Witwassen is het uitvoeren van transacties met als doel om de illegale oorsprong van geldsommen of andere zaken te maskeren. Het doel van witwassen is om illegaal verkregen vermogen te kunnen besteden of investeren zonder dat de illegale oorsprong bewezen kan worden. Zodoende kan voorkomen worden dat het geld door justitie of belastingdienst in beslag wordt genomen en kan men eveneens voorkomen dat justitie via het geld de dader van het misdrijf kan opsporen.
Witwassen is in vrijwel alle landen strafbaar als misdrijf. Wie zich hiermee bezighoudt riskeert strafvervolging, bestuursrechtelijke sancties en tuchtsancties. Witwassen is in Nederland meestal een zelfstandig delict. Door het zo moeilijk mogelijk te maken financiële voordelen uit criminele activiteiten te trekken, hoopt men criminaliteit zelf te ontmoedigen. Hierin bestaat een parallel met heling.
Hoewel het witgewassen vermogen uit enig strafbaar feit afkomstig moet zijn, hoeft het gronddelict niet bewezen te worden. Het gronddelict kan een criminele activiteit zijn zoals drugshandel, maar ook vermogen uit legale arbeid waarover geen aangifte bij de belastingdienst is gedaan (ook wel zwart geld genoemd) levert het delict witwassen op.
Hoewel het meestal om witwassen van geld gaat, kunnen ook andere objecten worden witgewassen om hun illegale oorsprong te verhullen. Dit betreft vaak het uit elkaar halen, overspuiten, papieren vervalsen of meerdere malen doorverkopen van gestolen of verduisterde goederen (hoewel men dit strafrechtelijk vaak onder heling schaart). Zelfs kinderen kunnen worden witgewassen.
Herkomst van het geld Het gaat om vermogensvoordeel dat niet opgegeven is bij de fiscus (er is dan naast witwassen vaak ook sprake van fiscale fraude of uitkeringsfraude) en dat bovendien veelal verkregen is uit criminele activiteiten zoals drugshandel, mensenhandel of diefstal.
In sommige landen is de lijst van zogenoemde gronddelicten (misdrijven die een bestraffing wegens witwassen kunnen opleveren) beperkt tot een zeker aantal, in andere landen kunnen alle misdrijven aanleiding zijn tot een vervolging wegens witwassen.
Fasen Over het algemeen wordt bij witwassen een drietal fasen onderkend: Plaatsing/inbreng: waarbij het vermogensvoordeel (meestal in de vorm van contant geld) voor het eerst in het financiële systeem wordt gebracht. Voorbeeld: Storting op een bankrekening van een geldezel. Dit is de riskantste fase waarbij de pakkans het grootst is. Versluiering/circulatie: waarbij een opeenvolging van soms complexe financiële transacties wordt uitgevoerd met als doel de illegale oorsprong van het vermogen te verhullen. Integratie/investering: waarbij het vermogen in het reguliere economische verkeer wordt gebracht, bijvoorbeeld door investering in onroerend goed. In deze fase is het vrijwel onmogelijk om de criminele herkomst te traceren. Antiwitwasmaatregelen richten zich dan ook voornamelijk op de eerste twee fasen.
Methodes Bij het witwassen wordt een scala van methodes toegepast.
