In Malawi worden 13 talen gesproken. Het Engels is de officiële taal en Chichewa is de nationale taal. Verder worden er 12 inheemse talen gesproken met hun verschillende dialecten: Tumbuka, Lomwe, Yao, Sena, Khokhola, Tonga, Ngoni, Nkhonde, Lambya, Sukwa, Nyakusa en Swahili.
Malawi is geografisch en cultureel gezien verbonden met het oosten van Zambia, het noorden van Mozambique en het zuiden van Tanzania. Deze buurlanden hebben bijgedragen aan de diversiteit aan etniciteiten en de daaraan verbonden linguïstiek van Malawi. De etniciteit is over het algemeen verbonden aan de taal die men spreekt. Een Chewa spreekt Chichewa, een Tumbuka spreekt Tumbuka. Met uitzondering van het Engels zijn alle talen in Malawi Bantoetalen.
Tussen de 13e - en de 19e eeuw vestigden verschillende volken zich in Malawi: de Chewa, Tumbuka, Ngulube, Ngoni, Yao en Lomwe. De verschillende volken leefden vreedzaam met elkaar en de verschillende talen hadden gelijke posities ten opzichte van elkaar. Met de komst van missionarissen en door de invloed van president Hastings Kamuzu Banda werd Chichewa de meest machtige taal. De verschillende talen die in Malawi gesproken worden kunnen verdeeld worden in drie groepen: inheemse meerderheidstalen: Chewa, Lomwe, Yao, Tumbuka inheemse minderheidstalen: Sena, Khokhola, Ngulube, Tonga, Ngoni niet-inheemse talen: Swahili en Engels
Chichewa is de nationale lingua franca in heel Malawi, Tumbuka is de noordelijke regionale lingua franca. Binnen het onderwijs wordt uitsluitend Engels of Chichewa gesproken en onderwezen. Omdat bijna 90% van de Malawiërs geen Engels spreekt, zijn zij uitgesloten van het overheidsapparaat en het rechtssysteem.
Meerderheidstalen Chichewa Vanaf 1968 wordt het Chichewa gebruikt als nationale taal in Malawi. Chichewa wordt gebruikt voor de communicatie vanuit de overheid naar de bevolking toe. Het onderwijs wordt over het algemeen in Chichewa gegeven en culturele uitingen zijn in Chichewa. Het is de eerste taal voor 7 miljoen Malawiërs en voor 400.000 is Chichewa een tweede taal. Er zijn verschillende dialecten van Chichewa die het gevolg zijn van geografie, migraties en geschiedenis. De meest belangrijke dialecten van Chichewa in Malawi zijn Chewa, Nyanja en Mang’anja.
Tussen de 13e en 16e eeuw werd het centrale en zuidelijke deel van Malawi bewoond door Bantoebevolking. De Chichewa sprekers worden ook wel Maravi of Malawi genoemd. Het woord Maravi staat voor een etnische groep, of een deel daarvan. Oorspronkelijk komen de Chewa uit het oosten van het huidige Congo. Ze migreerden met de leider Kalonga naar Malawi. Daar fuseerden ze met de oorspronkelijke bewoners. Tot na 1650 hadden de Maravi een machtig koninkrijk dat actief was in de ivoorhandel met de Portugezen in Mozambique en later de Arabieren aan de Oostkust. Door deze handel en een uitbreiding van het territorium van het koninkrijk kwam het oostelijke deel van Zambia en het noordelijke deel van Mozambique onder de invloed van de Chewa te staan. In dit gebied werd het Chichewa een dominante taal.
Tumbuka Tumbuka is een dominante etnische regionale lingua franca in het noorden van Malawi. Van 1947-1968 was het Tumbuka in het noorden van Malawi de taal voor radio en onderwijs totdat Dr. Banda alleen het Chichewa toeliet als lingua franca. Voor de meeste noorderlingen heeft Tumbuka de status van een tweede taal.
In Malawi spreken zo’n 940.000 mensen Tumbuka. De Tumbuka waren onder leiding van verschillende figuren tussen de 14e en 16e eeuw vanuit Congo, die via Tanzania naar het noorden van Malawi trokken.
