thumb|De bekendste heirbaan is de Via Appia, hier nabij Rome thumb|Animatie over de heirbanen
Een heerweg, heirbaan of heerstraat was een strategisch aangelegde verharde langeafstandsweg in het Romeinse Rijk. Het Romeinse wegennet was van cruciaal belang voor de expansie van het Rijk omdat het troepenbewegingen, koerierdiensten en bevoorrading veel efficiënter en sneller maakte. Daarnaast bevorderde het wegennet de handel. Het spreekwoord "Alle wegen leiden naar Rome" verwijst naar de eeuwenlange faam van de Romeinse wegen.
Historici maken een onderscheid tussen een via publica (hoofdweg) en een deverticulum (zijtak). De term "heirbaan" is een overkoepelende benaming voor (Romeinse en) middeleeuwse hoofdwegen.
Naast de verbindingen over land waren de verbindingen over de grote rivieren en over zee van vergelijkbaar of groter belang, deels omdat daar geen hindernissen als bergen en kloven waren, deels omdat er grotere hoeveelheden mensen en materiaal over vervoerd konden worden.
Geschiedenis Kenmerken De heirbanen waren verharde wegen. Vermoedelijk volgden ze ook de meestal oudere Keltische paden. De planning en het onderhoud was een verantwoordelijkheid van de regionale prefect. Daarvoor deed deze vaak een beroep op legereenheden. De arbeiders moesten eerst een bedding uitgraven. Daarin stortte men een fundering van grote stenen. Hierop kwamen twee lagen: een basislaag van leem of zand en het wegdek uit grind. Zo ontstond een bolvormig weglichaam, de agger. De agger was minimaal 5 m breed, met links en rechts een onverharde strook voor vee.Marc Rogge (2003). Het wegennet van de Romeinen in Gallië en Germanië – in Vlaanderen 53, p. 177. Gearchiveerd op 6 december 2022.
In de steden waren de hoofdwegen vaak geplaveid, met kasseien of platte stenen. Buiten de steden werd dit zelden toegepast, omdat het niet comfortabel was op lange reizen.Marc Rogge (2003). Het wegennet van de Romeinen in Gallië en Germanië – in Vlaanderen 53, p. 176-177. Gearchiveerd op 6 december 2022. Daar ging men enkel over tot plaveien indien een gedeelte moeilijk begaanbaar was, bijvoorbeeld wegens een onstabiele ondergrond. Enkele heirbanen in Italië vormen hierop een uitzondering, zoals de Via Appia die geplaveid is over de volledige lengte.
De Romeinse ingenieurs hielden zich zoveel mogelijk op hoge gronden. Moest men toch door vochtig terrein, dan werden grachten aangelegd voor de vlotte afwatering. Van de limesweg is bekend dat hij op moerassige plaatsen naar Keltisch voorbeeld werd aangelegd als knuppelpad en dan over vele kilometers een houten bekisting kreeg.Paul van der Heijden (2006). Romeinse wegen in Nederland, p. 26-27. Gearchiveerd op 25 juli 2021. Kleine waterlopen werden zoveel gekruist ter hoogte van een voorde, soms ook door middel van een vonder. Bij diepere rivieren werd doorgaans een verbinding per pont onderhouden of werd een brug gebouwd.
Romeinse tijd We kennen het bestaan van de Romeinse hoofdwegen uit kopieën van Romeinse documenten, met name de Peutingerkaart en het Wegenboek van Antoninus. Geregeld worden ook overblijfselen van Romeinse wegen blootgelegd bij opgravingen. Op knooppunten stond een wegwijzer, een zuil met vermelding van steden en afstanden. Langs de meeste hoofdwegen stonden houten of stenen Romeinse mijlpalen, met een interval van een Romeinse mijl (1,5 km) of een Gallische mijl (2,2 km).
De heirbanen bevorderden de romanisering in de veroverde provincies. Tongeren en Doornik groeiden uit tot Romeinse steden dankzij hun ligging aan belangrijke wegen. Ook grensforten zoals Utrecht, Nijmegen en Keulen waren aangesloten op het wegennet. Verder ontstonden er talrijke wegdorpen (vici), landhuizen (villae), grafvelden en grafheuvels (tumuli). Op regelmatige afstand richtte men pleisterplaatsen op: de mutationes waar verse paarden klaarstonden, de stationes waar de koeriers halt hielden, en de mansiones waar reizigers konden overnachten.
