miniatuur|350x350px|Bij centrumpolitiek wordt na de verkiezingen gezocht naar consensus in het midden om een regering te vormen. In landen met blokpolitiek is consensus al vóór de verkiezingen nodig, omdat alleen een sterke samenwerking binnen een blok voldoende steun oplevert om te winnen.
Centrumpolitiek (ook wel middenpolitiek of centrisme genoemd) is een ideaal en politieke cultuur waarbij de macht bij het politieke centrum (of midden) ligt. Het staat een economische koers voor dat een midden houdt tussen socialisme en kapitalisme en een voorkeur heeft voor continuïteit zonder sterke koerswijzigingen. In de praktijk leidt dit vaak tot brede middencoalities met zowel linkse als rechtse partijen waarbij er altijd ten minste één partij in de coalitie zit die ook in de vorige regering zat. Omdat coalities als een waaier vanuit het midden ontspringen wordt deze vorm van politiek bedrijven wordt ook wel waaierdemocratie genoemd. Bij centrumpolitiek worden coalities doorgaans pas na de verkiezingen gevormd, in plaats van vooraf door middel van stembusakkoorden. Dit staat in contrast met blokpolitiek, waar vooraf gesloten allianties de toon zetten bij verkiezingen en de daaropvolgende regeringsvorming.
Kritiek Vanwege het grote aantal coalitiemogelijkheden zijn langdurige onderhandelingsprocessen binnen een waaierdemocratie vaak onvermijdelijk. Dit beperkt de directe invloed van kiezers op de machtsvorming, omdat coalities pas na verkiezingen worden gesmeed en programmatische compromissen vaak worden gesloten achter gesloten deuren. Daarnaast worden partijen buiten het dominante centrum, regelmatig actief en passief uitgesloten van regeringsdeelname. Dit proces wordt soms gezien als een democratisch tekort, omdat het de representatie van een aanzienlijk deel van het electoraat belemmert.
Wanneer traditionele middenpartijen geen geloofwaardige alternatieven meer bieden voor beleidsverandering en grote machtswisselingen uitblijven, worden radicale flankpartijen een serieuze optie voor kiezers die de status quo willen doorbreken. Dit kan polarisatie versterken en leiden tot politieke dynamieken die vergelijkbaar zijn met die in de Verenigde Staten. Voor de meeste Amerikanen worden standpunten van het Nederlandse politieke midden als links gezien, terwijl Nederlanders op hun beurt de rechtse ideeën in de VS vaak beschouwen als radicaal rechts. Contrast met blokpolitiek In landen met centrumpolitiek, zoals Nederland en Duitsland, wordt vaak pas na de verkiezingen gezocht naar een consensus in het politieke midden. Partijen proberen via coalitievorming een gezamenlijke koers te bepalen, wat betekent dat compromissen achteraf tot stand komen. In landen met blokpolitiek, zoals Denemarken of Zweden, is daarentegen al vóór de verkiezingen samenwerking nodig binnen ideologische blokken (links en rechts) om gezamenlijk een verkiezingsoverwinning te behalen. Dit vereist een meervoudige consensus onder partijen binnen een blok, zodat kiezers een duidelijker beeld hebben van wie met wie zal regeren na de verkiezingen.
Dit verschil beïnvloedt de dynamiek van democratische processen: blokpolitiek geeft vaak een scherper inzicht in mogelijke coalities en standpunten, terwijl centrumpolitiek meer ruimte biedt voor flexibele onderhandelingen maar ook tot onvoorspelbaarheid kan leiden.
Centrumpartijen in Europa Partijen en politici die een gematigd linkse of rechtse politiek voorstaan worden doorgaans centrumlinks en centrumrechts genoemd. Deze partijen worden ook wel 'partijen van het politieke midden' of 'centrumpartijen' genoemd. Christendemocratie, agrarisme, vormen van liberalisme zoals het sociaal-liberalisme en verschillende stromingen die zichzelf de Derde Weg noemen profileren zich vaak als centristisch. Hieronder volgt een overzicht van Europese middenpartijen.
Europese Unie Binnen de Europese Unie is Volt Europa de eerste pan-Europese partij. Vanuit het politiek centrum staat zij een progressief Europese beleid voor en streeft zij naar een federaal Europa.
