Glyfosaat (ISO-naam) is een organische fosforverbinding die als niet-selectief systemisch totaalherbicide zeer ruim toegepast wordt. Het Amerikaanse bedrijf Monsanto bracht het product in de jaren 70 als isopropylammoniumzout op de markt onder de naam Roundup. Het octrooi op glyfosaat is verlopen in 2000, en verschillende producenten bieden allerlei preparaten aan op basis van glyfosaatzouten.
Glyfosaat blokkeert de syntheseroute van shikiminezuur, een stofwisselingsroute die niet bij dieren voorkomt. Deze stofwisselingsroute is in planten een belangrijke route voor de synthese van aromatische aminozuren, co-enzym Q10, tocoferolen, naftochinonen (inclusief de vitamines uit de K-groep), alkaloïden en heterocyclische natuurstoffen.
Glyfosaat gedraagt zich als een één- dan wel tweewaardig zuur door de aanwezigheid van de fosfonzuurgroep en de carbonzuurgroep enerzijds en de basische aminegroep anderzijds. Van glyfosaat zijn talrijke zouten bekend met gelijkaardige werkzaamheid: onder andere glyfosaat-diammonium, glyfosaat-isopropylammonium, glyfosaat-monoammonium, glyfosaat-kalium, glyfosaat-sesquinatrium en glyfosaat-trimesium.
Toepassingen In de landbouw wordt glyfosaat gebruikt ter bestrijding van eenjarige breedbladige onkruiden en grassen op akkers die in concurrentie zouden treden met het beoogde gewas. Het is een systemisch contactherbicide waarbij men, door de snelle inactivering van glyfosaat na contact met de meeste bodems, vrij snel na toepassing hiervan gewassen kan planten of zaaien.
Monsanto ontwikkelde ook verschillende genetisch gemodificeerde variëteiten van landbouwgewassen die resistent zijn tegen het middel, onder andere soja, maïs en aardappel. Hierdoor kan ook na de opkomst en in principe tijdens heel de groeicyclus van het gewas glyfosaat gebruikt worden zonder het gewas te schaden.
Inmiddels worden steeds meer onkruiden resistent voor glyfosaat.Powles SB 2008 "Evolved glyphosate-resistant weeds around the world: lessons to be learnt." School of Plant Biology, University of Western Australia, Perth 6014, Australia. Pest Manag Sci. 2008 Apr;64(4):360-5 abstract
Naast het gebruik in de land- en tuinbouw is het gebruik door verschillende overheden zeer aanzienlijk. Het wordt onder meer gebruikt om spoorwegen en autosnelwegen onkruidvrij te maken. Verder is glyfosaat een van de meest voorkomende actieve bestanddelen in de herbicidepreparaten voor het particuliere gebruik.
Glyfosaat wordt ook gebruikt in het natuur- en bosbeheer voor de bestrijding van ongewenste vegetatie zoals invasieve of uitheemse plantensoorten die de plaats innemen van de inheemse soorten. In het Verenigd Koninkrijk wordt glyfosaat in waterlopen gebruikt om naaldkruid te bestrijden.
Toxiciteit Mens De acute orale toxiciteit voor zoogdieren is laag, maar overlijden is gerapporteerd na een opzettelijke overdosis van geconcentreerde formuleringen. De surfactantia (uitvloeiers) in glyfosaatformuleringen kunnen de relatieve acute toxiciteit van de formulering verhogen. Glyfosaat heeft een lagere acute toxiciteit dan 94% van de herbyciden in de USDA-gegevens, en een lagere acute toxiciteit dan huishoudelijke chemicaliën zoals keukenzout en azijn.
In een risicobeoordeling uit 2017 schreef het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA): "Er is zeer beperkte informatie over huidirritatie bij mensen. Waar huidirritatie is gemeld, is het onduidelijk of dit verband houdt met glyfosaat of met co-formulanten in glyfosaathoudende herbicideformuleringen." Het ECHA concludeerde dat de beschikbare gegevens over mensen onvoldoende waren om een classificatie voor huidcorrosie of -irritatie te ondersteunen. Inademing is een minder belangrijke blootstellingsroute, maar spuitnevel kan oraal of nasaal ongemak, een onaangename smaak in de mond, of tintelingen en irritatie in de keel veroorzaken. Blootstelling van de ogen kan leiden tot milde conjunctivitis (bindvliesontsteking). Oppervlakkig hoornvliesletsel is mogelijk als het spoelen vertraagd of onvoldoende is.
Uit een analyse uitgevoerd door het Medizinisches Labor Bremen van 182 urinemonsters uit 18 Europese landen bleek dat bij gemiddeld 44% van de onderzochte stalen kwantificeerbare hoeveelheden glyfosaat aangetroffen werden. De gemeten waarden lagen echter 1000 maal lager dan de Europese limiet van 0,3 mg per kg lichaamsgewicht per dag en 3500 maal lager dan de norm van 1 mg gehanteerd door het wereldvoedselagentschap. In de meeste monsters werden glyfosaatconcentraties gevonden lager dan de detectielimiet en de hoogste waarde was minder dan 2 µg per liter. In deze concentraties worden nadelige gezondheidseffecten zeer onwaarschijnlijk geacht. Verschillende wetenschappers uitten kritiek op deze studie. Deze zou wetenschappelijk onbetrouwbaar zijn door de gebruikte methodologie. Tevens is er geen onafhankelijke kwaliteitsbevestiging van de studie, omdat peerreviewed-publicaties ervan ontbreken.milieudefensie.nlmilieudefensie.nl. Gearchiveerd op 18 april 2023.vilt.be. Gearchiveerd op 11 augustus 2018.fwi.co.ukV/. Gearchiveerd op 4 juni 2023.
