Solon van Athene (Oudgrieks: ) (Athene, circa 636 – circa 558 v.Chr.) is de oudst bekende Atheense dichter en een van de eerste beroemde wetgevers en politici van zijn stad. Naast elegieën schreef Solon ook veel jambische poëzie. Nog in de 4e eeuw zongen jongelui tijdens de Apaturia zijn elegieën.Plato, Timaeus 21b. De uitvoerigste biografie van Solon is geschreven door Plutarchus.In dit artikel wordt zijn Vita Solonis (Het leven van Solon) op de voet gevolgd, hier en daar geadstrueerd of aangevuld op grond van andere bronnen.
Solons afkomstPlutarchus, Vita Solonis 1-3. Execestides, de vader van Solon, was arm maar van oud-Atheense adel: zijn stamboom ging terug op koning Codrus. Van moederszijde was Solon familie van Pisistratos. Execestides was zo vrijgevig, dat het gezin tot armoede verviel. De jonge Solon wilde niet afhankelijk zijn van anderen en trok als zeeman-zakenman de wereld in. Zo kon hij tevens de zeden en gebruiken van vreemde volkeren leren kennen. De zeevaart was in de oudheid levensgevaarlijk. En wie zich blootstelt aan gevaar, kan ook genieten van het goede der aarde, zoals blijkt uit zijn dichtregels. Dat Solon vooraanstaand was, maar niet rijk, bevestigt ook Aristoteles.Athenaion Politeia 5.
Solon als een van de Zeven Wijzen Het archaïsche Hellas rekende Solon de Athener onder de zogenaamde Zeven WijzenPlutarchus, Vita Solonis 4-7., meestal politieke leiders, rond wie legenden welig tierden. Aan elke wijze wordt een aantal spreuken toegeschreven. Aan Solon schrijft men de waarschuwing tegen hybris toe:
"Μηδέν άγαν" = "niets te veel!" of beter vertaald: "alles met mate!" Lof van de eunomia (= degelijk bestuur door goede wetten). Over Solon en de Zeven Wijzen schrijft ook Diogenes Laërtius.
De kwestie SalamisPlutarchus, Vita Solonis 8-10. Rond 600 v.Chr. was Athene in oorlog met Megara om het eiland Salamis, maar slaagde er niet in de overhand te krijgen. Ten slotte besloot men de strijd op te geven en bepaalde dat niemand de kwestie Salamis nog mocht aanroeren op straffe des doods. Solon schreef een propagandistisch gedicht, deed of hij gek was geworden en droeg het op de markt voor. Zo spoorde hij het volk aan om Salamis te veroveren. De strijd werd hervat met Solon als opperbevelhebber. Pisistratos zou naast hem een prominente rol hebben vervuld.Aristoteles, Athenaion Politeia 14. Door een list wist hij het eiland onder Atheense heerschappij te brengen. Toen naderhand Megara en Athene elkaar het bezit van het eiland bleven betwisten, vroeg men de Spartanen om als scheidsrechter op te treden. Volgens Diogenes LaërtiusI 46-48. zou Solon de Atheners ook hebben opgeroepen de Thracische Chersonnesus te veroveren.
Solons rol in de Heilige OorlogIbid., 11. Niet alleen Attica erkende Solon als een wijze, maar door zijn optreden in het conflict tussen Delphi en Cirrha werd zijn roem in heel Hellas verbreid. Het Orakel van Delphi moest door alle Grieken beschermd worden, dus Cirrha, dat de pelgrims last bezorgde, diende bestraft te worden. Solon zou de Amphictionen tot een strafexpeditie hebben aangezet, maar voerde zelf niet het bevel. De latere traditie laat de uitspraken van de Zeven Wijzen in de tempel van Apollo te Delphi beitelen: dit kan een eerbewijs aan Solon zijn.
Athene van zonde gezuiverdPlutarchus, Vita Solonis 12. De archont Megacles had rond 630 v.Chr. een aantal verraders laten vermoorden, hoewel deze asiel hadden gezocht bij de tempel van de stadsgodin Pallas Athena; hun lijken kwamen zelfs op de altaren van de vreeswekkende Eumeniden terecht. Sindsdien golden Megacles en de zijnen als besmet met zonde. De voortdurende oorlogen en de erbarmelijke omstandigheden waarin de boerenbevolking verkeerde brachten een toestand van religieuze overspanning teweeg: men zag overal spoken, priesters lazen gruwelen in de ingewanden der offerdieren. Solon wist gedaan te krijgen dat de Megacleskliek in ballingschap ging, dat de lijken van religieus besmette personen werden opgegraven en buiten de landsgrenzen geworpen. Ten slotte nodigde hij de beroemde Epimenides van Kreta, een expert op het gebied van reinigingsrituelen, uit om een verzoening met de goden tot stand te brengen. Hij slaagde erin de harmonie te herstellen tussen de Atheners en hun goden.Aristoteles, Athenaion Politeia 1; Diogenes Laërtius, I 64-66.
