miniatuur|De huidige Orde van Alexander Nevski De Orde van Alexander Nevski (Russisch: орден Александра Невского) heeft in de loop der eeuwen de wisselvalligheden van de Russische geschiedenis gevolgd. De Orde heeft in twee vormen in het keizerrijk der tsaren en in de Sovjet-Unie bestaan en is nu, in een derde verschijning, een orde van de Russische Federatie.
Alexander Nevski is een door de Russen zeer gewaardeerd historisch personage. Hij was politiek geschikt als voorbeeld voor de Russen want men beschouwt hem als stichter van het Russische Rijk. Hij is ook populair als overwinnaar van de Duitse Orde. Zijn overwinning op de katholieke Duitse edellieden die grote Slavische en orthodox-christelijke gebieden bestuurden maakten hem een nationale held. In de Tweede Wereldoorlog was hij, ondanks zijn associatie met adeldom en het tsarentregime, vanwege zijn overwinning op wat ook in de middeleeuwen al gehate buitenlandse bezetters waren geweest een passende figuur om een orde naar te vernoemen. Het Kremlin gebruikte toen Rusland in het nauw kwam weer nationale symbolen. Aan het feit dat Alexander Nevski aan het eind van zijn leven monnik werd en later heilig werd verklaard besteedden de streng seculiere Sovjets uiteraard geen aandacht.
Voor de huidige Russische Federatie waarin de Russisch-Orthodoxe Kerk weer een vooraanstaande rol speelt is Alexander Nevski wederom een passende nationale held.
Er zijn dus twee orden, met de naam "Orde van Alexander Nevski" of "Alexander Nevski-Orde" geweest. Dit artikel behandelt deze Orden en de huidige Orde. Er is ook een moderne orde van de Russische Federatie die veel gelijkenis met de vroegere tsaristische Orde van de Heilige en Rechtgelovige Grootvorst Alexander Nevski vertoont.
Toen Bulgarije in 1944 onder invloed van de Sovjet-Unie kwam werd de oude Sint-Alexanderorde omgedoopt tot Orde van Alexander Nevski. Deze orde heeft slechts kort bestaan.Lucasz Gaszewski in World Orders of Knighthood and Merit. Blz.564.
De Keizerlijke Orde van de Heilige en Rechtgelovige Grootvorst Alexander Nevski Deze Orde, (Russisch: Iмператорский Орденъ Святого Благовѣрного Великого Князя Александра Невского, Imperatorskij Orden Svjatogo Blagovernovo Velikogo Knjasja Alexandra Nevskogo) geheten werd in 1722 door tsaar Peter de Grote gesticht maar zij kwam pas onder het bestuur van tsarina Catharina I tot bloei. Peter kwam niet toe aan het maken van een formuleren van een statuut of benoemingen in de Orde. Catharina zette op 21 mei 1725 het huwelijk van haar dochter Anna Petrovna van Rusland met hertog Karel Frederik van Sleeswijk-Holstein-Gottorp luister bij door de Orde niet alleen formeel in te stellen maar ook te verlenen. Statuten heeft de Orde nooit gekregen.
miniatuur|Geborduurde ster miniatuur|Kleinood uit de periode rond 1830 De Orde had slechts een enkele graad en werd alleen aan generaals-majoor en militairen van gelijkwaardige of hogere rangen verleend. De Russische prinsen waren, of zijn, vanaf hun meerderjarigheid leden van deze ridderorde. Dat de grootvorsten naast de Orde van Sint-Andreas ook deze ridderorde droegen is te verklaren uit het Russische gebruik om een ridder in de Orde van Sint-Andreas of een andere grote orde automatisch ook commandeur of ridder in andere ridderorden van de tsaar, met uitzondering van de voor overwinnende militaire bevelhebbers gereserveerde Sint-Jorisorde, te maken.
De feestdag van de Orde van Alexander Nevski was 30 augustus in de Russische kalender, men gebruikte de juliaanse kalender die elf dagen "achterliep" op de in West-Europa gebruikte kalender. Deze dag komt in de gregoriaanse kalender overeen met de tiende september. De feestdag werd ieder jaar gevierd.Gritzner
Het toekennen van deze orde hield, net als bij de andere Russische orden, in dat de drager in de Russische adelstand werd verheven. Deze verheffing gold de erfelijke adeldom waarbij uitzonderingen werden gemaakt voor Basjkieren die alleen persoonlijke adeldom verwierven en kooplieden die door opname in een ridderorde van de tsaar erfelijk ereburger van Rusland werden.