Vroegmoderne tijd Met de Val van het West-Romeinse Rijk verdwenen ook de instanties rond het onderhoud en de planning van wegen. Wegenwerken werden een verantwoordelijkheid van lokale overheden. Naarmate het grindpakket wegsleet of bedolven raakte onder humus, vervielen de heirbanen tot veldwegen en boswegen. Desondanks bleven ze nog eeuwenlang fungeren als hoofdroutes voor handelaars, reizigers, posterijen en troepen. Dit was te danken aan hun doelgerichte tracé: vrij recht, vlak, veilig voor overstromingen, met een goede afwatering. Pas vanaf ±1700 werd er opnieuw begonnen aan bovenregionale verbindingswegen. Eerst toen verloren de heirbanen hun functie als doorgaande weg.
Door het langdurige gebruik is het tracé van heirbanen nog goed te volgen. Anno 2020 zijn diverse wegen opgenomen in wandel- en fietsroutes, onder andere tussen Katwijk en Nijmegen,Website van de ANWB, Het Romeinse limespad: Nederlands gedeelte van Romeinse steenweg Katwijk – Keulen, die garnizoenssteden langs de noordelijke limes met elkaar verbond. Gearchiveerd op 31 mei 2023. tussen Maastricht en SimpelveldEuropees Fonds voor Plattelandsontwikkeling, Via Belgica Digitalis: Nederlands gedeelte van de Via Belgica. en tussen Bavay en Velzeke.Interreg IV, Bavay-Velzeke: Deel van een Romeinse steenweg tussen Bavay en Gent. Gearchiveerd op 3 juni 2023.
Naamgeving Ook na de Romeinse tijd bleven veel heirbanen in gebruik als doorgaande wegen. Nog eeuwenlang werden ze gebruikt telkens wanneer legers door de streek trokken. Ze werden daarom vaak aangeduid als "de weg van de heirs". Heir of "heer" is een Indo-Europees woord. Afgeleide woorden bestaan nog in het Duits (Heer), Frans (la guerre en l'armée) en Engels (army). Oorspronkelijk betekende het "een menigte", waarna de betekenis verschoof naar "een groep soldaten".Instituut voor de Nederlandse Taal, Etymologiebank. Gearchiveerd op 14 maart 2021.
In de middeleeuwen werd "heirbaan/-straat/-weg" een algemene benaming voor doorgaande wegen. Hierdoor kregen veel hoofdwegen de benaming "heirbaan", ook als ze niet van Romeinse oorsprong waren. Zo is er bijvoorbeeld sprake van heirbanen in 12e/13e-eeuwse wetten in Friesland, hoewel Friesland geen deel had uitgemaakt van het Romeinse Rijk. Op diverse plaatsen in Nederland en Vlaanderen zijn straatnamen met "heir-/heer-/here-" bewaard gebleven tot op de dag van vandaag.
In Wallonië en Noord-Frankrijk heten veel middeleeuwse hoofdwegen chaussée Brunehaut. Sommige chausées Brunehaut bestonden al in de Romeinse tijd, en danken hun naam aan koningin Brunhilde die de heirbanen liet herstellen. Ook hier geldt echter dat chausée Brunehaut later een algemene benaming voor "doorgaande weg" werd.
Voormalige Romeinse wegen hebben soms straatnamen zoals: Heirbaan, -straat of -weg Heerbaan, -straat of -weg Here(n)baan, -straat of -weg Hoge Baan of Hoogstraat Romeinse Baan, Romeinse Kassei of Romeinse Weg Oude Baan Steenstraat of Steenpad Chaussée Brunehaut Vecquée
Huidige naamgeving In Nederland en Vlaanderen bestaan nog straatnamen zoals "Heirbaan" (Rekem), Oude Heirbaan" (Smeermaas), "Heerstraat" (Boxmeer), "Herestraat" (Groningen), "Heerbaan" (Breda), "Hereweg" (Nieuwenhagen) en "Herreweg" (Ruien). Een deel van zulke straatnamen gaat terug tot Romeinse heirbanen. Daarnaast bestaan er ook verwijzingen naar Romeinse wegen, zoals Romeinsebaan (Asse, Herne, Maastricht, Merchtem, Vissenaken), Romeinse Weg (Affligem, Zoutleeuw) en Romeinse Kassei (Tongeren), of in Duitsland Römerstraße (b.v. Via Belgica in Noordrijn-Westfalen tussen Elsdorf en Bergheim). In Wallonië en het Picardische deel van België en Noord-Frankrijk heten veel van deze wegen Chaussée Brunehau(l)t (Bavay, Edingen, Herstal, Juprelle, Morlanwelz, Silly), naar Brunhilde (534-623), die als Visigotische koningsdochter zulke wegen kende uit Italië, Spanje en Zuid-Frankrijk, en ze als Frankische koningin ook in het Frankische Rijk liet bouwen, herstellen en verder onderhouden.
Overzicht van gekende heirbanen Benelux
De belangrijkste weg in het noorden van het Romeinse Rijk was de Via Belgica, die het Kanaal met de Rijn verbond. Tongeren (de administratieve hoofdplaats van de Civitas Tungrorum) en Bavay (de administratieve hoofdplaats van de Civitas Nerviorum) fungeerden als belangrijke knooppunten, vanwaar secundaire wegen in alle richtingen vertrokken.
