thumb|Een Dalek De Daleks zijn een fictief buitenaards ras van genetisch gemanipuleerde mutanten uit de Britse sciencefiction-televisieserie Doctor Who. Binnen deze serie zijn de Daleks cyborgs van een planeet genaamd Skaro. Tijdens een duizendjarige strijd tussen de Kaleds en de Thals, beide humanoïde volkeren, heeft de wetenschapper Davros hen gecreëerd. Ze zijn gemuteerde Kaleds, geïntegreerd met een mechanisch omhulsel dat lijkt op een robot. De Daleks zijn een krachtig ras dat als doel heeft het hele universum te overwinnen en overheersen, zonder enig medelijden of schuldgevoel te tonen. In verschillende verhaallijnen wordt getoond hoe al hun emoties behalve haat zijn weggehaald, waardoor slechts een verlangen overblijft om in het hele universum alle levende wezens behalve Daleks te vermoorden. Slechts af en toe wordt getoond dat zij ook andere emoties kennen, voornamelijk angst, maar deze momenten zijn zeldzaam. De Daleks zijn gezamenlijk de grootste vijand van de protagonist van de serie, de Time Lord genaamd De Doctor. Ze zijn te herkennen aan hun beroemde catchphrase 'exterminate!', wat 'uitroeien!' betekent.
De Daleks werden bedacht door schrijver Terry Nation en ontworpen door Raymond Cusick. In december 1963 werden ze geïntroduceerd in de serie in het eerste seizoen van Doctor Who, in de afleveringenreeks die bekendstaat als The Daleks. Onmiddellijk waren ze een gigantisch succes onder de kijkers, waarna ze regelmatig terugkeerden in daaropvolgende afleveringen en twee films in de jaren 60, waardoor ze bijna even bekend zijn als de Doctor zelf.
Fysieke eigenschappen Harnas Daleks hebben een uiterlijk dat doet denken aan een metalen peperbus ter grootte van een mens, met één mechanisch oog op een steel gemonteerd op een draaiende koepel, een arm die een wapen bevat en een uitschuifbare werkarm. Hun omhulsel is gemaakt van een materiaal dat in de serie dalekanium wordt genoemd, en bestaat uit koolstof.
De onderste helft van een Dalek is bedekt met halfronde uitsteeksels, ook wel ‘Dalek bumps’ genoemd; in de aflevering Dalek (2005) blijkt dat dit bollen zijn die in het omhulsel ingebed zijn. De boeken Dalek Book (1964) en The Doctor Who Technical Manual (1983) beschrijven dat ze deel zijn van een sensor-systeemHarris (1983), p. 22. In de aflevering Dalek (2005) blijkt dat ze ook een functie hebben in het zelfvernietigingssysteem van de Daleks. Hun harnas heeft een krachtveld dat de meeste kogels verdampt en de meeste soorten energiewapens kan weerstaan; dit krachtveld lijkt geconcentreerd te zijn rond het middendeel, aangezien normaal niet effectieve vuurkracht wel zo geconcentreerd kan worden dat het de Dalek kan verblinden. Hun eigen energiewapen, dat in staat is henzelf te vernietigen, vuurt een straal af die elektrische eigenschappen heeft; water geleidt het en het zou een vorm van plasma kunnen zijn.
Het oog is het meest kwetsbare deel van een Dalek. Zijn zicht belemmeren leidt meestal tot een blinde paniek waarin hij met zijn wapen zal vuren terwijl hij roept “My vision is impaired; I cannot see!” (“Mijn zicht is belemmerd, ik kan niets zien!”) Deze zwakte is in latere Dalekmodellen ondervangen - toen een Dalek in "The Stolen Earth" op zijn ooglens werd geraakt met een verfpellet uit een paintball-geweer, werd de verf in een ogenblik weggeschroeid, onder de nadrukkelijke verklaring "My vision is not impaired!"
Omdat de Dalek-mutant van binnen zelden op het scherm te zien is, is de algemene misvatting dat Daleks geheel mechanische robots zijn. Dit is echter niet het geval: het mechanische omhulsel is slechts een beschermend harnas voor het wezen aan de binnenkant.
