Het Lijfs of Lijflands (līvõ kēļ of rāndakēļ) is een Oostzeefinse taal, die verwant is aan het Fins en het Estisch en gesproken wordt of werd aan de noordelijke kust van Letland. Het is de taal van het vroegere Lijfland. Tegenwoordig is de taal uitgestorven: de laatste moedertaalspreker in Lijfland overleed in 2009, de laatste geëmigreerde moedertaalspreker in 2013.Last Native Speaking Livonian Died Wel zijn er nog enkele tientallen mensen die het Lijfs als tweede taal beheersen.Lībiešu valodas situācija
De meeste etnische Lijven spreken tegenwoordig Lets. Sommigen van hen doen verwoede pogingen om hun taal weer tot leven te wekken, maar dit is uiterst problematisch wegens het zeer geringe aantal sprekers en de geringe gelegenheid die er is om de taal daadwerkelijk als omgangstaal te gebruiken. Het Lijfs werd samen met het Latgalisch als levende taal nog wel ondersteund door de Lijfse afdeling van het Europees Bureau voor Minderheidstalen, dat echter in 2010 is opgeheven.
Geschiedenis In de 13e eeuw telde het Lijfs ongeveer 30.000 moedertaalsprekers. In 1852 was dit aantal al gereduceerd tot 2394. De volgende historische gebeurtenissen hebben vermoedelijk uiteindelijk tot het uitsterven van het Lijfs geleid: De verovering van Lijfland in de 13e eeuw door de Orde van de Zwaardbroeders en de Duitse Orde. De Reformatie van 1552, waarbij Koerland bij Denemarken werd ingelijfd. De Russische invasie van 1557. De Lijflandse Oorlog. De Vrede van Nystad, waarbij Lijfland en Koerland Russische provincies werden. De Tweede Wereldoorlog en de afgedwongen aansluiting van Letland bij de Sovjet-Unie, waardoor Lijfland werd gemarginaliseerd.
De Lijfse taal kende alleen een klein lichtpuntje in 1918, toen de staat Letland werd gesticht.
Op 4 februari 1992 creëerde de Letse regering een cultureel beschermd gebied genaamd Līvõd Randa, de Lijfse kust. De taal was toen echter al bijna uitgestorven.
Laatste sprekers Op 28 februari 2009 maakte de Estse krant Eesti Päevaleht bekend dat Viktor Berthold (1921-2009) was overleden, een van de laatste sprekers van het Lijfs die nog alleen met deze taal waren opgegroeid. (Overlijdensbericht van Viktor Berthold in Eesti Päevaleht). Al in de jaren twintig van de 20e eeuw begonnen Lijfstalige ouders met hun kinderen Lets te spreken. Berthold had contacten met taalkundigen die de Lijfse grammatica en woordenschat hebben geboekstaafd. In de jaren negentig gaf hij cursussen Lijfs aan kinderen.
Andere Lijven die tot hun dood bleven vasthouden aan hun taal, waren Poulin Klavin (1918–2001), die zijn hele leven aan de kust van Koerland heeft gewoond, en Edgar Vaalgamaa (1912–2003), een Lutherse predikant die in Finland leefde. Hij vertaalde het Nieuwe Testament in het Lijfs en schreef een boek over de geschiedenis en de cultuur van de Lijven (Valkoisen hiekan kansa, Jyväskylä, 2001).
Grizelda Kristiņa (1910-2013) was familie van Viktor Berthold. Sinds 1947 woonde ze in Canada. Ook zij had contacten met taalkundigen. Toen ze op 2 juni 2013 overleed, werd ze ‘de laatste moedertaalspreker van het Lijfs’ genoemd. Het is momenteel niet duidelijk (maar wel onwaarschijnlijk) of er nog andere moedertaalsprekers van het Lijfs in leven zijn.
Alfabet De orthografie van het moderne Lijfs is voor het grootste deel gebaseerd op een oude versie van de Letse orthografie, met invloeden van het Estisch. Het gaat hier bijvoorbeeld om de macron (¯), die gebruikt wordt om aan te geven dat een klinker langer uitgesproken wordt en de cedille (¸) die gebruikt wordt om aan te geven dat een medeklinker gepalataliseerd wordt uitgesproken.