Via het buitenland Iemand die een fortuin heeft verdiend met drugshandel, fraude of andere delicten zou de volgende methode kunnen toepassen: Hij richt een paar bedrijven op in een ver land met een gebrekkige controle en een vennootschap in het eigen land; Het geld wordt gestort op de rekening van de vennootschap in eigen land en krijgt in de boekhouding de schijn van legale omzet (als zijnde afkomstig van klanten van de vennootschap). Vervolgens wordt het bedrag overgemaakt naar het bedrijf in het buitenland, waarbij het in de boekhouding de schijn krijgt van de aankoop van productvoorraad. Het bedrijf in het buitenland koopt er vervolgens aandelen mee van een ander bedrijf (dat ook eigendom is van dezelfde persoon of van een stroman); Het eigen bedrijf leent het geld vervolgens van het laatstgenoemde buitenlandse bedrijf (loan-back constructie) en investeert het in gebouwen. De eigenaar kan nu gewoon winst maken met de opbrengst van de drugshandel, terwijl het voor de politie heel moeilijk is de originele herkomst van het geld nog te achterhalen;
Transacties die daarbij een rol spelen zijn: Geld wisselen van de ene valuta naar de andere; Moneytransfers - dat is een spoedzending van geld waarbij het contant wordt gestort en elders wordt opgenomen. Na het storten kan het geld soms al na een kwartier in het buitenlandse kantoor worden opgenomen. Ook professionele dienstverleners als Western Union en MoneyGram kunnen op deze wijze misbruikt worden; Het gebruik van een katvanger. Deze persoon ontvangt geld op zijn bankrekening dat hij vervolgens moet overboeken of opnemen en afgeven. In ruil hiervoor ontvangt hij een commissie. Uiteraard loopt de katvanger een zeer groot risico op juridische problemen want de bankrekening staat op zijn naam dus de pakkans is bijna 100%. Katvangers kunnen ook gebruikt worden om als directeur of aandeelhouder op te treden; Het gebruik van meerdere vennootschappen, trusts, stichtingen en andere rechtspersonen in verschillende landen, die onderling transacties aangaan. Door het gebruik van complexe organisatiestructuren tracht men de uiteindelijke belanghebbende van de financiële middelen buiten beeld van opsporingsdiensten te houden; Het gebruik van het hawalasysteem, een informeel overboeksysteem in het Midden-Oosten en Azië, ook wel ondergronds bankieren genoemd. Na een paar keer overboeken is het geld vrijwel niet meer te traceren. Smurfen: het meerdere malen vervoeren, storten of overboeken van kleinere hoeveelheden geld om zo onder de meldingsgrens van ongebruikelijke transacties of drempelwaardes van transactiemonitoringsystemen te blijven.
Dergelijke transacties zijn te herkennen aan het feit dat ze niet te herleiden zijn tot een economisch of logisch zakelijk doel, of omdat de kosten die worden gemaakt niet in verhouding staan tot de baten.
Via de eigen vennootschap Een andere methode om geld wit te wassen en die weinig als dusdanig (h)erkend wordt is het misbruik/gebruik van de rechtspersoon (vennootschap) zelf. De (boekhoudkundige) structuren van de vennootschap kunnen worden gebruikt om wit te wassen geld te injecteren: Via leningen toegestaan door aan de witwassers verwante bedrijven: dit is de loan-backmethode waarbij geld eerst via bijvoorbeeld fysiek transport naar een ander land (met minder strenge anti-witwasregels) wordt gebracht, waar het op een rekening van een andere vennootschap (gecontroleerd door de witwassers) geplaatst wordt. Deze vennootschap verstrekt de eerste vennootschap een lening die niet teruggevorderd wordt en later de benaming "achtergestelde lening" verkrijgt. Via het fictief verhogen van de omzet: in een vennootschap (bijvoorbeeld horeca- of marktbedrijven) waar contant geld als normaal betaalmiddel gebruikt wordt, wordt het wit te wassen geld ingebracht als normale omzet van een goed draaiend bedrijf. Dat over deze omzet belasting verschuldigd is, neemt men op de koop toe, gelet op het gemak waarmee kan worden witgewassen. Het injecteren van wit te wassen geld via de rekening-courant: is een variatie op de loan-backmethode maar hier wordt het wit te wassen geld rechtstreeks ingebracht via de rekening-courant van de zaakvoerder(s).
In de voorbeelden 1 en 3 moet vroeg of laat de zaak rechtgetrokken worden omdat deze lening of rekening-courant te zwaar doorweegt op de balans: naar de buitenwereld (via de gepubliceerde jaarrekening) geeft de vennootschap de indruk een (zeer) slechte betaler te zijn omdat de schulden (ogenschijnlijk) niet betaald worden. Meestal wordt overgegaan tot een kapitaalverhoging waarbij de "schuld" van de vennootschap aan de schuldeiser (meestal één der aandeelhouders) wordt omgezet in aandelen. Dergelijke kapitaalverhoging wordt (in België) beschouwd als "inbreng in natura" en maakt verplicht het voorwerp uit van een analyse door een bedrijfsrevisor. De kapitaalverhoging wordt vervolgens gepasseerd in een notariële akte en gepubliceerd.
