Cyrillus Gustave Emile (Cyriel) Buysse (Nevele, 20 september 1859 – Afsnee, 25 juli 1932) was een Vlaams naturalistisch schrijver. Zijn bekendste roman is Het recht van de sterkste (1893) en zijn bekendste toneelstuk Het gezin van Pamel.
Biografie 240px|thumb|Cyriel Buysse Buysse behoorde tot een familie uit de hogere Gentse burgerij. Zijn vader leidde een cichoreifabriek, die aan de familie behoorde. Zijn broer Arthur Buysse werd liberaal volksvertegenwoordiger. Rosalie en Virginie Loveling waren zijn tantes.
thumb|240px|Gedenkplaat van Cyriel Buysse aan zijn voormalige woning in Nevele. Buysse doorliep het atheneum in Gent en hielp zo nu en dan in de cichoreifabriek van zijn vader, die wilde dat hij de fabriek zou overnemen. Op aanraden van zijn tante Virginie Loveling begon hij op zijn zesentwintigste te schrijven. Hij maakte enkele zakenreizen naar de Verenigde Staten (1886, 1891, 1892 en 1893), mogelijk met de intentie om er permanent te blijven en een cichoreifabriek te stichten. Deze reizen inspireerden hem jaren later tot Twee werelden (1931).
thumb|Cyriel Buysse en Nelly Dyserinck In 1893 was hij medestichter van Van Nu en Straks. Het was de tijd dat hij ontgoocheld was geworden over het gebrek aan succes dat zijn publicaties ondervonden. Hij keerde zich tevens tegen de Vlaamse Beweging en de flaminganten. Hij verhoopte meer gehoor te vinden in Nederland en vertoefde vaak in Den Haag. Hij leerde er de Nederlandse weduwe Nelly Dyserinck kennen en op 1 oktober 1896 trouwden ze. Tot in 1899 bleef het paar in Den Haag wonen, waar hun zoon René geboren werd. Nadien bracht hij regelmatig de winters in deze stad door, evenals de oorlogstijd 1914-1918.
In 1903 stichtte hij in Den Haag het literaire maandblad Groot Nederland, samen met Louis Couperus en Willem Gerard van Nouhuys.
Vanaf 1900 bracht Buysse met zijn vrouw en zijn zoon enkele maanden per jaar in Vlaanderen door, vooral in Afsnee. Daar huurde hij het landhuis Daerupt dat hij La Maison Rose noemde.La Maison Rose. Gearchiveerd op 17 september 2018. In 1911 kocht hij de Molenberg achter de kerk van Deurle en liet er een paalwoning bouwen, waar hij jarenlang woonde.
Hij werd gezien als naturalistisch schrijver (Het recht van de sterkste en De Biezenstekker) met als voorbeeld de Franse schrijvers Émile Zola en Guy de Maupassant. Het toneelstuk Het gezin Van Paemel is een van zijn bekendste werken en wordt nog geregeld opgevoerd door allerlei gezelschappen. Zijn latere werk is realistischer en heeft soms een satirische of ironische toon.
Zijn werk schokte de Vlaamse goegemeente en werd veelal negatief onthaald. Pas op latere leeftijd vond hij erkenning. In 1921 ontving hij de Staatsprijs voor Vlaams verhalend proza, die hem in 1918 was toegekend voor zijn werk in de periode 1915-1917.
thumb|240px|Graf van Cyriel Buysse op de Westerbegraafplaats in Gent. Het is een familiegraf waarin ook twee van zijn kleinzoons liggen. Hij ligt begraven naast zijn tante, de schrijfster Virginie Loveling. In 1930 werd hij lid van de Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde. Op 21 juli 1932 werd hij verheven in de adelstand met de titel baron, overdraagbaar bij eerstgeboorte. Maar omdat hij vier dagen daarna overleed kon hij de adelbrief niet lichten, en de adelverheffing en de titel gingen dan ook niet door.
In plaats daarvan werd de titel barones op 9 oktober 1934 verleend aan zijn weduwe Nelly Dyserinck, met devolutie van de titel op hun enige zoon, die van zijn kant op zelfde datum in de Belgische adel werd opgenomen.État Présent de la Noblesse Belge. Annuaire de 1985. Seconde partie, p. 357-358. Buysse, die al langer ziekelijk was, overleed aan een beroerte in zijn buitenverblijf, het landhuis Daerupt, naast de kerk van Afsnee. Hij werd begraven op de Westerbegraafplaats in Gent.
De in 2005 aangeboden biografie Het leven, niets dan het leven. Cyriel Buysse en zijn tijd. van Joris van Parys werd bekroond met de ABN AMRO Bank Prijs voor het beste non-fictieboek.