België De traditionele centristische partij van Vlaanderen was de Volksunie die het sociaal liberalisme omarmde en als doel had Nederlandstalige Belgen te vertegenwoordigen die zich cultureel onderdrukt voelden door Franstaligen. De Nieuw-Vlaamse Alliantie is de grootste en sinds 2009 de enige nog bestaande opvolger van die partij. Het is echter voornamelijk samengesteld uit de rechtervleugel van de voormalige Volksunie en heeft de afgelopen jaren een meer liberale conservatieve ideologie aangenomen.
In Vlaanderen presenteert Christen-Democratisch en Vlaams (CD&V) zich nadrukkelijk als een partij van het politieke centrum.CD&V is niet centrumrechts, maar wel een centrumpartij - De Redactie.be CD&V staat echter rechts van haar Waalse zusterpartij, Centre démocrate humaniste (cdH), die zich eveneens als centrumpartij presenteert.Officiële website De meeste Belgische partijen behoren min of meer tot het politieke midden.Van sp.a tot N-VA: iedereen zit links van het centrum - De Morgen
De liberale partij in Wallonië Mouvement Réformateur en de Franstalige belangenpartij DéFI zijn ook te beschouwen als centrumpartijen.
Nederland Het Christen-Democratisch Appèl (CDA) en Democraten 66 (D66) zijn centrumpartijen bij uitstek en presenteren zich ook als zodanig.Uitgangspunten - Een partij met een idee - CDA FryslânAls middenpartij moet CDA zich activistisch opstellen - TrouwD66 claimt exclusieve rol in politiek midden - Financieel Dagblad Hierbij dient te worden opgemerkt dat het CDA meer naar rechts helt binnen het politieke spectrum, terwijl D66 duidelijker in het politieke midden geworteld is. De confessionele partij ChristenUnie noemt zichzelf christelijk sociaal en combineert een conservatieve kijk op ethische en buitenlandse beleidskwesties met meer centrumlinkse ideeën over economische kwesties. Een andere centristische partij is de populistische ouderenpartij 50PLUS, die sociaaldemocratische, sociaalliberale en sociaal-conservatieve standpunten combineert.
De PvdA is een centrumlinkse politieke partij die zich onder Wim Kok nadrukkelijker als linkse middenpartij positioneerde. De "ideologische veren werden afgeschud". Samenwerking met de rechtse VVD werd hierdoor mogelijk, eerst in een kabinet onder leiding van diezelfde Wim Kok en later ook onder VVD-premier Rutte. Hier dient te worden opgemerkt dat socialistische en liberale partijen vóór de Tweede Wereldoorlog in Nederland werden aangemerkt als "linkse" partijen omdat hun ideologieën teruggaan op het Verlichtingsdenken en het gedachtegoed van de Franse Revolutie. De confessionele partijen werden steevast gerekend tot de "rechtse" partijen.
De Centrumpartij en de Centrum Democraten, partijen die in de jaren tachtig van de vorige eeuw enige populariteit genoten waren in werkelijkheid extreemrechts. Zij kunnen echter als centrumpartijen worden aangemerkt omdat zij zich presenteerden als partijen die zowel het kapitalisme als het socialisme verwierpen en zich tussen deze twee ideologische stromingen in positioneerden.
