Vitesse, is een Nederlandse profvoetbalclub uit Arnhem. De volledige naam luidt Stichting Betaald Voetbal Vitesse-Arnhem. De club werd opgericht op 14 mei 1892, maar haar geschiedenis gaat terug tot 1887. In dat jaar ontstond de Arnhemsche cricket- en voetbalvereeniging Vitesse. Aanvankelijk was cricket de belangrijkste sport, maar geleidelijk kreeg voetbal de overhand. Later kwam daar ook een atletiekafdeling bij. Uiteindelijk richtte de vereniging zich uitsluitend op voetbal. Dankzij haar oorsprong in 1887 behoort Vitesse tot de oudste nog bestaande voetbalclubs van Nederland.
Sinds 1998 speelt Vitesse haar thuiswedstrijden in het GelreDome. De club komt traditioneel uit in een geel-zwart gestreept tenue, waarvan de kleuren zijn ontleend aan de provincie Gelderland.
Historisch gezien behoort Vitesse tot de succesvolste voetbalclubs van Oost-Nederland. De club werd zevenmaal kampioen van de Eerste Klasse Oost en eindigde vóór de invoering van het betaald voetbal zesmaal als tweede in de strijd om het landskampioenschap. In 2017 behaalde Vitesse met het winnen van de KNVB Beker de eerste nationale hoofdprijs uit de clubgeschiedenis. Ook kwam de club regelmatig uit in Europese competities. Het grootste Europese succes volgde in het seizoen 2021/22, toen Vitesse de achtste finales van de UEFA Europa Conference League bereikte.
Geschiedenis van Vitesse Arnhemsche cricket- en voetbalvereeniging Vitesse (1887–1891) De oorsprong van Vitesse, een van de oudste voetbalclubs van Nederland, gaat terug tot 1887. In dat jaar richtte een groep jonge mannen, die eerder cricket speelde op de Rijnkade, de Arnhemsche cricket- en voetbalvereeniging Vitesse op.Reurink, Ferry, Cricket en het eerste Vitesse, dat ook voetbal introduceert, De Sportwereld.nlArnhemsche cricket- en voetbalvereeniging Vitesse, Databank sport, Historici.nlCricket wedstrijd tussen Vitesse en Benno 1888, Delpher Kranten Delpher.nl Volgens sportpionier Pim Mulier gebeurde dit op initiatief van Siegfried Anne Leopold. Hij werd de eerste secretaris van de vereniging en verzorgde het secretariaat vanuit zijn ouderlijk huis aan de Spijkerstraat. In 1890 werd Leopold voorzitter. Tot de andere betrokkenen uit deze beginperiode behoorden onder anderen Willem Hesselink, Lodewijk de Geer en Dirk Jan de Geer.Reurink, Ferry, Cricket en het eerste Vitesse, SGS Cricket Club
De naam Vitesse, Frans voor ‘snelheid’, sloot aan bij de voorkeur van de oprichters voor een elegante en enigszins elitaire benaming. De vereniging telde in de beginjaren ongeveer dertig leden uit Arnhem en omgeving. Hoewel cricket de belangrijkste sport was, werd er binnen de club ook gevoetbald. Voor haar sportactiviteiten maakte Vitesse aanvankelijk gebruik van een terrein op de Boulevard Heuvelink. Na een tijdelijk verblijf in Velp verhuisde de vereniging uiteindelijk naar het Sport- en Tentoonstellingsterrein Klarenbeek aan de Velperweg. Daar organiseerde de club op 29 september 1889 een provinciaal cricketconcours ten bate van de slachtoffers van de ramp van Corvilain, een explosie in een munitiefabriek bij Antwerpen waarbij tientallen doden en gewonden vielen.
Door de aanleg van een verharde wielerbaan op het Sport- en Tentoonstellingsterrein Klarenbeek verloor Vitesse haar speel- en oefenruimte. Tegelijkertijd liep het ledental terug, onder meer doordat verschillende leden voor hun vervolgstudie Arnhem verlieten. Deze combinatie dwong de vereniging ertoe in november 1891 haar activiteiten te beëindigen. Lang duurde die onderbreking echter niet. Enkele maanden later werd op initiatief van een groep Arnhemse scholieren opnieuw een vereniging opgericht die de naam Vitesse zou dragen. Bij deze heroprichting werden ook enkele voormalige leden van het oorspronkelijke Vitesse betrokken.
