thumb|Gunter Demnig bij het voormalige Centraal Israëlitisch Weeshuis in Utrecht op 8 april 2010 thumb|thumbtime=12|Gunter Demnig legt een Stolperstein voor Frits Citroen in Eethen op 12 maart 2019 Stolpersteine, ook bekend als struikelstenen, is een project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (geboren in 1947 in Berlijn). Het is een over geheel Europa verspreid monument voor de slachtoffers van het nationaalsocialisme. In Friesland worden de gedenktekens stroffelstiennen ("struikelstenen") genoemd, in Vlaanderen ook wel gedenkkasseien.Zie ook Soortgelijke en afgeleide projecten
Demnig brengt deze gedenktekens aan in het trottoir voor de vroegere woonhuizen van mensen die door de nazi's verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. Stolpersteine herinneren aan Joden, Sinti en Roma, politieke gevangenen, homoseksuelen, Jehova's getuigen en slachtoffers van gedwongen euthanasie.
Hoe Demnig aan de naam stolpersteine is gekomen weet hij zelf niet meer, maar hij citeert met instemming een scholier: "Man fällt nicht über die Stolpersteine, du stolperst mit dem Kopf und dem Herzen" (men valt niet over de stolpersteine, je struikelt met je hoofd en je hart).
De stenen zijn van beton. Op de kop van 10 × 10 cm zit een messing plaatje, waarin met slagletters de naam, geboortedatum, deportatiedatum, plaats en datum van het overlijden van de herdachte persoon zijn aangebracht.
Geschiedenis thumb|Eerste stolperstein voor het stadhuis van Keulen met het deportatiebevel van Himmler (geplaatst op 16 december 1992) Op 16 december 1992, de vijftigste verjaardag van het bevel van Heinrich Himmler tot deportatie van duizend Roma en Sinti, plaatste Demnig voor het stadhuis van zijn woonplaats Keulen een steen met daarop een messing plaatje met de eerste regels van dit bevel. Op 4 januari 1995 plaatste hij in Keulen de eerste stolpersteine, toen nog zonder toestemming van de autoriteiten. In mei 1996 plaatste hij, eveneens zonder toestemming, 51 stolpersteine in de Oranienstraße in Berlin-Kreuzberg. Vanaf 2000 worden de stolpersteine in Duitsland met ambtelijke vergunningen geplaatst.
De stenen werden lange tijd alle door Demnig zelf met de hand gemaakt en geplaatst. Genoodzaakt door de stormachtige ontwikkeling van het project, laat hij zich sinds 2005 ondersteunen door de bevriende beeldhouwer Michael Friedrichs-Friedländer en twee andere ontwerpers, die de stenen maken. Omdat in Amsterdam een lange wachtlijst was ontstaan voor plaatsing, worden de stenen sinds 2021 ook in een werkplaats in de tuin van het Goethe-Institut aan de Herengracht geproduceerd. In november 2024 waren hier al meer dan 3000 stolpersteine gemaakt. In mei 2026 was er nog steeds een wachtlijst van negenhonderd aanvragen.
Demnig plaatst de eerste stolpersteine in een gemeente nog altijd bij voorkeur zelf. Als er vervolgens opnieuw stolpersteine geplaatst worden, kan dat in overleg door de lokale gemeenschap worden gedaan. Sinds januari 2015 wordt het project georganiseerd door de stichting Spuren - Gunter Demnig.Stiftung Spuren - Gunter Demnig Deze zal het project voortzetten als Gunter Demnig daartoe zelf niet meer in staat zal zijn.
De eerste stolpersteine in Nederland verschenen in 2007, in België in 2009. Op 26 mei 2023 werd in Neurenberg de honderdduizendste stolperstein gelegd., Mahnmahle für NS-Opfer : 100.000 Stolpersteine, tageschau.de, 26 mei 2023
Vervaardiging van stolpersteine in het Goethe-Institut
Kritiek en verbod op Stolpersteine De kritiek op stolpersteine en zelfs - in sommige Duitse steden - een verbod op deze stenen, is afkomstig uit zowel Joodse als extreemrechtse hoek.
In München werden stolpersteine verboden door toedoen van Charlotte Knobloch,Charlotte Knobloch is een invloedrijke Joodse vrouw in Duitsland, met name in Beieren. die van 2005-2013 vice-voorzitter was van het Joodse Wereldcongres en sinds 1985 voorzitter van de Israelitischen Kultusgemeinde München und Oberbayern (Joodse Gemeenschap van München en Opper-Beieren). Zij zag destijds hoe SA-leden Joden lastigvielen en vertrapten; de koperen plaatjes op de grond brachten die beelden op traumatische wijze bij haar terug en zij achtte de stenen daarom een onwaardige vorm van herdenking. In 2004 sprak zij een veto uit over het plaatsen van stolpersteine in München en daarop besloot de stad dat ze niet meer op de openbare weg mochten worden geplaatst. Het stadsbestuur herbevestigde dat besluit in 2015.Niettemin heeft München 447 stolpersteine, zie de lijst van stolpersteine in München.