Bij deze witwasmethoden ligt een grote verantwoordelijkheid bij professionals die betrokken zijn bij vennootschappen zoals revisoren, accountants en notarissen. Zij zijn verplicht vermoedens van witwassen te melden aan het centraal meldpunt (Financial Intelligence Unit - Nederland of Cel voor Financiële Informatieverwerking (CFI) in België). Van het aantal meldingen leidt een relatief klein aantal daadwerkelijk tot strafrechtelijke vervolging en veroordeling, zo blijkt uit criminologisch onderzoek.
Het witwassen via een fictieve verhoging van de omzet is veel moeilijker te detecteren: dit vereist bijna een permanente vergelijking van het aantal klanten met het opgegeven aantal verkopen. Bedrijfstakken die hiermee relatief vaak in verband worden gebracht, zijn cash-intensieve ondernemingen zoals nagelsalons, kapsalons, belwinkels, gokautomatenenhallen en (in Nederland) de legale prostitutie.
Casino Een methode die soms wordt gebruikt om geld wit te wassen is het kopen en weer verzilveren van fiches in een casino. De bezitter van het geld verklaart dan dat hij het geld gewonnen heeft met gokken. Dit veronderstelt echter een verregaande naïviteit van de casino-uitbater of diens medeplichtigheid.
Zie ook het antiwitwasbeleid van Holland Casino.
Valse facturen Ook kunnen valse facturen worden uitgeschreven. De ontvanger van het geld beweert daarvoor diensten of goederen te hebben geleverd, die in werkelijkheid nooit geleverd zijn. Deze handeling kan strafrechtelijk een zelfstandig delict opleveren, namelijk valsheid in geschrifte.
Online witwassen Digitaal en elektronisch geld kunnen ook online worden witgewassen. Hiervoor worden onder meer bitcoin en mixing services gebruikt, al dan niet in combinatie met bovenstaande witwasmethoden.Oerlemans J.J., Custers B.H.M., Pool R.L.D. & Cornelisse R. (2016), Cybercrime en witwassen: bitcoins, online dienstverleners en andere witwasmethoden bij banking malware en ransomware. Onderzoek en beleid WODC nr. 319. Meppel: Boom Criminologie. (link) Dit gebeurt bijvoorbeeld regelmatig met de opbrengsten van ransomware.Custers B.H.M., Oerlemans J.J. & Pool R.L.D. (2016), Ransomware, cryptoware en het witwassen van losgeld in Bitcoins, Strafblad 14(2): 87-95. (link)
Niet-financiele goederen Niet-financiële goederen worden vaak witgewassen om hun illegale oorsprong te verbergen. Meestal betreft dit gestolen of verduisterde goederen, zoals fietsen, auto´s, bouwbenodigdheden, metalen, merkkleding. Dit geschiedt door onder andere de goederen over te spuiten, te demonteren om onderdelen apart te verkopen, door eigendoms- of registratiepapieren te vervalsen, of door de goederen meerdere keren door te verkopen, vaak via grensoverschrijdende transacties.
Rode vlaggen Zakelijk dienstverlenend personeel wordt getraind indicators te herkennen dat er wellicht witwassen in het spel is, de zogenoemde rode vlaggen. Veelgenoemde voorbeelden zijn:
Een onnodig dure of gecompliceerde transactie die niet in verhouding staat tot het beoogde doel; Onwilligheid bij de klant tot het verstrekken van informatie; Het uitoefenen van druk om de dienstverlener tot spoed of het negeren van KYC aan te zetten. Een veelgehoorde redenering is ´doe nou eerst die transactie, dan krijg je achteraf die gegevens van mij´; Het is onduidelijk wie er controle en economisch voordeel hebben bij de transactie (UBO); De transactie gaat via een land dat als hoog risico is aangemerkt, of de onderliggende activiteit wordt als riskant aangemerkt (seksbusiness, wapens, horeca, onroerend goed); Er is betrokkenheid van een gesanctioneerd persoon; Een plotselinge verandering in de activiteiten van de klant of het volume, of een of meerdere abnormale betalingen; Grote hoeveelheden contant geld of een vermoeden dat de hoeveelheid wordt gecamoufleerd door te smurfen; De transactie is niet consistent met de normale bedrijfsactiviteiten van de sponsor of UBO.
Financiering van terrorisme