De Peutingerkaart en het Wegenboek van Antoninus melden zes hoofdwegen: de Via Belgica Boulogne–Kamerijk–Keulen ter hoogte van Maastricht, de heirbaan Maastricht-Blerick-Nijmegen ter hoogte van Heerlen, de heirbaan Aken-Xanten de limesweg Katwijk–Utrecht–Nijmegen–Xanten de zuidroute Katwijk–Vlaardingen–Rossum–Nijmegen de Kiemwee(g) Reims–Aarlen–Trier
Daarnaast veronderstellen Gallo-Romeinse sites diverse secundaire wegen:Marc Rogge (2003). Het wegennet van de Romeinen in Gallië en Germanië – in Vlaanderen 53, kaartje p. 175. Gearchiveerd op 6 december 2022. de heirbaan Boulogne-Asse-Tongeren, een kortere variant op de Via Belgica de Steenstraat in West-Vlaanderen Bavay–Doornik–Kortrijk–Oudenburg Bavay–Velzeke–Colijnsplaat Bavay–Edingen–Asse–Rumst–Rijsbergen de heirbaan Tongeren-Rossum de heirbaan Tongeren–Amay–Aarlen–Thionville
In de vroege middeleeuwen waren er andere bovenlokale wegen die mogelijk al bestonden aan het einde van de Romeinse tijd: de Oude Akerweg van Maastricht naar Aken de chaussée Brunehault van Tongeren naar Luik de Via Mansuerisca door de Hoge Venen
Brittannië thumb|Hoofdwegen in het huidige Groot-Brittannië
Drie hoofdassen: Watling Street van Dover naar Londen en Wales vanuit Londen, de aftakking Ermine Street naar het noorden Fosse Way van de zuidkust naar het noorden
Tussenverbindingen en aftakkingen: Akeman Street Ermin Way Fen Causeway Peddars Way Portway Stane Street Stanegate Via Devana
Frankrijk thumb|Belangrijkste wegen in het huidige Frankrijk
de Via Domitia (118 v.Chr.) Turijn–Nîmes–Narbonne–Perpignan de aftakking Via Aquitania Narbonne–Toulouse–Bordeaux de Via Agrippa (± 35 v.Chr.) Arles–Valence–Lyon–Metz–Trier–Keulen aftakking naar Aquitanië: Lyon–Clermont-Ferrand–Limoges–Saintes aftakking naar Bretagne: Chalon–Autun–Bourges–Tours–Angers–Rennes aftakking naar Normandië: Chalon–Autun–Auxerre–Parijs–Rouen aftakking naar het Kanaal: Langres–Reims–Soissons–Amiens–Boulogne de limes (± 50 na Chr.) Bazel–Straatsburg–Mainz–Keulen diverse verbindingen tussen deze hoofdwegen
Spanje en Portugal De Peutingerkaart geeft onder andere weer:René Voorburg, Omnes Viae. Gearchiveerd op 5 april 2023. de Via Augusta Figueres–Barcelona–Tarragona–Valencia–Cádiz de heirbaan Tarragona–Zaragoza–Titulcia–Toledo–Merida–Lissabon de heirbaan Zaragoza–Ponferrada–Lugo–Coruña
Italië thumb|Belangrijkste wegen in het huidige Italië
Hoofdwegen vanuit Rome: in zuidelijke richting: de Via Appia naar Capua, Venosa en Brindisi de aftakking Via Popilia naar Napels en Reggio de aftakking Via Traiana naar Bari in noordoostelijke richting: de Via Salaria naar Rieti en Martinsicuro in noordelijke richting: de Via Flaminia naar Fano en Rimini in noordwestelijke richting: achtereenvolgens de Via Cornelia, Via Aemilia Scauri, Via Aurelia en Via Julia Augusta naar Pisa, Genua en Nice
Hoofdwegen in Noord-Italië: de Via Postumia Genua–Piacenza–Verona–Aquileia de Via Aemilia Piacenza–Bologna–Rimini de Via Mala Casteggio–Milaan–Lindau de Via Claudia Augusta Verona–Innsbruck–Augsburg
Diverse regionale wegen in Latium
Balkan de Via Egnatia (146 v.Chr.) Durrës (Albanië)–Thessaloniki (Griekenland)–Constantinopel (Turkije)
Midden-Oosten Heirbaan Antiochië-Chalcis
Literatuur Robert Nouwen: De Romeinse heerbaan. De oudste weg door de Lage Landen. Sterck & de Vreese, 2021.
Externe link Interactieve kaart met Romeinse wegen (met toelichting)