Ook in Antwerpen bleven de stolpersteine lange tijd verboden omdat veel Antwerpse Joden de steentjes oneerbiedig vonden, daar iedereen erop stapt en honden erop kunnen plassen. Wel werden ze clandestien geplaatst. In 2017 stelde de stad een wetenschappelijke adviesraad aan, die zich in mei 2018 uitsprak vóór de struikelstenen.
Daarmee bleef München de enige uitzondering, tot september 2026, toen ook Heidenau in de deelstaat Saksen het plaatsen van nieuwe stolpersteine op de openbare weg verbood. Hier ging het om een initiatief van de rechts-radicale AfD, gesteund door de CDU. Het besluit werd wereldnieuws en werd breed bekritiseerd. Het Internationaal Auschwitz Comité noemde het een schandaal dat CDU-afgevaardigden de AfD "de hand reikten voor zulke schandelijke praktijken".
Struikeldrempels Naast stolpersteine legt Demnig af en toe ook zogenaamde struikeldrempels (in het Duits Stolperschwelle) in het formaat 100 × 10 cm, die hele slachtoffergroepen herdenken. Zo ligt voor Kasteel De Vanenburg in Putten een struikeldrempel voor ongeveer 125 gedeporteerde Joodse dwangarbeiders, en bij de tramhalte Artis/Nationaal Holocaustmuseum in Amsterdam een ter herinnering aan de deportatie van tiendduizenden Joden vanaf deze tramhalte.
400px
Remembrance stones In december 2018 breidde Demnig zijn concept uit met de zogenaamde remembrance stones, die herinneren aan de slachtoffers van het franquisme. De eerste van deze stenen legde hij op 15 december 2018 in Porreres op Mallorca. De idee hierachter is dat deze stenen kunnen worden gebruikt om mensen te gedenken die geen slachtoffer waren van het nationaalsocialisme, maar van het daarmee verwante franquisme. Het uiterlijk van de remembrance stones verschilt van de Stolpersteine doordat de plaatjes met de inscripties niet van messing zijn gemaakt, maar van roestvast staal.
Verspreiding van de stolpersteine Nederland thumb|De eerste stolperstein van Nederland ligt in Borne In de oude kern van Borne werden op 29 november 2007 zestien stolpersteine geplaatst op zes locaties.Gedenkklinkers voor joden uit Borne, RTV Oost, 29 november 2007 Dit was voor Nederland de primeur.
In Eindhoven werden op 10 mei 2009 stolpersteine geplaatst bij Psychiatrisch Ziekenhuis De Grote Beek voor 24 weggevoerde Joodse patiënten.Struikelstenen voor weggevoerde Joden, Eindhovens Dagblad, 3 mei 2008 Uiteindelijk zijn in Eindhoven 274 stolpersteine geplaatst.Stichting Struikelstenen Eindhoven
Het Olympisch Stadion in Amsterdam coördineerde het leggen - op 10 april 2010 - van stenen voor de Joodse turnsters die tijdens de Olympische Zomerspelen van 1928 in Amsterdam goud wonnen en hun coach Gerrit Kleerekoper. In Utrecht werden op 8 april 2010 eveneens stenen gelegd voor olympisch turnster Judikje Simons en haar gezin en voor de bewoners van het voormalige Centraal Israëlitisch Weeshuis. In 2024 lagen in Amsterdam meer dan 2500 stolpersteine.
In Rotterdam zijn enkele malen stolpersteine gestolen. De geldelijke waarde van de kleine hoeveelheid messing werd op te weinig geschat om het motief te zijn. In januari 2017 werd gespeculeerd over een antisemitisch motief. Sindsdien worden de stolpersteine in Rotterdam stevig verankerd.Diefstal Stolpersteine bereikt treurig dieptepunt in Rotterdam, NRC Handelsblad, 12 januari 2017 In mei 2024 werden drie stolpersteine in Dordrecht uit de straat gewrikt en verwijderd.'Afschuw na verdwijning Stolpersteine: ‘Dit gaat vandalisme voorbij, het is pure Jodenhaat’ Algemeen Dagblad, 9 mei 2024 De stenen werden enkele dagen later teruggevonden op een bankje in de buurt.