Binnenkant Het wezen binnen het mechanische omhulsel is afgebeeld als week en weerzinwekkend om te zien en is zelfs zonder zijn mechanische harnas wreed. De eerste glimp die wordt opgevangen van een Dalek mutant, in het seizoen The Daleks, was een klauw die onder een jas vandaan steekt nadat het van zijn omhulsel is ontdaan. Het werkelijke uiterlijk van de mutanten heeft gevarieerd, maar vaak bevestigt het de beschrijving van de Doctor in de afleveringenreeks Remembrance of the Daleks: “little green blobs in bonded polycarbide armour”. In Resurrection of the Daleks valt een Dalek, gescheiden van zijn harnas, een menselijke soldaat aan met een kreeftachtige klauw en verwondt hem ernstig. In Revelation of the Daleks zijn er twee partijen van de Daleks; de wezens hierbinnen hebben verschillende uiterlijkheden: één lijkt op het vormloze wezen van Resurrection, de ander lijkt meer op het krabachtige wezen van de eerste afleveringenreeks. In de nieuwe serie zijn Daleks weekdierachtig, met kleine tentakels, een of twee ogen en onbedekte hersenen.
Overige eigenschappen thumb|De stem van een Dalek De stem van een Dalek is elektronisch; het Dalek-wezen is blijkbaar niet in staat om meer dan piepende geluidjes te maken buiten het harnas. Wanneer de mutant verwijderd is kan het omhulsel worden binnengegaan en gebruikt door mensachtigen; bijvoorbeeld in The Daleks, als Ian Chesterton (William Russell) een Dalek binnengaat om zich voor te doen als bewaker als deel van een ontsnappingsplan.
Lange tijd werd aangenomen dat vanwege hun ontwerp en glijdende manier van bewegen, Daleks geen trappen konden beklimmen, en dat dit een makkelijke manier was om van hen te ontsnappen. Een cartoon van Punch beeldde een groep Daleks aan de onderkant van een trap af met het onderschrift: “Well, this certainly buggers our plan to conquer the Universe”. In een scène in de afleveringenreeks Destiny of the Daleks ontsnappen de Doctor en zijn metgezellen aan achtervolgende Daleks door in een leiding in het plafond te klimmen. De vierde Doctor roept naar beneden: “If you’re supposed to be the superior race of the universe, why don’t you try climbing after us?” De Daleks compenseren hun gebrek aan mobiliteit over het algemeen met krachtige vuurkracht.
De mobiliteit van Daleks is in de loop van de serie aanzienlijk verbeterd: bij hun eerste verschijning waren ze alleen in staat om over geleidende metalen vloeren in hun eigen stad te bewegen. In The Dalek Invasion of the Earth verschijnt een Dalek van uit het water van de Theems, wat erop wijst dat ze niet alleen vrijelijk mobiel zijn geworden, maar ook amfibisch zijn. Vervolgens blijkt in Planet of the Daleks dat ze door een verticale doorgang omhoog kunnen stijgen door middel van een antizwaartekrachtmat op de vloer eronder. In Remembrance of the Daleks blijkt dat ze ook een trap op kunnen. In de nieuwe serie zijn de Daleks zelfs compleet in staat om te vliegen.
Geschiedenis Er zijn veel contradicties over Daleks binnen de serie, dus de precieze ontwikkeling van de Daleks is onbekend. Om een paar voorbeelden te noemen: bij de eerste ontmoeting met de Daleks wordt gezegd dat zij zijn ontwikkeld vanuit een volk genaamd de Dals, waarbij ze na een korte nucleaire oorlog zijn gemuteerd. In latere afleveringen heet het oorspronkelijke volk niet meer de Dals, maar de Kaleds, een anagram van Daleks. De oorlog tussen de Thals en de Kaleds was ook niet meer kort, maar duurde duizend jaar. Bovendien zijn ze niet gemuteerd, maar gecreëerd door een wetenschapper genaamd Davros. Vanwege deze moeilijkheid zal dit artikel zich richten op wat we leren in de serie op volgorde van de afleveringen.
Klassieke serie Herkomst De Doctor ontmoet de Daleks voor het eerst in de tweede afleveringenreeks van de serie, The Daleks (1963). In deze versie van de geschiedenis van de Daleks was de thuisplaneet van de Daleks, Skaro, ooit het huis van twee humanoïde rassen: de vreedzame en wetenschappelijk geavanceerde Kaleds en de gewelddadige Thals. Na een korte maar vreselijke kernoorlog tussen de rassen muteerden de Kaleds en werden ze de agressieve en xenofobe Daleks. Op dit moment zijn de Daleks min of meer gelimiteerd tot hun stad, waar het mogelijk voor ze is om te bewegen over metalen wegen. Aan het einde van deze afleveringenreeks waren de Daleks schijnbaar verslagen. Het was op dit moment niet de bedoeling dat ze ooit terug zouden komen, maar door hun populariteit zou dit anders worden.