Mogelijk effect op kanker Er bestaat brede overeenstemming onder nationale pesticidentoezichthouders en wetenschappelijke organisaties dat er bij het volgens het etiket gebruiken van glyfosaat geen bewijs is gevonden voor carcinogeniteit bij de mens. De Joint FAO/WHO Meeting on Pesticide Residues (JMPR), de Europese Commissie, de Canadese Pest Management Regulatory Agency, de Australian Pesticides and Veterinary Medicines Authority hebben geconcludeerd dat er geen bewijs is dat glyfosaat een carcinogeen of genotoxisch risico voor mensen vormt. Ook het Duitse Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) concludeerde in januari 2015 na een review van de beschikbare gegevens dat glyfosaat bij laboratoriumdieren geen carcinogene of mutagene kenmerken toont en het ook geen effect heeft op de vruchtbaarheid, voortplanting, en de ontwikkeling van een embryo of foetus. Ook uit epidemiologische studies bij mensen kon geen bewijs gevonden worden voor carcinogeniteit, of effecten op de vruchtbaarheid, voortplanting en neurotoxiteit., March Madness From The United Nations. Forbes, 20 maart 2015 Volgens het Amerikaanse Environmental Protection Agency en Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) is glyfosaat niet carcinogeen. In maart 2015 categoriseerde één internationale wetenschappelijke organisatie, het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) glyfosaat als 'waarschijnlijk carcinogeen voor mensen' (groep 2A). Volgens het BfR was die beslissing gebaseerd op slechts een aantal studies en wordt het niet bevestigd door het vaak geciteerde cohortonderzoek 'Agricultural Health Study''' of andere studies.Löst glyphosat Krebs aus?. Bundesinstitut für Risikobewertung, Mededeling 007/2015, 23 maart 2015
Anno 2020 bleef het bewijs dat langdurige blootstelling aan glyfosaat het risico op kanker bij mensen verhoogt, niet doorslaggevend. Er is zwak bewijs dat het risico op kanker bij mensen kan toenemen als gevolg van beroepsmatige blootstelling aan grote hoeveelheden glyfosaat, zoals bij landbouwactiviteiten, maar er is geen overtuigend bewijs voor een dergelijk risico bij particulier gebruik, zoals in de tuin.
Dier en milieu Glyfosaat heeft een lage acute toxiciteit, ook voor bijen, vogels of zoogdieren. Oplosmiddelen en andere additieven in bestrijdingsmiddelen op basis van glyfosaat kunnen de toxische eigenschappen versterken."Differential Effects of Glyphosate and Roundup on Human Placental Cells and Aromatase (2005)" door Richard S, Moslemi S, Sipahutar H, Benachour N, Seralini G-E, Laboratoire de Biochimie, EA2608-USC INRA, IBFA, Université de Caen, Esplanade de la Paix, 14032 Caen, France. Lees online. Gearchiveerd op 11 mei 2020.
Glyfosaat is nadelig voor de biodiversiteit. Zo hebben bijen een grotere kans om vroegtijdig te overlijden.
Uit een onderzoek in 2002 bleek dat Roundup een vertragend effect had op de embryonale celdelingen bij zee-egels. Glyfosaat in zijn pure vorm bleek geen nadelige invloed te hebben en het effect was dus te wijten aan de hulpstoffen in de formulering, voornamelijk detergenten."Pesticide Roundup Provokes Cell Division Dysfunction at the Level of CDK1/Cyclin B Activation (2002)" door Julie Marc, Odile Mulner-Lorillon, Sandrine Boulben, Dorothée Hureau, Gaël Durand, and Robert Bellé, Station Biologique de Roscoff, Université Pierre et Marie Curie (UFR 937), Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS, UMR 7127), BP 74, 29682 Roscoff Cedex, France. Lees online ncbi.nlm.nih.gov. Gearchiveerd op 23 maart 2020.
Betrokkenheid van producenten
Uit interne mails van het Amerikaanse bedrijf Monsanto, die door een Amerikaanse rechtbank in maart 2017 werden uitgebracht, bleek dat Monsanto als ghostwriter optrad voor literatuurstudies die de schadelijkheid van glyfosaat betwistten. In de Verenigde Staten werd Bayer als rechtsopvolger van Monsanto al twee keer veroordeeld in individuele zaken tot het betalen van een schadevergoeding van circa 80 miljoen dollar aan een ziek geworden gebruiker.NRC 29032019
In 2019 verschenen berichten in de pers dat in de VS al tienduizenden rechtszaken tegen Monsanto zijn aangespannen door mensen die zeggen dat zij kanker hebben gekregen door het gebruik van Roundup. In verschillende rechtszaken waren al tientallen miljoenen aan schadevergoeding toegewezen.
In 2020 trof Bayer een miljardenschikking met Amerikanen die claimen dat onkruidbestrijder Roundup kanker veroorzaakt.
Syngenta hield een studie naar glyfosaat en hersenschade meer dan twintig jaar verborgen. pagina 18 en 19 en 20
Legale status Europese Unie
In de Europese Unie werd eind november 2017 besloten de vergunning voor glyfosaat met vijf jaar te verlengen. Niettemin mogen de afzonderlijke EU-lidstaten glyfosaat verbieden. Op 16 november 2023 werd die termijn nog eens 10 jaar verlengd.10 jaar langer
Op basis van een brede beoordeling van wetenschappelijk bewijs van het comité voor risicobeoordeling (RAC) van het Europees agentschap voor chemische stoffen ECHA is gebleken dat de beoordeling dat glyfosaat kankerverwekkend is, niet gerechtvaardigd is.
Nederland