Heroprichting van Vitesse (1892) Vitesse anno 1894|thumb|240px Op 14 mei 1892 richtte een groep scholieren uit Arnhem een nieuwe cricketclub op. Zij waren afkomstig van het Stedelijk Gymnasium Arnhem en de HBS. Onder hen bevonden zich ook enkele leden van het eerdere Vitesse, die betrokken waren bij de heroprichting van de club. Omdat het cricketseizoen al was begonnen, wilde de groep snel van start. Vier dagen later besloten de leden tijdens een vergadering in het huis van de broers Dick en Frits Couvée aan de Parkstraat 84 de naam Vitesse opnieuw aan te nemen.
Tot de oprichters behoorden onder anderen Lodewijk de Geer, die ook bij het oorspronkelijke Vitesse betrokken was geweest, en de broers Dezentjé. Frans Dezentjé werd gekozen tot voorzitter van de heropgerichte vereniging.Reurink, Ferry, De Indische invloed op de oerjaren van Vitesse uit Arnhem: de neven Dezentjé, Sportgeschiedenis.nl
Ook organisatorisch kon Vitesse snel van start. Het reglement van het oorspronkelijke Vitesse werd aangepast en de oude speelmaterialen werden opnieuw in gebruik genomen. Medeoprichter Karel d’Arnaud Gerkens wist via zijn oom Abraham Knoops bovendien een speelterrein aan de Molenbeekstraat te regelen. Daarmee waren de belangrijkste voorwaarden aanwezig om ook sportief van start te gaan.Vitesse en de Indische neven Indisch4ever
Kampioen van het Oosten (1892–1896) Op 19 juni 1892 speelde Vitesse zijn eerste officiële cricketwedstrijd. In Barneveld werd Be Quick met 51 runs verslagen. Aan het einde van het cricketseizoen, in september 1892, besloten bestuur en leden tijdens een nieuwe vergadering om naast cricket ook weer voetbal te gaan spelen. Daarmee was Vitesse opnieuw zowel cricket- als voetbalvereniging.
Met de terugkeer van het voetbal had Vitesse behoefte aan een terrein dat voor beide sporten geschikt was. De vereniging verhuisde daarom naar een weide van de Arnhemsche IJsclub bij Molenbeke, waar zowel kon worden gecricket als gevoetbald. In de eerste jaren speelde Vitesse uitsluitend vriendschappelijke voetbalwedstrijden. De eerste daarvan vond in het najaar van 1892 plaats tegen de Nijmeegsche Football Club (N.F.C.) en ging met 2–0 verloren.
Het verblijf op de weide van de Arnhemsche IJsclub was echter van korte duur. Via clublid Karel Fischer kreeg Vitesse toestemming om te sporten op een terrein in de Planten- en Vogeltuin van Bronbeek. Zijn oom, luitenant-generaal Karel van der Heijden, had daar de leiding over het Koninklijk Koloniaal Militair Invalidenhuis Bronbeek. In de praktijk bleek Bronbeek echter ongeschikt voor officiële wedstrijden, onder meer omdat op een van de speelvelden een boom midden op het terrein stond. Daarom verhuisde Vitesse eind 1894 naar De Praets in Arnhem-Zuid, ook wel de Paasweide genoemd.
Vanwege de hoge kosten stopte Vitesse eind september 1894 met cricket. Voetbal werd de hoofdsport en atletiek kwam ervoor in de plaats als tweede tak. Onder de naam Arnhemsche Voetbal- en Atletiekclub Vitesse sloot de club zich aan bij de Nederlandschen Voetbal- en Athletiek Bond. Op 11 november 1894 maakte Vitesse zijn debuut in de voetbalcompetitie. In Den Bosch werd Victoria met 0–17 verslagen, met twaalf doelpunten van Edmond, Bernard en Eli Dezentjé.
Na het overtuigende competitiedebuut zette Vitesse die lijn voort en werd de club in 1895 voor het eerst Gelders kampioen. Datzelfde jaar vormde de Paasweide het decor voor een bijzondere primeur. Een oostelijk elftal nam het erop tegen het Engelse Maidstone, de eerste internationale voetbalwedstrijd op Nederlandse bodem.
Een jaar later werd Vitesse opnieuw kampioen van Gelderland. Die tweede titel bracht de club promotie naar de Eerste Klasse Oost, destijds het hoogste niveau van Nederland, en luidde een nieuwe periode in de clubgeschiedenis in.