De grootvorsten die allen ridder in de Orde van Sint-Andreas waren droegen volgens het protocol naast het blauwe lint van de Orde van Sint-Andreas het kruis van de Orde van Alexander Nevski om de hals. Het kruis van een ridder in de Orde van de Witte Adelaar werd dan in het knoopsgat gedragen.
Het gebruik om de ridders in de hoogste orden ook ambtshalve het kruis van een lagere orde te laten dragen bestond al in de 18e eeuw. In de 19e eeuw werd het geregeld door een oekaze van tsaar Nicolaas I van Rusland van 1 september 1845. Deze oekaze is tot de val van de laatste tsaar in 1917 van kracht gebleven.
De oekaze stelde de volgende draagwijzen vast.
Ridders in de Orde van Sint-Andreas droegen het kruis van de Orde van Alexander Nevski om de hals en zouden de inmiddels Russisch-Poolse Orde van de Witte Adelaar in het knoopsgat dragen. Ridders in de Orde van Alexander Nevski droegen de Orde van de Witte Adelaar om de hals en het kruis der Eerste Klasse van de Orde van Sint-Anna in het knoopsgat. Ridders in de Orde van de Witte Adelaar droegen de Orde van Sint-Anna om de hals en het kruis der Eerste Klasse van de Orde van Sint-Stanislaus in het knoopsgat. Ridders-grootkruis in de Orde van Orde van Sint-Anna droegen het kruis der Eerste Klasse van de Orde van Sint-Stanislaus in het knoopsgat.
De versierselen van de Orde Het lint van de orde was ponceaurood. Het kleinood zelf was een gouden, donkerrood kruis pattée met in de armen het gouden Russische rijkswapen. In het midden is een gouden medaillon met een afbeelding van de geharnaste Heilige op een schimmel gelegd. De heilig verklaarde veldheer rijdt door een bosrijke omgeving en boven hem is een uit de hemel rijkende hand geschilderd die de goddelijke voorzienigheid voorstelt. Op de keerzijde is het gekroonde monogram van de Heilige op een wit medaillon te zien. De gouden keerzijde is verder niet geëmailleerd. De ster was van zilver en had acht punten. In het roodomrande witte medaillon was het gekroonde monogram "S A" van de heilige "Alexander van de Neva" gelegd. Op de rode ring stond in gouden letters "За Труды и Отечество", in Latijnse letters "Za trudy i otjetschestwo", wat "voor Arbeid en het Vaderland" betekent. In het medaillon werden voor het monogram dus letters uit het Latijnse alfabet gebruikt terwijl op de ring voor een motto in het Cyrilisch schrift werd gekozen. De Orde werd ook met zwaarden, briljanten of beide verleend en ook de ster werd in zo'n geval geheel met diamanten ingelegd.
Het kleinood of juweel van de orde heeft in de loop der tijd enige kleine veranderingen doorgemaakt. Deze veranderingen zijn niet formeel voorgeschreven want de Orde van Alexander-Nevski heeft nooit statuten gekend. De juweliers werkten naar een voorbeeld en zij varieerden daarop. Rond 1830 zag men kruisen met rood emaille en adelaars waarvan de gouden vleugels de armen van het kruis gedeeltelijk bedekten. In de jaren rond 1850 werden kruisen met zwart in plaats van rood emaille gefabriceerd.
In de 18e en 19e eeuw werden de sterren geborduurd met zilverdraad en gouddraad. Dergelijke sterren sleten snel en ze werden ook vuil. Daarom werden in het midden van de 19e eeuw geborduurde sterren met een geëmailleerd en in het midden bevestigd metalen medaillon en later sterren die geheel van edelmetaal waren vervaardigd ingevoerd. Deze draagwijze werd in Frankrijk populair en ze vond rond het midden van de 19e eeuw overal in Europa ingang. De eerste metalen sterren hadden nog kleine ogen aan het einde van iedere straal van de ster. Met behulp van deze ogen werd de ster op de kleding vastgemaakt. Bij de eerste metalen sterren werd dit gebruik nog gehandhaafd. Later werden de metalen sterren met beugels en haken aan de jas bevestigd.
