Emiel van Moerkerken, ook wel Emile van Moerkerken (Haarlem, 15 augustus 1916 – Amsterdam, 6 maart 1995) was een Nederlands (surrealistisch) fotograaf, cineast en schrijver. Van Moerkerken wordt gezien als een van de belangrijkste surrealistische kunstenaars uit Nederland van de jaren dertig en veertig van de 20e eeuw.Emiel van Moerkerken, Vos, Minke, Hij was zoon van schrijver prof. dr. P.H. van Moerkerken, kleinzoon van de fel antikatholieke theoloog Tjeerd Cannegieter en tevens vader van fotograaf, columnist en politicus Bruno van Moerkerken en grootvader van schrijver Leeuw van Moerkerken. Van Moerkerken werkte gedurende de Tweede Wereldoorlog samen met onder meer C. Buddingh', Louis Th. Lehmann, Theo van Baaren en Gertrude Pape aan het surrealistische tijdschrift De Schone Zakdoek. In 1983 won Van Moerkerken een Gouden Kalf voor zijn film Volgend jaar in Holysloot.
Biografie Als telg van een artistieke familie was Van Moerkerkens belangstelling voor fotografie al vroeg gewekt. Zijn vader, prof. dr. P.H. van Moerkerken, was schrijver en hoogleraar/directeur aan de Rijksacademie van Beeldende kunsten in Amsterdam. Door zijn moeder, Johanna Petronella Cannegieter, kwam hij op jonge leeftijd in aanraking met fotografie. Tijdens reizen naar Parijs met zijn ouders in de jaren twintig nam de jonge Van Moerkerken zijn eerste foto's. Vanaf 1931 ging hij naar de Odenwaldschule in Duitsland, waar hij naast fotografie ook begon met filmen. Vanaf zijn zestiende volgde hij de Filmtechnische Leergang onder leiding van Willem Bon en in 1934 maakte hij zijn eerste film, Sonate '34, een kunstzinnig vormexperiment.
In de jaren dertig verbleef Van Moerkerken veel in Parijs, waar hij mensen ontmoette als Brassaï, Salvador Dalí, André Breton en Man Ray. Hij behoorde tot de surrealistische kringen. In 1938 werd hij door Breton uitgenodigd om foto's te publiceren in het tijdschrift Minotaure. Van Moerkerken weigerde echter het nieuwe surrealistische manifest te ondertekenen vanwege meningsverschillen binnen het communisme. Breton wees Van Moerkerken daarop de deur.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte Emiel aan communistische verzetsfilms en samen met onder meer C. Buddingh', Louis Th. Lehmann, Theo van Baaren en Gertrude Pape aan het surrealistische tijdschrift De Schone Zakdoek. Dit tijdschrift kon door de lage oplage onder de censuur van de nazi's verborgen blijven.
Na de oorlog legde hij zich steeds meer toe op portretfotografie en maakte hij honderden portretten van beroemde schrijvers en kunstenaars, zoals Brassaï, Willem Frederik Hermans, Annie M.G. Schmidt, Bertolt Brecht en Gerard Reve, maar ook van de sjah van Perzië: Mohammad Reza Pahlavi. Veel van deze foto's worden tot op heden nog gebruikt als omslagfoto's. Van Moerkerken werkte ook in de filmindustrie en werkte in 1949 mee aan de film The Third Man, met Orson Welles. Hij maakte enkele films, waarvan De Wadlopers in 1950 op het Filmfestival van Cannes werd vertoond.
thumb|Van Moerkerken in Rio de Janeiro, 1986 Van 1967 tot 1979 was Van Moerkerken docent film- en cameratechniek en waarnemingspsychologie aan de Nederlandse Filmacademie in Amsterdam. Daarnaast was hij van 1966 tot 1981 wetenschappelijk hoofdmedewerker bij het psychologisch laboratorium van de Universiteit van Amsterdam, vakgroep Functieleer.
In 1983 won Van Moerkerken een Gouden Kalf voor zijn korte film Volgend jaar in Holysloot, waarin hij zelf de hoofdrol speelde. De film gaat over een blinde man die door vele landschappen op de wereld loopt op weg naar Holysloot, een metafoor voor filmmakers die zich blindstaren op de roem van Hollywood.
Op 6 maart 1995 overleed Van Moerkerken op 78-jarige leeftijd in Amsterdam. Hoewel hij zichzelf nooit als fotograaf maar altijd als filmmaker zag, werden na zijn overlijden zijn surrealistische foto's uit de jaren dertig en veertig steeds beroemder. Hij is de enige Nederlandse fotograaf die in die periode een dergelijk groot aantal foto's heeft genomen die nauw aansluiten bij de internationale surrealistische beeldtaal.