De volgende verschijning van de Daleks was in The Dalek Invasion of Earth (1964), waarin de Daleks in het midden van de 22e eeuw de wereld overwonnen en bezet hebben. De Doctor verklaart de aanwezigheid van de Daleks door te zeggen dat deze gebeurtenissen “a million years” voor The Daleks plaatsvonden en dat wat ze meemaken de “middle period” van de geschiedenis van de Daleks is. Deze Daleks zijn echter in staat om zonder metalen paden te bewegen en halen hun energie uit radioschotels op hun rug. De vraag waarom in de toekomst de Daleks minder geavanceerd zouden zijn wordt nooit beantwoord: het “miljoen jaren”-antwoord wordt meestal genegeerd en spreekt de tijdslijn gegeven in The Daleks tegen. Het is mogelijk dat de Doctor het gewoon fout had.
Over het verloop van hun volgende verschijningen ontwikkelen de Daleks onder andere: tijdreizen (The Chase, 1965), een rijk dat meerdere sterrenstelsels beslaat in het jaar 4000 (The Daleks’ Master Plan, 1965) en schepen voor verovering gezien voor de bezetting van de aarde (The Power of the Daleks, 1966). Zo worden ze steeds krachtiger en lijken ze steeds minder op de in vergelijking bijna zielige monster van de eerste afleveringsreeks. De radioschotels verdwijnen ook; de Daleks zijn nu in staat te bewegen op eigen kracht. Vanwege het tijdreizen in de serie is het onduidelijk op welke volgorde al deze gebeurtenissen hebben plaatsgevonden.
Een tweede poging om de verhaallijn met de Daleks definitief te eindigen wordt gedaan in The Evil of the Daleks (1967), waarin ook een Dalek Heerser wordt geïntroduceerd. In dat verhaal zegt de Tweede Doctor dat een ongecontroleerde brand, ontstaan door een burgeroorlog onder de Daleks, “the final end” is. De reden voor deze poging was omdat Terry Nation, de schrijver, in onderhandelingen was met Amerikaanse televisie om het concept ‘Dalek’ te verkopen. Hoewel dit niet doorging duurde het vijf jaar voor de Daleks weer in de serie verschenen. In een niet-uitgezonden stukje dialoog in het oorspronkelijk script van Day of the Daleks (1972) wordt het vermeende ‘final end’ vermeld, als een van de Daleks zegt dat de gehumaniseerde Daleks door de echte Daleks waren uitgeroeid.
De Daleks keren terug in de afleveringenreeks Day of the Daleks bij de Derde Doctor, waar ze opnieuw tijdreizen. Ze zijn opnieuw opgericht als een soort gericht op het veroveren van het hele universum, zoals gezien in Frontier in Space (1973) en later in Death of the Daleks (1974). De Dalek Heerser was hier niet bij; de Daleks werden door een Supreme Dalek geleid, waarbij wordt gerefereerd aan een Dalek High Council.
Het had nog steeds mogelijk kunnen zijn dat dit allemaal gebeurt vóór de gebeurtenissen in The Daleks, en dat de wezens die daar gezien worden de sedimenten van een ooit groots rijk waren. Planet of the Daleks had echter ook Thals erin, die een ras zijn geworden dat door de ruimte reist en die legendes herinnert over de eerste ontmoeting tussen de Doctor en de Daleks. Aangezien de Daleks op dit moment een rijk hebben dat uitbreidt en meerdere sterrenstelsels beslaat, verandert dit het “einde” van het ras zoals getoond in 1963 aanzienlijk en spreekt dit uitdrukkelijk de Doctor in The Dalek Invasion of Earth tegen.
Schepping In 1975 herschreef Terry Nation de oorsprong van de Daleks in de afleveringenreeks Genesis of the Daleks, waarin de Doctor door de Time Lords naar Skaro wordt gestuurd, naar het moment van de creatie van de Daleks om het ontstaan van de Daleks te stoppen voor het is begonnen.