Crisistijd in AtticaPlutarchus, Vita Solonis 13. De geestelijke rust was teruggekeerd, maar materieel was Attica in een crisis geraakt. Er waren drie groepen die politieke macht nastreefden: (1) de arme, eenvoudige bergbewoners of Diacriërs, die voor een soort democratie waren, (2) de bewoners van de vlakte of Pediaeën, die liever een aristocratische oligarchie zagen en (3) de kustbewoners of Paralen, die een compromis wensten. De kloof tussen rijk en arm was zo groot geworden, dat hier een kiem voor nieuwe sociale onrust lag en deze situatie riep als het ware om eenhoofdig gezag. Overal in de Griekse wereld nam de vraag naar luxegoederen toe, zodat de waarde van landbouwproducten verminderde. Nu bestond er in Attica een regel dat boeren die niet in staat bleken om als aflossing van hun schulden het zesde deel van hun oogst af te dragen aan hun heer, slaaf werden. Dergelijke zesdedelers (hectemoren) waren dus gedwongen te lenen met het eigen lijf of dat van vrouw en kinderen als onderpand.Aristoteles, Athenaion Politeia 2. In het verleden had deze regel kennelijk nooit tot grote problemen geleid, maar nu de rijken om te voldoen aan hun begeerte naar luxeartikelen - dus naar geld - er steeds vaker toe overgingen om schuldslaven in het buitenland te verkopen, liepen de spanningen onder het machteloze volk op.
Solon als redderPlutarchus, Vita Solonis 14. Op vele plaatsen in de Griekse wereld kon in zo'n situatie tirannie ontstaan: een sterke man, meestal van verarmde adel wierp zich op als redder van het onderdrukte volk. Ook in Attica vormde zich een groep arme boeren op zoek naar een redder. Aan de andere kant probeerden de rijken te redden wat er te redden viel. Solon werd door allen beschouwd als de aangewezen redder uit de nood. Hij werd in 594 v.Chr. (Olympiade 46.3) benoemd tot archont.Aristoteles, Athenaion Politeia 5. De rijken stelden vertrouwen in hem omdat hij zelf van adel was, de armen hoopten dat hij een rigoureuze landverdeling zou doorvoeren. Maar Solon bleef onafhankelijk en hoewel de publieke opinie hem naïef noemde, ging hij zijn politieke bevoegdheden niet te buiten.
De seisachtheiaPlutarchus, Vita Solonis 15-16. Seisachtheia betekent "afschudden van lasten". Zie ook: Diogenes Laërtius, I 45. Solons eerste maatregel was een verbod op lening met het lijf als onderpand: schuldslaven werden vrijgekocht, indien mogelijk zelfs uit het buitenland. Om de aflossing van bestaande schulden te verlichten schijnt Solon devaluatie van de drachme te hebben toegepast (voorheen gingen er 73 drachmen in één mina, nu gingen er 100 drachmen in één minaPlutarchus, Vita Solonis 15.), terwijl de schuldbedragen nominaal gelijk bleven.Aristoteles, Athenaion Politeia 10 (overgang naar Euboeïsche munt had waarschijnlijk ook ten doel de handel met Euboea te stimuleren). Enkele vertrouwelingen van Solon hebben hem hierbij ernstig in diskrediet gebracht door te profiteren van voorkennis. Vlak voor de devaluatie leenden zij een groot bedrag en kochten hiervoor land, zodat zij nadien ineens 25% terugverdienden.Aristoteles, Athenaion Politeia 6. Men herwon echter het vertrouwen in hem toen bleek dat Solon zichzelf door zijn maatregel had benadeeld. Vele stukjes land die met hypotheek bezwaard waren geweest konden nu weer vrijgekocht worden en bebouwd door de vrije kleine boer. Zowel de armen die op een landverdeling hadden gehoopt als de rijken die hun schuldbrieven ontwaard of vernietigd zagen voelden zich tekort gedaan. Door middel van zijn gedichten probeerde Solon zijn beleid te verdedigen. Na verloop van tijd leggen alle partijen zich neer bij de nieuwe regeling.
