Terneuzen () (Zeeuwse uitspraak: T'neuzen of Neuzen) is een Nederlandse stad gelegen in de provincie Zeeland en de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente. Met 26.080 inwoners in 2023 is het de vierde stad van Zeeland en de grootste stad van Zeeuws-Vlaanderen.
Terneuzen vervult een centrumfunctie in Zeeuws-Vlaanderen; er zijn bijvoorbeeld een relatief groot streekziekenhuis, theater, podium, zwembad, skihal SnowWorld Terneuzen, verschillende winkelcentra en winkelstraten, een bioscoop, bibliotheek en middelbaar (beroeps-) onderwijs.
Wat vervoer over land betreft is Terneuzen sterk verbonden met België; het is niet verbonden met het Nederlandse spoorwegnet, maar wel met het Belgische, via de goederenlijn Gent - Terneuzen.
Van belang zijn de waterwegen: het kanaal Gent-Terneuzen en de Westerschelde. De Haven van Zeeland, waartoe zowel het havengebied van Terneuzen als dat van Vlissingen behoort, wordt gezien als de derde haven van Nederland, na de Rotterdamse en Amsterdamse haven.
Geschiedenis Terneuzen is waarschijnlijk ontstaan langs de Soute Vaert (of Zoutvliet, Oostvaart dan wel Oude Vaart), die de verbinding vormde tussen de 'Blyde' (ook wel genoemd 'Bleie' of 'Blide') en de Honte, wat een oude naam voor de Westerschelde is. Deze vaart lag mogelijk net iets ten zuidoosten van het huidige stadscentrum; de huidige stadswijk Oude Vaart getuigt hiervan. Terneuzen is al vanaf zijn oorsprong nauw verwant met de scheepvaart, mede door de gekanaliseerde waterloop van Gent-Overslag en Axel naar de Honte via de eerder genoemde Soute Vaert of Oude Vaart.
De naam is op verschillende manieren gespeld en komt als in 1325 voor het eerst in de archieven voor als Ter Nose. Andere schrijfwijzen zijn Nose, Terneuse, Ternuesen, Noesen, Neusen en Neuze, alle verwijzend naar een nes, een landtong. Terneuzen lag aan een vaart die in directe verbinding stond met de stad Gent. Rond 1375 bestond er een kapelletje voor zeevarenden, wat vermoedelijk behoorde tot de vergane parochie Vremdyc of Willemskerke, op de eerdergenoemde landtong. In 1460 werd de haven van Terneuzen voor het eerst vermeld.
De Oude Vaart raakte echter buiten gebruik door een overstroming in 1376 waarbij de Braakman ontstond. Deze zeearm reikte ver landinwaarts, waardoor een natuurlijke vaarweg naar Gent ontstond. In de loop der tijd is de Braakman is door verzanding en indamming veranderd in een grote kreek. Het sluitstuk van dit indammingsproces was de Braakmandam in 1952. Deze verbeterde de landverbinding tussen Oost- en West-Zeeuws-Vlaanderen aanzienlijk, maar sloot tegelijkertijd het mosseldorp Philippine definitief af van een verbinding met zee.
Terneuzen ligt in het overwegend protestantse Land van Axel. De onderliggende kaart laat goed zien dat dit een eiland was en dat het hele gebied er anders uitzag in vergelijking met de huidige situatie. Axel was toentertijd belangrijker en groter dan Terneuzen (Ter Neuze op kaart), let op de naamgeving Land van Axel.
thumb|490px|Het Land van Axel (1747).
In de oude haven, die lag op de plek van de huidige Markt werden goederen overgeslagen om per trekschuit richting Gent te worden vervoerd. In 1575 bouwden de Spanjaarden het Spaans Kasteel, officieel fort Aldano, naar kapitein Francesco de Aldano, de toenmalige gouverneur. Onder leiding van Filips van Hohenlohe-Neuenstein veroverden de Staatsen dit fort in 1583. Aldus was Axel in Spaanse en Terneuzen in Staatse handen – reden voor Prins Willem van Oranje om Terneuzen op 23 april 1584 stadsrechten te verlenen: Terneuzen kreeg een eigen rechtspraak en een weekmarkt. De vesting Neuzen werd vergroot en versterkt om de Westerschelde te kunnen blokkeren. Axel werd in 1586 door de Staatsen veroverd. Toen Hulst in 1596 door de Spaansgezinden werd heroverd, kreeg de vesting nog meer betekenis en werd deze verder uitgebouwd, maar na de Vrede van Münster (1648) werden de versterkingen overbodig.
Op 23 oktober 1794 trokken de Franse troepen Terneuzen binnen en werd Zeeuws-Vlaanderen ingelijfd bij het Franse Rijk, met de Schelde als grensrivier tussen Frankrijk en de Bataafse Republiek. De bezetting van Terneuzen eindigde op 2 februari 1814.