Foto's in openbare collecties (selectie) thumb|Brassaï (1936, foto door Van Moerkerken) Rijksmuseum Amsterdam Stedelijk Museum AmsterdamE. van Moerkerken in het Stedelijk Museum. Gearchiveerd op 22 maart 2023. Centraal Museum in Utrecht Fotomuseum Den Haag Instituut Collectie Nederland (ICN). Stadsarchief Amsterdam Literatuurmuseum, Den Haag
Fotografie Fotoboeken (monografieën) Emiel van Moerkerken (2011), groot overzichtswerk van Emiel van Moerkerken. Bevat ook een uitgebreid essay over leven en werk van Emiel van Moerkerken, door Minke Vos. Foto's (1989) Meisjes van Nederland (1959), met tekst van Jan Blokker. Amsterdam (1957) Met een inleiding door Adriaan Morriën. Reportages in licht en schaduw (1947), met een voorwoord van Simon Carmiggelt.
Portretfoto's gemaakt door Van Moerkerken Van Moerkerken heeft veel schrijvers, dichters en beeldend kunstenaars gefotografeerd in hun debuutperiode: A. Alberts, 1953 Theo van Baaren, 1944 J. Bernlef, 1963 Willem Bon, Ned. cineast, 1935 Menno ter Braak, 1939 Brassaï, 1936 Bertolt Brecht, 1954 L.E.J. Brouwer, wiskundige, 1944 Simon Carmiggelt, 1947 Max Dendermonde, 1943 Lodewijk van Deyssel, 1934 Günter Eich, Duits schrijver, 1954 Jan Elburg, 1946 Emile Erens, 1936, 1941 Frans Erens, 1929, 1930 Chr.J. van Geel, 1938, 1941, 1961 André Gide, 1946 Willem Frederik Hermans, 1951, 1963 Joris Ivens, Ned. cineast, 1947 Egon Erwin Kisch, 1935 Jef Last, 1934, 1936, 1948, 1961 Halldór Laxness, 1963 Paul Léautaud, 1946 Louis Th. Lehmann, 1939, 1942, 1949, 1953 Doeschka Meijsing, 1975 Henry Miller, 1960 Bruno van Moerkerken, diverse jaren P.H. van Moerkerken, diverse jaren Henry de Montherlant, 1946 Adriaan Morriën, 1944, 1955 Geert van Oorschot (R.J. Peskens), 1946 Mohammad Reza Pahlavi, 1960 E. du Perron, 1939 Gerard Reve, 1955 Adriaan Roland Holst, 1943, 1948 Frank Rubin, Deens schilder, 1955, 1964 Renate Rubinstein, 1968 Koos Schuur, 1946 Annie M.G. Schmidt, 1950] Albert Vigoleis Thelen, 1953 Stefan Themerson, 1972 Simon Vestdijk, 1939 Boris Vian, 1954 Dolf Verspoor, 1936, 1951, 1974 Victor van Vriesland, 1947 Carel Willink, 1943 Jan Wit, 1940 Jan Wolkers, 1963
Films (regie) Onderstaande (korte) films bevinden zich alle in het Eye Filmmuseum te Amsterdam.
Volgend jaar in Holysloot (1983). Deze film kreeg in 1983 het Gouden Kalf voor de beste korte film. Maison Picasiette (1977, i.s.m. Maarten Kloos) Magic Picture Book (1976) Sonata Chipolata (1973) Improvisatie (1972) Droompaleis, Le palais idéal du Facteur Cheval (VPRO, 1969) Feuillefilm 5 (VPRO, 1967) Bergtoppen in de oceaan (Zomerdagen op de Faeröer) (VPRO, 1966) Signalement van de hik (1965) Au revoir (1964) IJsland (1963) Good Morning (1963) De Wadlopers (1959), vertoond op filmfestival van Cannes onder de titel: Les Alpinistes de la Mer. The Cuckoo Waltz (Koekoekswals) (1955, met beeld uit de jaren 30) Chomeniki (Sikkens lakfabrieken, 1948) Limehouse Blues (1936-1948) Na 100 jaar (Spoorwegfilm) (camera, 1939) Kijkjes in de dierentuin (1936: nooit voltooid) Sonate (1934)
Bibliografie Onder pseudoniem: Eric Terduyn De IJsprinses (1982) Volgend jaar in Holysloot (1979) Samen uit samen thuis (1957)
Literaire publicaties Onder eigen naam Beter ten halve gedwaald dan ten hele gekeerd (met Theo van Baaren, L.Th. Lehmann, Getrude Pape) (2010) De eerste herinnering, samenstelling Nico Scheepmaker (1988) De Schone Zakdoek 1941-1944 (1981) Intermezzo en andere literaire bijdragen aan ‘De Schone Zakdoek’, inleiding door L.Th. Lehmann (2004)
Onder pseudoniem Eric Terduyn Oma's Hemelvaart, in: Kinderen (1994) E.T., in: Spiegel van de surrealistische poëzie in het Nederlands (1989) De Schone Zakdoek 1941-1944 (1981) Colomba, in: Aan het werk (1981) Menswording, in: Verhaal Halen (1980) Onvoltooide trilogie, in Tirade nr. 151, p. 561-580 (november 1969) Menswording, in: Vandaag (1967) Harponneke's herfstavond, in: Vandaag nr. 7 (Zwarte Beertjes, Bruna, Utrecht 1961) Oma's hemelvaart, in: Vandaag nr. 6, Zwarte Beertjes (1959) Samen uit, in: De Baanbreker nr. 37/38 (21 september 1946) Eer de rozen verwelkt zijn (1945) Eer de rozen verwelkt zijn, in: Criterium nr. 5, p. 215-224 (1945-1946)