Yao De Yao vormen de derde grootste etnische groep in Malawi. Ongeveer 1 miljoen mensen in Malawi spreken Yao. Oorspronkelijk waren de Yao langeafstandshandelaren uit Mozambique. Als gevolg van droogte en interne conflicten migreerden ze naar Malawi en kwamen tussen de Chewa terecht. Ze handelden met Arabieren en Swahili in ivoor, slaven, kleding, sieraden en wapens. De Yao waren een militair sterk volk en agressieve handelaren. Ze domineerden de Chewa in hun gebied. Het langdurige contact met moslims beïnvloedde deze Yao: het is vandaag de dag een islamitisch volk en ze dragen Arabische kleding.
In gebieden met veel interactie met de Chewa (vooral huwelijken) namen zij de Chewa taal en cultuur over. Er zijn echter nog een aantal gebieden waar de Yao domineren en waar weinig integratie is met andere etnische groepen.
Lomwe De Lomwe vormen de tweede grootste etnische groep. Lomwe wordt door 250.000 mensen gesproken. Zij komen oorspronkelijk uit Mozambique en zijn rond 1760 naar Malawi getrokken. Door de interactie met de Yao en de Chewa vanwege de ivoorhandel, namen de Lomwe de Yao taal over. Ze namen de taal van de dominantere Yao over omdat dit economisch voordeel had en hen prestige gaf. De Lomwe zijn nooit dominant geweest in gedrag, ze onderwierpen zich aan hun meerdere. Deze positie zorgde ervoor dat zij hun taal en cultuur niet konden handhaven.
Engels Tegenwoordig zijn er zo’n 16.000 sprekers van het Engels als eerste taal in Malawi. Het Engels is de laatste taal die Malawi binnenkwam via de Britten. De eerste Brit in Malawi was David Livingstone, die later werd opgevolgd door zijn volgelingen. Vanwege economische redenen en de missie van uitbreiding van het christendom vestigden zij zich in Malawi.
De volgende groep van Europeanen die aankwamen in Malawi waren de pioniers van de Universities Mission to Central Africa, Livingstonia and Blantyre Missions. Zij woonden langs het meer in 1875 en bij Blantyre. De latere groepen werden ‘planters’ genoemd – fortuinzoekers - ze gebruikten grote stukken land voor koffie- en theeplantages. Door deze economische veranderingen, in gang gezet door de Britten, ontstond er migratie naar de steden. In de steden ontstond de behoefte aan interetnische communicatie met alle verschillende etniciteiten uit het gebied.
Tegenwoordig speelt het Engels een levendige rol in Malawi, maar deze rol kan niet vergeleken worden met de rol van Chichewa. Het Engels heeft vooral een functionele waarde. Engels als officiële taal van Malawi betekent dat er uitsluitend Engels gebruikt wordt in het overheidsapparaat, het rechtssysteem en in het hogere onderwijs. Omdat maar weinig Malawiërs Engels beheersen is er een elite ontstaan die exclusieve toegang heeft tot de overheid en het rechtssysteem. De meeste Malawiërs begrijpen geen Engels en zijn ongeschoold, een straatverkoper kan hoogstens een paar zinnen in het Engels roepen. Het Engels is dus zeer beperkt verspreid, maar vervuld wel een cruciale rol in de besturing van het land.
Engels wordt door de Malawiërs in het dagelijks leven gebruikt via code-switching en code-mixing.
Minderheidstalen Tonga Het Tonga heeft 170.000 sprekers en is daarmee een minderheidstaal. De taal is vergelijkbaar in spraakkunst en woordenschat met het Tumbuka. De taal wordt in de noordelijke provincie, aan de westkant van Lake Malawi, gesproken.
Khokhola Het Khokhola wordt gesproken door 200.000 Malawiërs, in het zuidoosten van Malawi.
Ngulube groep: Ngonde, Nyakusa, Lambya, Nyiha, Sukwa, Ndali en Mambwe Deze groep van minderheden komt oorspronkelijk uit Tanzania. Het Nyakusa wordt geschat op 300.000 sprekers, het Lambya op 45.000 sprekers en het Ndali op 70.000 sprekers. De talen in deze groep worden alleen gebruikt binnen de bijbehorende etnische groepen. Ze lopen niet in elkaar over. De talen zijn niet gedocumenteerd. Rondom Chitipa, binnen een beperkt gebied, worden veel van deze talen naast elkaar gesproken.