Omdat er meerdere ateliers van borduurders van sterren actief waren en de buitenlandse dragers hun sterren desgewenst in hun eigen land konden laten borduren zijn de afmetingen en uitvoeringen van de geborduurde sterren sterk wisselend van kwaliteit. De opdrachtgevers konden immers kiezen voor meer of minder detail en zij moesten het kostbare goud-en zilverdraad per gewicht afrekenen. De geborduurde sterren werden op een achtergrond van vilt of andere sterke stof vervaardigd en konden zo van de ene op de andere jas worden overgebracht.
Tegen het einde van de negentiende eeuw zeg men weinig of geen geborduurde sterren meer.
De metalen sterren en kruisen werden door meerdere juweliers vervaardigd. Bij een leverantie van een hofjuwelier aan het Keizerlijk Hof ontbreken de keuren, bij particuliere bestellingen, veel ridders wilden een eigen set versierselen bezitten, zijn deze keuren wél aanwezig. De ingeslagen stempels duiden de fabrikant, het zilvergehalte, het jaar waarin werd gekeurd en het herkenningsteken van de keur in Moskou of Sint-Petersburg aan. Sterren en kruisen kunnen ook in het buitenland zijn vervaardigd. Omdat er meerdere fabrikanten waren en de mode bij de juweliers in de loop van de jaren veranderde zijn er meerdere uitvoeringen van de versierselen bekend.
De zwaarden werden bij de versierselen van deze orde gekruist onder de vier gouden adelaars in de armen van het kruis gelegd. Op de ster werden de twee gekruise zwaarden ontbloot en met de punten omhoog onder het medaillon op de diagonale stralen van de ster gelegd. Het lint bleef bij toekenning van de Orde van Alexander Nevski met de Zwaarden gelijk. Niet-christenen kregen versierselen waarvan de afbeelding van de Russische heilige vervangen was door een zwarte adelaar. De ridders in de Orde van Sint-Andreas droegen deze Orde aan een ponceaurood lint om de hals. Andere ridders droegen het kleinood aan een breed lint over de linkerschouder. Deze draagwijze wijkt af van de gebruikelijke draagwijze van grootlinten die meestal over de rechterschouder worden gedragen zodat de strik met het versiersel op de linkerheup hangt. De ster werd links op de borst gedragen.
Aan deze orde was geen keten verbonden. De ridders namen het grootlint desgewenst op als pronkstuk in hun wapen, zij hingen dan, volgens de regels der heraldiek, het grootlint om het wapenschild.
De ordekleding In de 18e eeuw was het dragen van een speciaal kostuum bij feestelijke of plechtige bijeenkomsten van een ridderorde in veel gevallen verplicht. Hoewel de Orde van Alexander Nevski geen statuten bezat was er volgens Maximilian Gritzner wel een eigen kleurrijke ordekleding vastgesteld. De ridders droegen een lange mantel van rode zijde, met een grote geborduurde ster op de linkerschouder. De kousen waren rood, de kuitbroek was wit en het vest van zilverkleurig gaas. Een links opgeslagen zijden hoed van zwarte zijde werd versierd met rode en witte veren en een rood andreaskruis.Gritzner, Blz. 422
De geschiedenis van de Orde Het feest van de Orde was de dertigste augustus en tsarina Catharina de Grote liet voor het daarbij behorende diner een servies met afbeeldingen van de Orde maken.
Ook de kort levende democratische Russische republiek van Alexander Fjodorovitsj Kerenski bleef de dankzij zijn overwinning op de Duitse ridders in 1240 nog steeds populaire Alexander Nevski gewijde Orde toekennen. De kronen op de adelaars werden nu weggelaten.
De Sovjets schaften de Orde af maar de in 1918 verbannen Romanovs gebruiken de Orde nog steeds als hun Huisorde.
In 1992 stelde Boris Jeltsin een "Orde van Verdienste voor het Vaderland" in die veel karakteristieken van de oude Alexander Nevski-orde vertoont. Ook deze Orde heeft een uitvoering voor "niet-christenen".
De Alexander Nevsk-orde miniatuur|De Alexander Nevski-orde