Het Libanontribunaal (Engels: Special Tribunal for Lebanon, Frans: Tribunal spécial pour le Liban, Arabisch: 'المحكمة الخاصة بلبنان' of almahkamat alkhassat bilubnan) is een internationaal hof dat de taak heeft de daders te berechten van de aanslag op de Libanese premier Rafik Hariri. Het Hof is opgericht door middel van een resolutie van de VN-Veiligheidsraad en zetelt in Leidschendam in Nederland. De officiële werktalen van het tribunaal zijn Arabisch, Engels en Frans.
Voorgeschiedenis
Na de onafhankelijkheid van Libanon in 1943 liepen de spanningen tussen de verschillende bevolkingsgroepen hoog op. Dit leidde tot de eerste en tweede Libanese burgeroorlogen van 1958 en 1975. In het daarop volgende jaar vroeg president Suleiman Franjieh om Syrische militaire steun, die hij ook kreeg. Het vredesakkoord van Taif bracht een einde aan de burgeroorlog in 1989 en voorzag in het vertrek van alle Syrische militairen binnen twee jaar tijd. In 1992 werd Rafik Hariri benoemd tot premier van Libanon. Als premier onderhield hij goede banden met de Syrische president Hafez al-Assad, die nog steeds tienduizenden militairen in Libanon had gestationeerd. Na de dood van Hafez al-Assad in 2000 verzuurde de relatie tussen Libanon en Hafez' opvolger Bashar al-Assad, mede door de steun van Libanon aan Frankrijk en de Verenigde Staten. Op 2 september 2004 nam de VN-Veiligheidsraad resolutie 1559 aan, die opriep tot vrije presidentsverkiezingen en de terugtrekking van het Syrische leger. Op 3 september 2004 nam het Libanese parlement echter een grondwetswijziging aan, waardoor de zittende president Emile Lahoud's ambtstermijn met drie jaar werd verlengd. Op 4 oktober 2004 legde Hariri zijn functie als premier van Libanon neer. Op 14 februari 2005 kwam hij, samen met tweeëntwintig anderen, om het leven door een bomaanslag in Beiroet. In april 2005 trokken Syrische militairen zich onder internationale druk terug uit Libanon., International Criminal Tribunals: Justice and Politics, Palgrave Macmillan: gp, p. 170-171.
Reactie van de Veiligheidsraad Op 15 februari 2005 veroordeelde de Raad de moord op oud-premier Hariri en riep hij de Libanese regering op om de daders te vinden en te berechten.UN.Doc. S/PRST/2005/4, verklaring van de president van de Veiligheidsraad. Op 7 april kwam de Raad tot de conclusie dat Libanon zelf niet in staat was deugdelijk onderzoek te doen naar de aanslag en met instemming van de Libanese regering werd in resolutie 1595 de 'International Independent Investigation Commission' opgericht, die onderzoek naar de aanslag moest verrichten.
Het eerste verslag van de commissie, onder leiding van Detlev Mehlis, werd op 20 oktober 2005 naar de Raad gestuurd. In het verslag werd onder andere de aandacht gevestigd op de rol van de Syrische veiligheidsdiensten. De commissie concludeerde dat er bewijs was voor zowel een Libanese als een Syrische rol in de aanslag.UN.Doc. S/2005/662 (20 oktober 2005). Een tweede verslag met meer bewijsmateriaal volgde. In dat verslag werden 19 personen genoemd die verdacht werden van betrokkenheid bij de aanslag.UN.Doc. S/2005/775, Annex tweede verslag van 10 december 2005 (13 december 2005). Niet veel later moest Mehlis echter het land verlaten, omdat hij doodsbedreigingen ontving. De internationale commissie kwam in de tussentijd met nog negen nieuwe verslagen. Het laatste verslag werd op 3 december 2008 uitgebracht door de commissie, nu onder leiding van Daniel Bellemare. In het verslag werden geen verdachten genoemd, ook werd er geen direct verband met Syrië gelegd. De commissie droeg haar bevoegdheden vervolgens over aan het Libanontribunaal, waar Bellemare tot openbaar aanklager werd benoemd.