Een van de tien stolpersteine die Demnig op 3 juli 2013 in het Groningse Drieborg plaatste, was de 40.000e.Der 40.000. ist ein Kommunist, Stern, 3 juli 2013
Voor een overzicht van de Nederlandse gemeenten waar stolpersteine zijn geplaatst, zie de lijst van Nederlandse gemeenten met Stolpersteine.
België In België zijn sinds mei 2009 stolpersteine geplaatst. Zij worden hier ook wel gedenkkasseien of in het Frans pavés de mémoire genoemd.
Voor een overzicht van de Belgische steden waar stolpersteine zijn geplaatst, zie de lijst van Belgische steden met Stolpersteine.
Duitsland thumb|upright=1.3|Landen in Europa waar Stolpersteine zijn geplaatst Begin 2020 lagen er meer dan 75.000 stolpersteine in 1200 Duitse gemeenten, onder andere in Aken ter nagedachtenis van Anne Frank, haar zus Margot Frank en hun moeder Edith Frank-Holländer, in Berlijn (meer dan 8200), Bonn, Bremen, Duisburg, Frankfurt am Main, Hamburg (5500) en Keulen (meer dan 2300). In München liggen alleen stolpersteine op particulier terrein. Meer dan tweehonderd stolpersteine voor slachtoffers uit München die al gemaakt waren, mochten niet geplaatst worden; deze zijn sindsdien in een kelder opgeslagen.Stolpersteine in München: Der Streit ums Gedenken, taz 8 augustus 2016
Andere landen In de volgende andere Europese landen zijn al stolpersteine geplaatst: Bosnië en Herzegovina, Denemarken, Finland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Kroatië, Letland, Liechtenstein, Litouwen, Luxemburg, Moldavië, Noorwegen, Oekraïne, Oostenrijk, Polen, Roemenië, Rusland, Servië, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Verenigd Koninkrijk, Zweden, Zwitserland.
In de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires is in oktober 2017 een struikeldrempel geplaatst.Zuflucht für Nazi-Flüchtlinge: Stolperstein ehrt Schule in Buenos Aires, N-tv, 31 oktober 2017
Soortgelijke en afgeleide projecten miniatuur|Herdenkingsstenen in Amersfoort, voor negen leden van de familie Van Tijn Sinds 2005 worden in Wenen straatsteenachtige gedenkborden geplaatst die niet door Gunter Demnig gemaakt zijn. Het project heet Steine der Erinnerung.Steine der Erinnerung, officiële website Demnig beschouwt de "Steine der Erinnerung" als plagiaat.Uitspraak van Demnig in de documentaire film Stolperstein van regisseur Dörte Franke In het Weense district Mariahilf is in 2007 het project Erinnern für die Zukunft begonnen.Projektbeschreibung, Erinnern für die Zukunft Voor ongeveer 740 vermoorde inwoners worden gedenkobjecten gemaakt, bestaand uit messing plaatjes van 10 × 10 cm, waarin de namen en de geboorte- en sterfdata van de slachtoffers zijn aangebracht.
In het Duitse Leichlingen werden Schmunzelsteine gelegd, die herinneren aan gestorven carnavalsvierders. Demnig sprak ook hier van plagiaat.Schmunzelsteine: Kritik von Künstler Demnig, RP Online, 8 februari 2008 Afwijkend van de stolpersteine loopt het opschrift hier niet parallel aan de zijden van de stenen, maar diagonaal.
In Nederland worden sinds 2015 verschillende typen "herdenkingsstenen" geplaatst die afwijken van de stolpersteine, onder meer in Alkmaar, Amersfoort, Apeldoorn, Bellingwedde, Den Helder, Gorinchem, Helmond, Veendam, Vught, Westerwolde en Zandvoort.Amersfoort, Vught en Veendam willen niet in keurslijf Stolpersteine Reformatorisch Dagblad, 2 mei 2015Laatste 70 struikelstenen in Amersfoort, Algemeen Dagblad, 18 oktober 2018De Stentor 27 juli 2018: Apeldoorn legt eerste gedenksteentjes bij Joodse huizenStreekblad 19 april 2014: Stichting Monument Joodse Begraafplaats BellingwoldeEerste Herdenkingsstenen Joodse slachtoffers onthuld, Den Helder actueel, 26 september 2018Struikelstenen in Helmond gelegd: ‘Hier voortaan even de pas inhouden’, Eindhovens Dagblad, 25 september 2019Kees van der Linden, Haarlems Dagblad 8 september 2017: Danny legt struikelstenen bij haar ouderlijk huis