De associatie van gewone dophei en veenmos (Erico-Sphagnetum magellanici) is een associatie uit het hoogveenmos-verbond (Oxycocco-Ericion). Het betreft de centrale associatie van het verbond.
Naamgeving en codering Synoniemen Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r11Ba01
De wetenschappelijke naam Erico-Sphagnetum magellanici is afgeleid van de botanische namen van respectievelijk gewone dophei (Erica tetralix) en hoogveenveenmos (Sphagnum magellanicum). De Nederlandse triviale naam 'associatie van gewone dophei en veenmos' wordt soms als een onhandige naam beschouwd doordat gewone dophei en veenmossoorten tevens van diagnostische betekenis zijn in de associatie van gewone dophei (Ericetum tetralicis), de centrale associatie van het zusterverbond. Vooral in de binnen de laatstgenoemde associatie onderscheiden subassociatie met veenmos (Ericetum tetralicis sphagnetosum) is dit zeer sterk het geval.
Fysiognomie De associatie van gewone dophei en veenmos manifesteert zich in de formatie van een dwergstruweel. Een boomlaag en struiklaag zijn in de regel afwezig. In de soortenarme kruidlaag zijn dwergstruiken, waaronder vooral gewone dophei en lavendelhei aspectbepalend. Verder zijn graminoïden zoals eenarig wollegras en pijpenstrootje frequent aanwezig. De moslaag is zeer sterk ontwikkeld en omvat een dik pakket van allerlei soorten veenmos.
thumb|Close-up van de naar kraaihei genoemde subassociatie. Kussens van veenmossen met daarboven dwergstruiken en af en toe graminoïden vormen de vegetatiestructuur van de associatie.
Ecologie De associatie van gewone dophei en veenmos is een typisch, zeer oligotrafent vegetatietype dat enkel voorkomt in en rond verlande vennen, veenputten, in hoogveen en op ongestoorde natte heiden. Het is een overgangsvegetatie; naarmate de verlanding verdergaat zullen andere soorten het veenmos verdringen. In tegenstelling tot bij de associatie van moeraswolfsklauw en snavelbies gaat de natuurlijke successie hier echter zeer langzaam en kan deze vegetatie meerdere jaren blijven bestaan.
De associatie van gewone dophei en veenmos is een belangrijk vegetatietype voor de veenbesparelmoervlinder.
Subassociaties in Nederland en Vlaanderen Binnen de associatie van gewone dophei en veenmos worden in Nederland en Vlaanderen twee subassociaties onderscheiden; deze worden hieronder nader beschreven. De tweedelige indeling werd in 1992 voorgesteld door Jan Barkman en kreeg navolging in de (r)VvN.
Typische subassociatie De typische subassociatie (Erico-Sphagnetum typicum) ontwikkelt zich op standplaatsen waar de gemiddelde waterstand ruim 20 cm onder het maaiveld ligt. Dit syntaxon heeft geen differentiërende taxa. De Nederlandse syntaxoncode (conform de rVvN) voor de typische subassociatie is r11Ba01a.
Subassociatie met kraaihei thumb|De kruidlaag van de subassociatie met kraaihei, hier in de late zomer. Een subassociatie met kraaihei (Erico-Sphagnetum empetretosum) ontwikkelt zich op drogere oeverwallen van meerstallen en de droogste bulten van verlande vennen. Het gaat om standplaatsen waar de gemiddelde waterstand 30 cm onder het maaiveld ligt. Differentiërende taxa zijn zandhaarmos, veenhaarmos en kraaihei; de laatstgenoemde soort kan zelfs met hoge bedekkingen optreden. Verder bereikt eenarig wollegras binnen de associatie hier haar optimum. De Nederlandse syntaxoncode (conform de rVvN) voor de subassociatie met kraaihei is r11Ba01b.
Biogeografie Het verspreidingsgebied van de associatie van gewone dophei en veenmos is beperkt tot de Atlantische provincie: de kuststook van West-Europa, Groot-Brittannië en Ierland. Het is een typische vegetatie die zich thuis voelt in streken met een maritiem klimaat, met hoge luchtvochtigheid, niet te warme zomers en geen strenge winters.
In Vlaanderen is deze vegetatie nog sporadisch terug te vinden in de grote heidegebieden van de Antwerpse Kempen (onder andere in het Groot Schietveld in Brasschaat), en in Limburg (onder andere in de Hoge Kempen).
Verder is deze vegetatie in België ruim vertegenwoordigd in de Hoge Venen.
Diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen In de onderstaande synoptische tabel staan per vegetatielaag de belangrijkste diagnostische taxa voor de associatie van gewone dophei en veenmos in Nederland en Vlaanderen.
Kruidlaag Kentaxon Differentiërende taxa Abundantie Triviale naam Botanische naam Opmerking Afbeelding kO F/O lavendelhei Andromeda polifolia 100px kO A/F kleine veenbes Vaccinium oxycoccos 100px kK F/O gewone dophei Erica tetralix 100px kV F/O eenarig wollegras Eriophorum vaginatum 100px kK F/O ronde zonnedauw Drosera rotundifolia 100px
Moslaag Kentaxon Differentiërende taxa Abundantie Triviale naam Botanische naam Opmerking Afbeelding kA R veenbuidelmos Calypogeia sphagnicola kV F/O hoogveenveenmos Sphagnum magellanicum 100px kV F/O wrattig veenmos Sphagnum papillosum 100px F/O kamveenmos Sphagnum imbricatum F/O bruin veenmos Sphagnum fuscum kV O rood veenmos Sphagnum rubellum
Bedreiging en bescherming De associatie van gewone dophei en veenmos is een gemeenschap die enkel kan gedijen op natte, oligotrofe bodems, in langdurig ongestoorde omstandigheden. De bedreigingen zijn: brand heeft als gevolg dat de levende veenmoslaag verdwijnt en er zich een nieuwe veenmosgemeenschap moet vormen, wat meerdere jaren in beslag kan nemen. Ook neemt trofiegraad toe. ontwatering (onder andere voor turfsteken) leidt vrij snel tot het afsterven van de veenmossen, een toename van de trofiegraad en een dominantie van de soorten van de associatie van gewone dophei. verhoging van de trofiegraad, door directe bemesting via het grondwater, door atmosferische stikstofdepositie of door ontwatering en branden, kan een algenbloei tot gevolg hebben met nadelige gevolgen voor de moslaag.
Om deze vegetatie te kunnen behouden, zijn verschillende soorten beleidsmaatregelen noodzakelijk: de beheersing van de grondwaterstand door waterbouwkundige maatregelen; beperken van antropogene activiteit, zoals turfstekerij en landbouw, en ronde hoogveengebieden; preventie tegen bosbranden;
Fotogalerij
Zie ook Levend hoogveen
Externe links Associatie van gewone dophei en veenmos op Flora van Nederland
Gewone dophei en veenmos Categorie:Dwergstruweel Categorie:Heide