Het Koerland-Lijfs (hoofddialect aan de Lijfse kust) kent deze letters:
Het Salaca-Lijfs (een deels-uitgestorven dialect langs de Salacarivier) kent meerdere soorten orthografieën, omdat de taal nooit is gestandaardiseerd. Linguïst en Salaca-Lijfs dichter Karl Pajusalu ontwikkelde een orthografie op basis van die van Anders Johan Sjögren. De orthografie van Pajusalu is tegenwoordig de meest voorkomende in modern Salaca-Lijfs en kent deze letters:
De commissie van de Lijfse taal heeft officiële orthografieën vastgesteld voor zowel Koerland-Lijfs als Salaca-Lijfs.Voor Koerland-Lijfs zijn de letters y en ȳ, net als ö en ȫ vastgesteld als letters die deel uitmaken van de oude Koerland-Lijfse orthografie met ǭ en ’ als tekens om de uitspraak van een woord naukeuriger aan te geven voor leerling van het Lijfs. Voor Salaca-Lijfs zijn ș en z̦ vastgesteld als varianten op š en ž, met het gebruik van de cedille voor consistentie. Daarnaast zijn er ook de letters ḑ en ț, die als alternatief dienen voor ģ en ķ in die volgorde. De letters y en ȳ in het Salaca-Lijfs zijn letters die worden gebruikt als etymologisch alternatief op ü en ǖ, die aan zouden moeten geven hoe een klank had kunnen klinken in een oudere variant van het Lijfs en wordt uitvoerig gebruikt in de gedichten van Pajusalu.
Enkele begroetingen Līvõ kēļ NederlandsTēriņtš!Hallo! Jõvā pǟva! Goedendag! Jõvā ūomõg Goedemorgen Jõvā ȭdõg Goedenavond Jõvā īe Goedenacht Nēmiz pǟl Nēmis sōņ Tot ziens Īe tēriņtš Doei, tot ziens Mīeldõb tuņḑšlõd Prettig kennis met je te maken Tienū Dank je Kui sin lǟb? Hoe gaat het? Võtāmist! Welkom!
Enkele losse woorden en zinnen Līvõ kēļ Nederlands Nǟ Ja Äb Nee Minā/ma um Ik ben Minā/ma, sinā/sa, tämā/ta Ik, jij, hij/zij Mēg, tēg, ne Wij, jullie, zij Se Dit, dat, het Vȱlda Zijn Tokš Natuurlijk Lītiz irg! Eén moment! Minnõn um Ik heb Sinnõn um Jij hebt Kas sinnõn um..? Heb jij..? Andõks Sorry, excuseer me Vež Water Vȯl BierLīvõmōLijflandMadālizmōdNederland Ēstimō EstlandLețmōLetland Līvõd rānda Lijfse kust, Lijfland Līvõ kēļ Lijfs (taal) Līvli Lijf (persoon)HolandliNederlander (persoon) ĒstliEst (persoon)LețliLet (persoon) Ma äb sō ... arū. Ik versta geen ... Ma sōb ... arū. Ik versta ... Kas sa sōd līvõ kīeldõ arū? Versta je Lijfs? Kas sa rõkāndõd holand kīeldõ? Spreek je Nederlands? Ma um holandli. Ik ben Nederlander. Kas sa ūod englišmaņ? Ben jij Engels? Kus sa jelād? Waar woon je?
Telwoorden Līvõ kēļ Nederlands Ikš Eén Kakš Twee Kuolm Drie Nēļa Vier Vīž Vijf Kūž Zes Seis Zeven Kōdõks Acht Īdõks Negen Kim Tien Sadā Honderd Tūontõ Duizend Miljon Miljoen
Externe links , Latvian-Livonian-English Phrase Book Een beknopte lijfse spraakkunst Lijfse uitspraak
Categorie:Bedreigde taal Categorie:Fins-Oegrische taalfamilie