De premier van Libanon verzocht de VN-Secretaris-Generaal op 13 december 2005 om 'de oprichting van een internationaal tribunaal belast met de berechting van allen die verantwoordelijk zijn voor het terroristische misdrijf'.UN.Doc. S/2005/775 (13 december 2005). Naar aanleiding van dit verzoek verzocht de Veiligheidsraad de Secretaris-Generaal een overeenkomst te sluiten met Libanon, om te komen tot "de oprichting van een internationaal tribunaal gebaseerd op de hoogste internationale strafrechtelijke normen".UN.Doc. S/RES/1664 (29 maart 2006).
Naar aanleiding van deze onderhandelingen nam de Raad op 30 mei 2007 resolutie 1757 aan met tien tegen nul stemmen bij vijf onthoudingen. De resolutie bevat het besluit tot oprichting van een Speciaal Tribunaal voor Libanon. Het tribunaal heeft tot taak om 'de personen te vervolgen die verantwoordelijk zijn voor de aanslag van 14 februari 2005 die resulteerde in de dood van de voormalige Libanese minister-president Rafiq Hariri en in de dood of verwonding van anderen.'Artikel 1(1) STL Statuut.
Samenstelling Het tribunaal heeft een gemengde samenstelling: een minderheid van Libanese en een meerderheid van niet-Libanese rechters. Het kent twee kamers: een Kamer van Eerste Aanleg met drie rechters (één Libanese en twee internationale rechters) en een Kamer van Beroep met vijf rechters (twee Libanees, drie internationaal). Voorts zijn er een internationale rechter-commissaris en twee plaatsvervangende rechters. De aanklager is onafhankelijk van de Libanese regering en is benoemd door de secretaris-generaal van de VN. De maximumstraf die het tribunaal kan opleggen is levenslange gevangenisstraf.
Vestiging in Nederland Als plaats van vestiging van het tribunaal werd aanvankelijk onder andere Cyprus overwogen. Maar op 23 juli 2007 schreef de secretaris-generaal van de Verenigde Naties Ban Ki Moon een brief aan de Nederlandse premier Jan Peter Balkenende met de vraag of het Libanontribunaal in Nederland kan worden gevestigd.VN willen Hariri-tribunaal in Nederland, Nu.nl, 23 juli 2007 De Nederlandse regering reageerde hierop voorlopig positief. Op 21 december 2007 stemde het Nederlandse kabinet definitief in, nadat met de VN overeenstemming bereikt was over de kosten, de beveiliging en de detentie van de veroordeelden. Besloten werd het tribunaal onder te brengen in Leidschendam, in het voormalige gebouw van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD).Hariri-tribunaal gevestigd in Leidschendam, Nu.nl, 21 december 2007
Benoemingen VN-secretaris-generaal Ban Ki-Moon benoemde al op 16 november 2007 de Canadese jurist Daniel Bellemare tot aanklager bij dit tribunaal, en op 1 maart 2009 trad Bellemare in functie.Prosecutor - Daniel A. Bellemare, website Libanontribunaal. Gearchiveerd op 8 september 2023. Andere benoemingen volgden later. Op 11 maart 2009 benoemde Ban Ki-Moon tot griffier de Britse jurist Robin Vincent, voormalig griffier van het Sierra Leone-tribunaal.Ban Ki-moon names top official for Lebanon tribunal, UN News Centre, 11 april 2008 Op 24 maart 2009 werd de Italiaanse rechter Antonio Cassese, voormalig president van het Joegoslaviëtribunaal, tot president van het tribunaal benoemdItalian judge Antonio Cassese to head Special Tribunal for Lebanon, EarthTimes, 24 maart 2009 en een Belgische rechter, de voormalige Brusselse onderzoeksrechter Daniel Fransen, tot rechter-commissaris.Een Belgische rechter voor het Speciale Tribunaal voor Libanon, website Koninkrijk België, Federale Overheidsdienst België had hem op 21 september 2007 kandidaat gesteld.Daniel Fransen proposé pour siéger auprès du Tribunal spécial, La Libre.be 22 september 2007
Ban Ki-moon benoemde op 9 juli 2009 VN-assistent-secretaris-generaal David Tolbert tot griffier, als opvolger van Robin Vincent. Tolbert trad in functie op 26 augustus 2009. Op 10 december 2010 werd tot griffier benoemd de Nederlandse jurist Herman von Hebel, tot dan toe waarnemend griffier.Herman von Hebel appointed Registrar of the Special Tribunal for Lebanon, website Libanontribunaal, 10 december 2010. Gearchiveerd op 8 september 2023. Nadat Cassese om gezondheidsredenen afgetreden was, werd de Nieuw-Zeelandse rechter Sir David Baragwanath op 10 oktober 2011 door de Kamer van Beroep tot president van het tribunaal gekozen.Tribunal appoints new President, persbericht Libanontribunaal, 10 oktober 2011. Gearchiveerd op 8 september 2023.