Op jacht naar de landstitel (1896–1914) Vitesse anno 1897 met het vroegere blauw-witte tenue. Staand v.l.n.r.: Van Rossum, Rein Hendriks, Herman Hesselink, Roqué, Jager, Piet Hendriks, Meihuizen. Zittend v.l.n.r.: d'Arnaud Gerkens, Jacobsen, Lutjens, Willem Hesselink|thumb|left|240px De promotie naar het hoogste niveau viel samen met een verhuizing. In de zomer van 1896 verruilde Vitesse de Paasweide voor Klarenbeek, waar de wielerbaan inmiddels was gesloopt en meer ruimte beschikbaar kwam voor de groeiende vereniging. Vanuit deze nieuwe thuisbasis ontwikkelde Vitesse zich tot een van de sterkste clubs van Nederland.
De kampioenschappen van 1897 en 1898 bevestigden die snelle opmars. Vooral de titel van 1898 was bijzonder, omdat de oostelijke kampioen dat jaar voor het eerst mocht strijden om de landstitel. Op 24 april bleek RAP uit Amsterdam met 4–2 te sterk. Een van de Arnhemse doelpuntenmakers was Willem Hesselink, die al bij het oorspronkelijke Vitesse betrokken was geweest. Met zijn harde schot, dat hem de bijnaam Het Kanon opleverde, groeide hij uit tot een van de belangrijkste spelers van de club. Ook als atleet maakte hij naam met een Nederlands record bij het verspringen. Met nationale records van Wim Lingbeek en Henk Herberts en verschillende regionale prijzen groeide Vitesse bovendien uit tot een vooraanstaande atletiekvereniging in Oost-Nederland.
Ook buiten Nederland begon Vitesse naam te maken. In januari 1899 werd de club de eerste Nederlandse voetbalvereniging die een wedstrijd in Duitsland speelde en versloeg daar Duisburger TfE 1848 met 0–6. De groeiende status van de vereniging kwam ook tot uiting in de clubkleuren. Om zich nadrukkelijker als vertegenwoordiger van Gelderland te profileren, verruilde Vitesse in augustus 1900 het wit-blauwe tenue in de Arnhemse stadskleuren voor geel en zwart, de kleuren van Gelderland.Vitesse poserend na het behalen van het Kampioenschap van het Oosten in 1913|thumb|240pxIn 1903 werd Vitesse opnieuw kampioen van de Eerste Klasse Oost. Twee jaar later volgde ook individuele erkenning. Hesselink, die eerder al voor het Bondselftal uitkwam, werd de eerste Vitessenaar in het officiële Nederlands elftal. Later droeg ook doelman Just Göbel het Oranjeshirt.
De sportieve groei bracht Vitesse steeds dichter bij de grote nationale prijzen. Op 26 mei 1912 stond de club als eerste vereniging uit het oosten van Nederland in de finale van de nationale voetbalbeker, maar HFC Haarlem bleek met 2–0 te sterk. Met spelers als Hesselink, Harry Rodermond en Göbel bleef Vitesse tot de nationale top behoren en volgden nieuwe kampioenschappen van de Eerste Klasse Oost in 1913 en 1914. In 1914 stelde de club met John Willie Sutcliffe bovendien voor het eerst een buitenlandse trainer aan.Elftalfoto uit 1914, waarin Vitesse het Nederlands kampioenschap op een haar na miste|thumb|left|240px
Op 31 mei 1914 kwam Vitesse dichter bij de landstitel dan ooit. In de beslissende wedstrijd tegen HVV in Den Haag had de club aan een gelijkspel genoeg om landskampioen te worden. Hesselink bracht Vitesse op voorsprong, maar na rust kwam HVV langszij. Aanvoerder Lex Staal kreeg vervolgens vanaf de strafschopstip de kans om de Arnhemmers opnieuw op voorsprong te zetten, maar miste. Een minuut voor tijd maakte Guus de Serière de winnende treffer voor HVV en ging de titel alsnog aan Vitesse voorbij.
Een jaar later werd Vitesse opnieuw kampioen van de Eerste Klasse Oost. Daarmee vormden deze jaren een eerste echte glorieperiode in de clubgeschiedenis. De Arnhemmers behoorden tot de nationale top, maar de belangrijkste landelijke prijzen bleven telkens net buiten bereik. De bekerfinale ging verloren en vijfmaal eindigde Vitesse als tweede van Nederland.
Wisselend succes (1914–1935) Door de mobilisatie tijdens de Eerste Wereldoorlog werd het seizoen 1914/15 als noodcompetitie afgewerkt. Vitesse won de oostelijke afdeling en streed vervolgens met Sparta om het landskampioenschap. Na winst in Arnhem en een nederlaag in Rotterdam volgde een beslissingswedstrijd in Amsterdam, waarin Sparta met 3–0 te sterk was.