Centrumpartijen in NederlandPartij Oprichtingsdatum Ideologische stroming Opmerking(en) Christen-Democratisch Appèl 1980 christendemocratie, liberaal conservatisme, politieke midden Ontstond in 1980 na een fusie van de ARP, CHU en KVP ChristenUnie 2001 christelijk sociaal, christendemocratie Ontstond in 2001 na een fusie van de RPF en het GPV Democraten 66 1966 sociaalliberalisme, liberalisme Ontstond in 1966 als niet-ideologische vernieuwingsbeweging, v.a. 1998 formeel een sociaalliberale partij Nieuw Sociaal Contract 2023 sociaal conservatismeOntstond in 2023 als niet-ideologische vernieuwingsbeweging voor een beter bestuur 50PLUS 2009 ouderenbelangen, politieke midden Werd in 2009 opgericht met als primaire doel het verdedigen van de belangen van ouderen Onafhankelijke Senaatsfractie 1999 politieke midden Samenwerkingsverband van provinciale en lokale partijen
Duitsland De drie klassieke Duitse partijen, Christlich Demokratische Union Deutschlands (CDU), Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) en de Freie Demokratische Partei (FDP) behoren tot het politieke midden.Mythos Mitte oder der politische Tanz um das Nichts - CiceroDie Neue Mitte - Der Freitag Het is echter vrij duidelijk dat de CDU rechts van het midden staat en de SPD links van het midden. De reden dat bijvoorbeeld de CDU zich altijd profileert als een middenpartij i.p.v. een partij rechts van het midden heeft te maken met het Duitse verleden. De onvervalst rechtse Alternative für Deutschland (AfD) beschouwt zichzelf als een "eine Partei der Mitte" en toont via onderzoeken (w.o. een eigen onderzoek) aan dat de meeste geënquêteerden de AfD als een middenpartij beschouwen (43%) of als centrumrechts (23%) of zelfs als centrumlinks (18%).De eigen achterban is nog meer uitgesproken: 58% beschouwt de partij als een middenpartij; slechts 3% beschouwt de partij als rechtsDie AfD - Eine partei der Mitte, aber mit Ecken und Kanten - AfD Kontakt juni 2014 De regionalistische Freie Wähler die in de Beierse Landdag en het Europees Parlement zijn vertegenwoordigd wordt ook beschouwd als een goed voorbeeld van het politieke midden.
Oostenrijk Evenals in Duitsland, beschouwen de meeste Oostenrijkse partijen zich als "Parteien der Mitte". Net als in Duitsland worden "Zentrismus" of "Politische Mitte" door de partijen voornamelijk gebruikt om aan de kiezers of de buitenwereld de indruk te wekken dat zij zich distantiëren van extremistische vormen van linkse of rechtse politiek. De Oostenrijkse Volkspartij (ÖVP) presenteert zich nadrukkelijk als dé centrumpartij van het land: "Wir sind die Partei der politischen und gesellschaftlichen Mitte"Wie die ÖVP auf ihrem Reformparteitag vermeintlich ihre Mitte fand - Profil
Zwitserland De situatie in Zwitserland is niet wezenlijk anders dan die in Duitsland of Oostenrijk.
Centrumpartijen in ZwitserlandPartij Oprichtingsdatum Ideologische stroming Opmerking(en) Burgerlijk-Democratische Partij 2008 liberaal conservatisme, conservatief liberalisme, liberalisme, centrisme Afsplitsing van de uiterst rechtse en populistische Zwitserse Volkspartij Christendemocratische Volkspartij 1912 christendemocratie, sociaalliberalisme, liberaal conservatisme, centrisme Christendemocratische partij gesticht als reactie op de invloed van de liberalen Evangelische Volkspartij 1919 christendemocratie, christelijk sociaal Vormt samen met de CVP een fractie in de Bondsvergaderinga Groen-Liberale Partij 2007 groenliberalisme Afsplitsing van de Groene Partij van Zwitserland a Fractie CVP in de Bondsvergadering
Frankrijk In Frankrijk gelden de gematigde partijen als centrumpartijen. De meeste van deze partijen zijn van christendemocratische origine. De Union pour la Démocratie Française (UDF), in 1978 opgericht door Valéry Giscard d'Estaing en ter ziele gegaan in 2007, gold als een "grand parti centriste" omdat de partij een middenpositie innam tussen de rechtse gaullisten enerzijds en de socialisten anderzijds. De UDF was een losse bundeling van kleinere partijen en clubs die allemaal min of meer tot het centrum (of centrumrechts) behoorden. Een van de opvolgers van de UDF is Mouvement démocrate (MoDem), de partij van François Bayrou. Bayrou, die al sinds de jaren negentig een belangrijke politieke figuur is in Frankrijk tracht het centrisme als politieke filosofie verder te ontwikkelen.
De belangrijkste centrumpartij van dit moment is La République en marche !, de partij van de huidige Franse President Emmanuel Macron.
Centrumlinkse en centrumrechtse partijen behoren volgens de Franse politiek deels tot dezelfde politieke familie, die van het politieke midden (centrisme).