Begin werkzaamheden Op 1 maart 2009 hield het tribunaal zijn openingsceremonie als formeel begin van zijn werkzaamheden. Aanklager Bellemare sprak tegenover de 350 medewerkers van "het eerste internationale antiterroristentribunaal". Hij kondigde aan dat hij om uitlevering zou vragen van de vier Libanese generaals die al sinds augustus 2005 in Libanon vastzaten in verband met de moord op Hariri. Dit betrof de voormalige chefs van de veiligheidsdiensten die als pro-Syrisch beschouwd werden en zouden hebben samengespannen met Syrische leiders om Hariri te vermoorden,Hariri-tribunaal begint zijn werk, NRC Handelsblad, 2 maart 2009 namelijk: generaal Jamil El Sayed, voormalig hoofd van de Algemene Veiligheidsdienst generaal Ali el-Hajj, voormalig hoofd van de politie, brigade-generaal Raymond Azar, voormalig hoofd van de militaire inlichtingendienst en brigade-generaal Mustafa Hamdan, voormalig hoofd van de Republikeinse Garde.
Vrijlating van de vier generaals Op 15 april 2009 gelastte rechter-commissaris Fransen de aanklager om uiterlijk op 27 april een motivering te geven of de detentie van de vier in Libanon gedetineerde generaals wel of niet verlengd moest worden.Order of the Pre-Trial Judge of 15 April 2009, website Libanontribunaal, 15 april 2009. Gearchiveerd op 8 september 2023. Op 27 april 2009 diende aanklager Bellemare zijn conclusies in. Hij concludeerde dat er onvoldoende bewijsmateriaal was om aanklachten tegen de vier gedetineerden uit te brengen, en dat om die reden hij niet om hun voorlopige hechtenis kon verzoeken en zich niet tegen hun vrijlating zou verzetten. De aanklager benadrukte dat het onderzoek niet beperkt is tot deze vier personen, maar veel breder is, en voortgezet wordt. Ook dat hij alsnog om hechtenis en inbeschuldigingstelling van de vier zou vragen als er alsnog geloofwaardig bewijsmateriaal tegen hen gevonden zou worden.Prosecutor Informs Pre-Trial Judge He Does Not Oppose Release of Four Detainees in the Hariri Case, website Libanontribunaal, 27 april 2009. Gearchiveerd op 8 september 2023.
Op 29 april gelastte de rechter-commissaris de vrijlating van de vier Libanese generaals. Enkele uren later volgde in Libanon hun vrijlating, die in de hoofdstad Beiroet leidde tot hevige uitingen van vreugde, voornamelijk in de wijken waar de militante beweging van sjiitische moslims Hezbollah veel aanhang heeft.Lebanon releases Hariri suspects, BBC News, 29 april 2009. Gearchiveerd op 7 maart 2016.
Eis tot eerherstel van El Sayed Op 13 juli 2010 hield het tribunaal de eerste openbare zitting. Deze was gewijd aan de eis tot eerherstel die was ingediend door een van de vier lange tijd gedetineerden, generaal Jamil El Sayed.Eerste openbare zitting van Hariri-tribunaal, NRC Handelsblad, 14 juli 2010 Generaal El Sayed stelde dat hij onrechtmatig gedetineerd is gehouden op grond van valse getuigenissen die volgens hem in het bezit van de aanklager zijn. Hij eiste toegang tot dit materiaal om dit te kunnen gebruiken in civiele procedures in Libanon.