Solon als wetgeverPlutarchus, Vita Solonis 17-25. Men koos Solon tot wetgever met speciale bevoegdheden. Aangezien we niet weten hoe de Draconische codex uit ca. 621 v.Chr. er precies heeft uitgezien en omdat latere generaties bepaalde wetten aan Solon hebben toegeschreven om hieraan meer autoriteit te verlenen, is het vrijwel onmogelijk om exacte uitspraken te doen over Solons activiteit als wetgever. Het is in elk geval zeker dat de Solonische codex een afgerond geheel vormde, dat alle facetten van het sociale leven reguleerde. De codex werd op draaibare houten rollen gegrift en geplaatst bij het stadhuis, zodat iedereen ze kon raadplegen. Er waren wetten op bestuurlijk terrein, zoals de wet die de bevolking in vier klassen verdeelt die niet erfelijk was bepaald, maar naar bezit. De vier vermogensklassen zijn de Pentakosiomedimnoi, de Hippeis, de Zeugitai en de Thétes.
Ook zorgde Solon voor de reorganisatie van bestuursorganen. De armste bevolkingsgroep werd alleen toegelaten tot de volksvergadering (ekklèsia) en de volksrechtbank (heliaia); vooral in het laatste orgaan lag de kiem voor de latere democratische ontwikkelingen binnen Athene. Solon wilde zijn medeburgers onverantwoordelijk opportunisme afleren door verplicht te stellen dat in een situatie van politieke onrust elke burger verplicht was om de partij te kiezen die men het rechtvaardigste achtte. Er waren zeden- en huwelijkswetten en wetten over legaten. Regels die het rouwmisbaar en de begrafenisriten beperkten zouden door Epimenides zijn aanbevolen. De plicht van ouders om hun kinderen een ambacht te laten leren, was gekoppeld aan de plicht van kinderen om de oude dag van hun ouders te ondersteunen. Vele regels dwongen om rekening met elkaar te houden. Er werden uitvoerbeperkingen ingesteld voor alle landbouwproducten behalve olijfolie. De opbrengst van de Attische bodem moest worden gebruikt om de inwoners van Attica te voeden en niet als ruilmiddel voor luxegoederen. Er was een vreemdelingenbeleid: buitenlanders (metoiken) die een ambacht uitoefenden en met hun hele gezin in Athene kwamen wonen, konden het burgerrecht krijgen. Wanneer we deze regel combineren met de voorgaande, leek Solon hiermee aan te sturen op de stimulering van de export van niet-agrarische producten.
De invoering van de nieuwe codex verliep niet zonder problemen. Vele mensen wendden zich tot Solon met het verzoek om hier en daar iets toe te voegen, te wijzigen of weg te laten, maar hij wilde niet op dergelijke verzoeken ingaan. Men moest nu eerst maar eens proberen onder deze nieuwe wet te leven. Om aan de druk te ontkomen bedacht hij de volgende list: hij maakte bekend dat hij zijn oude beroep van koopman weer wilde uitoefenen en vroeg toestemming om Athene voor een periode van tien jaren te verlaten. Aangezien nu Solon de enige persoon was die de bevoegdheid bezat om wijzigingen in de wet aan te brengen, waren de Atheners hierdoor dus wel verplicht om zich aan de nieuwe wetgeving te gewennen.Aristoteles, Athenaion Politeia 7-10. In feite ging Solon dus vrijwillig in ballingschap.
Voorbeelden van wetgeving Behalve in moordzaken wordt de strafmaat verlicht ten opzichte van de Draconische codex. Er wordt een koppeling gemaakt tussen de bestuurlijke - en de vermogensklassen, ofwel Timocratie (de pentekosiomedimnoi, de hippeis, de zeugitai en de thetes). Allerlei bestuurlijke organen worden gereorganiseerd of ingesteld. De armste bevolkingsgroep wordt alleen toegelaten tot de volksvergadering en de volksrechtbank. De raad van Areopagus wordt voortaan bemand door oud-archonten en houdt toezicht op de wetten. In een situatie van politieke onrust is elke burger verplicht om de partij te kiezen die men het rechtvaardigste acht. De huwelijkswetgeving is gericht op het verwekken van kinderen en schrikt gelds- en machtshuwelijken af. Het is verboden om kwaad te spreken van de doden. Het is toegestaan om bij testament goederen na te laten aan niet-familieleden.