Bibliografie miniatuur|Kasteel Daerupt oftewel La Maison Rose te Afsnee (buitenverblijf en plaats van overlijden Cyriel Buysse)
Proza Broeder en Zuster (1886) Guustje en Zieneken. Schetsen uit het boerenleven (1887) Twee herinneringen uit Amerika (1888) Op den Senegal. Reisschetsen en verhalen, bewerkt naar de onuitgegeven gedenkschriften van kapitein Richard (Digitale versie) (ca. 1890) Beter laat dan nooit (1891) Het huwelijk van neef Perseyn (1893) (Digitale versie) Het recht van den sterkste (roman 1893) (Digitale versie) De biezenstekker (1894) Sursum corda! (1894) (Digitale versie) Wroeging (1895). Bevat: Wroeging; Moeder; De pokken; Gampelaarken; Op een zomeravond (Digitale versie) Mea culpa (1896) (Digitale versie) Op 't Blauwhuis (roman 1897) (Digitale versie) De zwarte kost (1898) (Digitale versie) Schoppenboer (roman 1898) (Digitale versie) Uit Vlaanderen (bundel 1899) (Digitale versie) Te lande (bundel 1900) (Digitale versie) Een Leeuw van Vlaanderen (1900) (Digitale versie) Van arme menschen (1901) (Digitale versie) Daarna (1903) (Digitale versie) Aan 't strand; Moeder; Gampelaarken; Na een zonnedroom (1903) (Digitale versie) Émile Zola (1904) (Digitale versie) Het gezin Van Paemel (1903) (Digitale versie) Tusschen Leie en Schelde (bundel 1904) (Digitale versie) In de natuur. Bevat: In de natuur; "Zin iegen boas zien"; 'n Dorpje. Mijn beestjes; Droomvizioenen (bundel 1905) (Digitale versie) Het leven van Rozeke van Dalen. Roman in twee deelen (1905) (Digitale versie) Het verdriet van meneer Ongena (1906) (Digitale versie) 't Bolleken (roman 1906) (Digitale versie) Lente (bundel 1907) (Digitale versie) Het volle leven (roman 1908) (Digitale versie) Ik Herinner mij (bundel 1909) (Digitale versie) De eenzame (1909) Het "ezelken", wat niet vergeten was (roman 1910) (Digitale versie) De vroolijke tocht (reisverhaal 1911) (Digitale versie) Stemmingen (bundel 1911) (Digitale versie) Levensleer, Virginie Loveling en Cyriel Buysse (1911) De nachtelijke aanranding (roman 1912) (Digitale versie) miniatuur|Fragment uit het boek "Voor de verminkten". Geschreven door Cyriel Buysse in het begin van de 20ste eeuw.Le Sou du mutilé - Voor de verminkten (1910's) Per auto (reisverhaal 1913) (Digitale versie) Van hoog en laag. Het eerste levensboek (roman 1913) (Digitale versie) Oorlogsvisioenen (bundel 1915) (Digitale versie) Zomerleven (1915) (Digitale versie) Een vroolijk drietal (bundel 1916) Van een verloren zomer (1917) (Digitale versie) Uit de bron (1917) (Digitale versie) De roman van den schaatsenrijder (1918) (Digitale versie) De strijd (1918) (Digitale versie) De twee pony's; De Honderdjarige; Het visselken (bundel 1919) (Digitale versie) Plus-que-parfait (roman 1919) Zooals het was... (roman 1921) (Digitale versie) Uit de bron (bundel 1922) De Laatste Ronde (reisverhaal 1923) (Digitale versie) Tantes (roman 1924) (Digitale versie) Typen (1925) Emile Claus, mijn broeder in Vlaanderen (1926) Uleken. Van oud en jong (roman 1926) (Digitale versie) Kerels (bundel 1927) Dierenliefde (bundel 1928) De schandpaal (roman 1928) Wat wij in Spanje en Marokko zagen, door Cyriel Buysse en M.L.A. Barnardiston (bundel 1929) (Digitale versie) Uit het leven (bundel 1930) Tusschen Leie en Schelde (1930) (Digitale versie) Twee werelden (1931) Rivièra-impressies (reisverhaal 1932) Omnibus. Bevat: De nachtelijke aanranding; Grueten Broos; Greutmoeder Renske; Op het kleine gehucht; Uleken; De steunpilaren der "Ope van vrede"; Lente (1966) Tweede Cyriel Buysse omnibus. Bevat: De roman van de schaatsenrijder; 't Beeldeken; Het roomwitte koetje; Het gezin Van Paemel; Paatros; Huwelijksaanzoek; De plaatsvervangende vrederechter; Twee werelden (1967) Derde Cyriel Buysse omnibus. Bevat: Het leven van Rozeke van Dalen; Het hofje; Het advertentiebriefje; De terugkomst; De operatie (1968) Vierde Cyriel Buysse omnibus. Bevat: De strijd; De wraak van Permentier; De