Sena De Sena komen uit Mozambique en hebben zich gevestigd in het zuiden van Malawi. Het aantal sprekers wordt geschat op 270.000. Literatuur of documentatie van deze taal is afwezig. Daarom is het moeilijk iets te zeggen over de historische migratie van de Sena. De taal is vergelijkbaar met Nyanja.
Ngoni Het Ngoni is een uitstervende taal. De meeste Ngoni gebruiken nu Chichewa of Tumbuka. De Ngoni waren een onderdeel van de Zulu’s uit Zuid-Afrika. Als gevolg van de dood van een leider en verder interne conflicten hebben ze zich verspreid naar verschillende landen en gebieden. De Ngoni waren een militair sterk en agressief volk, maar legden hun taal niet aan hun onderdanen op. Door interculturele contacten en huwelijken met andere volken in Malawi, hebben de Ngoni hun taal nauwelijks kunnen behouden.
Kiswahili De Swahili komen uit de oostkust van Tanzania. Vanaf 1840 was er een handel tussen de Arabieren en de Chewa in ivoor en slaven. De Swahili waren tussenpersonen voor de Arabische handelaren. Ze hadden handelsvestigingen langs Lake Malawi. In deze gebieden is het Swahili in gebruik genomen. Door interculturele contacten ontstond er een nieuwe Chichewa dialect. Dit dialect verschilt aanzienlijk in uitspraak en woordenschat wanneer vergeleken met het dialect in de Shire Highlands.
Linguïstische classificatie van de talen in Malawi Er zijn al veel pogingen gedaan om talen binnen de Bantugroep te classificeren. Uit onderzoek blijkt dat talen steeds meer op elkaar gaan lijken naarmate ze meer affiniteit met elkaar krijgen.
Chisenga lijkt tegenwoordig bijvoorbeeld steeds meer op het Tumbuka, omdat ze geografisch gezien naast elkaar liggen. Het Bemba (taal) was echter historisch, linguïstisch en cultureel gezien duidelijk verwant aan Chisenga. Het is gebleken dat de historische relaties tussen talen niet zo veel zegt over de overeenkomsten tussen talen. Affiniteit tussen talen heeft te maken met de historische relatie, de geografische ligging, de economische banden, etc... Kortom, in het maken van een classificatie werd er gekeken naar de historische betrekkingen tussen talen. Dit blijkt geen gedegen methode voor classificatie omdat de mate van affiniteit tussen talen veel meer betekent voor de taalontwikkeling.
Ontstaan van meertaligheid in Malawi De geschiedenis van Malawi heeft bijgedragen aan haar meertaligheid. Tussen de 16e en 18e eeuw werden de centrale en zuidelijke gebieden van Malawi beheerst door de Chewa. De Tumbuka en een paar andere volken heersten in het noorden. De verschillende volken leefden vreedzaam naast elkaar. Er was in deze periode geen sprake van integratie en assimilatie tussen volken en talen. In de 19e eeuw werd Malawi economisch en politiek beheerst door de Yao, de Ngoni en de Britten. Zij heersten over de inheemse etnische groepen. Nieuw binnenkomende volken namen, voor de komst van de Britten in de 19e eeuw, de taal over van de inheemse volken in Malawi. Dit betekende dat haar inheemse volken vast konden houden aan de eigen taal en cultuur. De nieuwe volken waren dan ook kleiner in aantal maar soms wel politiek, economisch of militair sterker. Er zijn verschillende redenen te noemen waarom nieuwe volken hun taal aanpasten. De grootte van de inheemse groep, de interculturele huwelijken, de houding van de immigranten en/of de vriendelijkheid van de inheemse bevolking kunnen redenen zijn van het taalbehoud van de inheemse bevolking.
De nieuwe volken hebben echter duidelijk hun stempel gedrukt op de Chewa en Tumbuka talen, wat nog steeds terug te vinden is in de verschillende dialecten. De ontwikkeling van de lingua francas in Malawi kwam voort uit de behoefte voor interculturele communicatie. De lingua francas in Malawi waren hoofdzakelijk Chewa, Tumbuka en Yao. Deze 3 talen waren inheems en ze lagen geografisch verspreid over het land. Het gebruik van Yao als lingua franca bracht in het betreffende gebied daarbij een economisch voordeel en een prestige met zich mee (zie Yao).