiefmoeder geeft Assepoester toestemming naar het bal te gaan, als ze binnen twee uur vele linzen uit de as haalt. Dit lukt Assepoester doordat ze hulp krijgt van de tortelduiven. Maar de stiefmoeder geeft nog steeds geen toestemming, omdat Assepoester geen mooie kleren heeft en niet kan dansen.
Assepoester gaat naar de hazelaar op het graf van haar moeder en smeekt de boom om goud en zilver. De vogels gooien een gewaad van goud en zilver naar beneden en muiltjes die met zijde en zilver zijn geborduurd. Assepoester gaat in deze vermomming naar het feest, waar ze niet herkend wordt door haar zussen en stiefmoeder. De koningszoon danst de hele avond met haar en wil haar thuisbrengen, maar ze springt in de duiventil en ontkomt. De koningszoon praat met Assepoesters vader en vraagt zich af of het mooie meisje zijn dochter kan zijn. De duiventil wordt doormidden gehakt, maar niemand wordt gevonden. Assepoester is al naar de hazelaar gerend en heeft haar grijze jakje weer aangetrokken.
De volgende dag gaat Assepoester opnieuw naar de hazelaar en vervolgens komt ze in een nog mooiere jurk naar het feest. Opnieuw danst de koningszoon alleen met haar en hij wil haar volgen, om te zien waar ze woont. Assepoester kan ontkomen en klimt in een perenboom. De vader vraagt zich opnieuw af of het mooie meisje zijn dochter is en de boom wordt omgehakt. Assepoester is dan echter al weer thuis en zit in de keuken in haar grijze jakje. De derde dag gaat ze weer naar het boompje en krijgt een nog mooier gewaad dan de vorige dag, ze heeft nu gouden muiltjes. Alle gasten zijn sprakeloos als ze haar op het feest zien. thumb|left|Het gouden schoentje in Slot Moritzburg (Saksen)