Andere publicaties Onder eigen naam Een duik in het verleden, in: Tirade nr. 230, p. 587-594 (november 1977) Achtergronden van een trucfoto en een echte foto (25-11-1939), in: Vestdijk Kroniek nr. 17 (september 1977) Surrealistische objecten, in: Chr.J. van Geel, De ene kunst leeft nooit zonder de andere, althans bij mij (1977), p. 13-20 André Gide en de cinema, in: Maatstaf nr. 7 (De Arbeiderspers, november 1969) Noordelijk reistriptiek, in: Algemeen Handelsblad (25 januari 1966, p. 16-17) Nogmaals de gaatjescamera, in: Vakfotografie (1966, 4, p. 31-32) Het experimentele ideaalportret, in: Elegance jaargang 16, nr. 9, p. 16-19 (juli 1959)
Onder pseudoniem Eric Terduyn Een ontmoeting met Boris Vian (1954), in: Litterair Paspoort (De Arbeiderspers 1974) Fotograferen in Leningrad, in: Vrij Nederland (11 januari 1964) Dagboek van een fotograaf (The Daybooks of Edward Weston, vol. I), in: Litterair Paspoort 169, p. 174-175 (oktober 1963) Fotograferen in Moskou, in: Vrij Nederland (2 november 1963) Jef Last, Vuur en vlam. Bloemlezing uit het volledige dichtwerk van Jef Last (Boekvink, 1958) Diverse bijdragen in Litterair Paspoort (gedurende 1946-1967) (Meulenhoff) 'Notitie over Chaplin', in: Criterium nr. 2, p. 93-95 (1945-1946)
Correspondentie Van Moerkerken heeft met veel schrijvers, dichters en beeldend kunstenaars correspondentie gevoerd. De meeste brieven zijn terug te vinden in het Literatuurmuseum te Den Haag.
Theo van Baaren Fred Batten Menno ter Braak Boudewijn Büch C. Buddingh' J. Gans Chr.J. van Geel Wim Gerdes André Gide J.P. Guépin Willem Frederik Hermans Max de Jong Leo Klatser Gerrit Krol Jef Last Paul Léautaud Louis Th. Lehmann Rudie van Lier R. van Lieshout Hendrik Marsman Lizzy Sara May Henry de Montherlant Adriaan Morriën Nel Noordzij E. du Perron Gerard Reve Adriaan Roland Holst J. Slauerhoff Koos Schuur Stefan Themerson M. Vasalis Adriaan van der Veen Simon Vestdijk Dolf Verspoor H. Visser Leo Vroman Jan Wolkers
Exposities (solo en deelname) (vette jaartallen zijn solotentoonstellingen)
2022, oktober-februari 2023. Stadsarchief Amsterdam, Al die Amsterdamse mensen...Foto's 1935-1975. 2020, juli-november. Museu Picasso, Barcelona, JAMAIS Óscar Domínguez & Pablo Picasso. 2020, oktober-januari 2021, Museum voor modern realisme MORE, Gorssel. Nieuwe kaders - schilderkunst fotografie film 1920-1940. 2019, oktober-februari 2020. Stadsarchief Amsterdam, Modern Perspectives, Foto & Film Amsterdam 1920-1940. 2019, juni-januari 2020. Centre Pompidou - Metz, Metz, Rebecca Horn. Théâtre des métamorphoses [Theatre of Methamorphoses]. 2017. mei-september. Frans Hals Museum, Haarlem, Humor. 101 jaar lachen om kunst. 2016, december-februari 2017. Fotomuseum Den Haag, Nacht ontwaakt [Night Wakens]. 2016, oktober-december. Museum Hilversum, Hilversum, PS Camera. 2014. Rijksmuseum, Amsterdam, Modern Times. 2014, juni-november. Deutsches Filmmuseum, Frankfurt am Main,Bewusste Halluzinationen [Conscious Hallucinations]. 2014, februari-juni. Centraal Museum, Utrecht, Surreële Werelden. 2012, september - januari 2013. Eye Filmmuseum, Amsterdam, E*Cinema Academy. 2011, april-september. Fotomuseum Den Haag, Emiel van Moerkerken, retrospectief. 2011, februari-mei. Schirn Kunsthalle, Frankfurt am Main, Surreale Dinge [Surreal Objects]. 2003, mei-juni. Fotofestival Naarden, Grenzeloos [boundless]. 2002. Fotomuseum Den Haag, Fotografen in Nederland 1852-2002. 1997. Institut Valencià d'Art Modern (IVAM), Valencia, El objeto surrealista. 1995, september. Utrecht, Nederlands Film Festival. 1995, mei-juni. Naarden, Fotofestival Naarden.