honderdjarige; Driekoningenavond; Sususususut; Zomerleven (1970) Verzameld werk (1974-1982) Deel 1. Bevat: Het recht van de sterkste; Sursum corda; Wroeging; Mea culpa; Op 't Blauwhuis; Schoppenboer; 'n Leeuw van Vlaanderen; Daarna (1974) (Digitale versie) Deel 2. Bevat: Het leven van Rozeke van Dalen; 't Bolleken; Het volle leven; Het ezelken; De nachtelijke aanranding; Van hoog en laag; De strijd (1974) (Digitale versie) Deel 3. Bevat: De roman van de schaatsenrijder; Zoals het was ...; Tantes; Uleken; De schandpaal; Twee werelden; De opvolgers; Levensleer (1975) (Digitale versie) Deel 4. Bevat: Vroege novellen en schetsen (1885-1901); Uit Vlaanderen; Te lande; Van arme mensen; Tussen Leie en Schelde; In de natuur; Lente (1977) Digitale versie) Deel 5. Bevat: 'k Herinner mij; Stemmingen; Oorlogsvisioenen; Een vrolijk drietal; De twee pony's; Uit de bron; Typen; Kerels; Uit het leven; Ongebundelde verhalen en schetsen; Contes des Pays-Bas (1978) Digitale versie) Deel 6. Bevat: Zomerleven; Vredesdagboek; De vrolijke tocht; Per auto; Van een verloren zomer; De laatste ronde; Wat wij in Spanje en Marokko zagen; Vier toneelstukken; Ongebundeld toneelwerk; Se non è vero ...; Kritiek en essay (1980) Digitale versie) Deel 7. Bevat: Kritische bijdragen; Verspreide stukken; Van de hak op de tak; Rommelkruydt; Verhalen en opstellen in het Frans; Onuitgegeven proza; Onuitgegeven schetsen; Onuitgegeven toneelwerk (1982) Digitale versie) Romans en verhalen (1986) Reizen van toen. Met de automobiel door Frankrijk (1992) De zwarte kost en andere teksten over Congo-Vrijstaat en Leopold II (2021)
Toneel De plaatsvervangende vrederechter (1895) Reizen van toen. Met de automobiel door Frankrijk (1992) Driekoningenavond (1899) Maria (1900) Het gezin Van Paemel. Drama in vier bedrijven (1902) (Digitale versie) De landverhuizers (1904) Een sociale misdaad (1904) Se non è vero ... Tooneelspel in vier bedrijven / door A.W.G. van Riemsdijk en Cyriel Buysse (1905) (Digitale versie) Het recht (1908) Sususususut (1921) Jan Bron (1921) Lente Andere Tijden een lang ongekend en onuitgegeven vervolg op Het Gezin Van Paemel (±1920) Het gezin van Paemel; Driekoningenavond; Sususususut!; De plaatsvervangende vrederechter. Vier toneelstukken (1930)
Adaptaties Het gezin van Paemel werd in 1986 voor televisie verfilmd door regisseur Paul Cammermans. Het scenario was mede geschreven door Hugo Claus en Jan Blokker. 't Bolleken werd in 1988 voor televisie verfilmd door regisseur Marc Didden met Johan Leysen als meneer Vital en Antje De Boeck als Eleken. De vroolijke tocht was de inspiratiebron voor de gelijknamige Klara-radiodocumentaire uit 2011, waarin Michiel Hendryckx 100 jaar na Buysse dezelfde autoreis door Frankrijk maakte.
Literatuur Herman Van Puymbrouck, Cyriel Buysse en zijn land, 1911 (Digitale versie) Achilles Mussche, Cyriel Buysse. Een studie, 1929. Rob. Roemans. Kritische bibliographie van Cyriel Buysse, gevolgd door een bibliographie over Cyriel Buysse (1931) A. VAN ELSLANDER, Cyriel Buysse. Uit zijn leven en zijn werk, 2 delen, 1960-1961. A. VAN ELSLANDER, Cyriel Buysse, in: Nationaal Biografisch Woordenboek, Deel I, Brussel, 1964. Marc Galle, Cyriel Buysse, 1966. P.H.S. van Vreckem. De invloed van het Franse naturalisme in het werk van Cyriel Buysse. Proefschrift Brussel (1968) Ada Deprez (uitg.). Een idylle in de late negentiende eeuw. Rosa Rooses' brieven aan Cyriel Buysse. Een privé-editie (1982) (Digitale versie) Chris Ghysels en Jenny Dheedene (samenst.). Cyriel Buysse, 1859/1932. Album samengesteld ter gelegenheid van de vijfstigste verjaardag van zijn overlijden (1982) Fernand BONNEURE, Cyriel Buysse, in: Brugge Beschreven. Hoe een stad in teksten verschijnt, Bussel, Elsevier, 1984. Wouter Verkerken. Het land van Buysse, volgens Cyriel Buysse. Een inventaris van de realiteit en het fantasierijke realisme in de topografie van het œuvre van Cyriel Buysse (1994)