Ontwikkeling tot havengebied thumb|Luchtfoto waarop de Oostkolk en Westkolk binnen de vestingwerken duidelijk zichtbaar zijn. Aan de west- en zuidzijde zijn er de bastions en ravelijnen (ca. 1920-1940). Links de Zeesluis uit 1908. thumb|Sluizencomplex Terneuzen vanuit de lucht; 2011. Op initiatief van koning Willem I werd gedurende de jaren 1825-1827 het Kanaal Gent-Terneuzen aangelegd. Hierbij kwam de Terneuzense binnenstad ingeklemd te liggen tussen twee kanaalarmen, de meest oostelijke staat bekend als Zijkanaal A. De hoge verwachtingen van een economische opbloei van Terneuzen door de aanleg van het kanaal kwamen niet direct uit. Bovendien vond in 1830 de Belgische revolutie plaats, waarbij België onafhankelijk werd en de handel enige jaren stil kwam te liggen. Verbetering kwam er toen omstreeks 1870 spoorlijnen van Terneuzen - Mechelen en Terneuzen - Gent werden aangelegd. Terneuzen werd een belangrijke overslag- en opslaghaven van massagoederen. Vesting Terneuzen, die de vaart over de Westerschelde moest beschermen, werd tussen 1833 en 1845 geheel vernieuwd. In 1874 werden de Vesting Terneuzen en het tegenoverliggende Fort Ellewoutsdijk opgenomen in de Vestingwet als Werken langs de Westerschelde.
In 1908 werd de vestingstatus deels opgeheven en werd de Vesting Terneuzen verkleind tot een kustbatterij die voornamelijk de bastions VIII en IX besloeg. Tijdens de verbreding van het kanaal (1901–1909) werd deze batterij voorzien van een inundatiesluis en werd er een nieuwe sluis aangelegd. De Oude Haven werd in 1912 geheel gedempt en op die plaats werden de huidige Markt en het Schoolplein aangelegd. In 1915 werden de vestingwerken afgegraven en in 1920 werd de Scheldekade aangelegd. Langs het kanaal werden de Noorderkanaalhaven (1916), de Zuiderkanaalhaven (1922) en de Zevenaarhaven (1937) gegraven. In 1920 werd de kustbatterij bij Terneuzen opgeheven.
In de jaren 1960 werd een grotere zeesluis aangelegd, die de bereikbaarheid over water verbeterde. Terneuzen werd nu vestigingsplaats van het grote internationale chemiebedrijf Dow Chemical (1962) en van Philips (1961). Zo werd Terneuzen het economische hart van Zeeuws-Vlaanderen. Tot aan de Otheensche Kreek, en later zelfs aan de overzijde van de kreek, verrezen woonwijken. In 2003 werd de Westerscheldetunnel geopend, met de toegang ten westen van het kanaal. Daarmee is er een rechtstreekse wegverbinding gekomen met de rest van Zeeland.
De aanleg van het kanaal en de na-oorlogse industriële ontwikkeling zorgden voor een sterke groei van de bevolking.
De Tweede Wereldoorlog De Tweede Wereldoorlog begon in Terneuzen op 20 mei 1940 met het bevel van de Belgische militaire commandant om de stad te evacueren in verband met een dreigend bombardement. Op 24 mei trokken de Duitse troepen de stad binnen. De oorlog eindigde in Terneuzen begin september 1944 met de vlucht van Duitse troepen over de Schelde. De Polen trokken de stad op 20 september binnen.
Watersnoodramp Op 1 februari 1953 veroorzaakte een combinatie van zeer hoge vloed en een noordwesterstorm de Watersnoodramp. In Terneuzen stroomde het water over het dijkje van het vissershaventje en ter hoogte van het voormalige postkantoor, waar nu de parkeergarage aan de Nieuwstraat te vinden is. Hierbij kwam het water een meter hoog te staan in de laagste delen van de binnenstad. Het water veroorzaakte vrij veel schade aan woningen en inboedel, maar in vergelijking met andere Zeeuwse gemeentes bleef Terneuzen relatief ongedeerd, mede door de in 1952 geplaatste Braakmandam.
Ontwikkeling van de bevolking
Bezienswaardigheden miniatuur|Willibrordustoren miniatuur|Kunstwerk De vliegende Hollander De Scheldeboulevard biedt uitzicht op de Westerschelde en het scheepvaartverkeer dat hier vlak langs de kust gaat. Er is ruimte voor een wandel- en fietsroute langs de kust. Sinds 2000 wordt er in het zomerseizoen de openluchtexpositie ‘Beelden op de Scheldeboulevard’ gehouden, met beelden van bekende kunstenaars. Het Arsenaal (Arsenaalskazerne Terneuzen) is een militair gebouw uit 1848 dat deel uitmaakte van de vesting Terneuzen die werd versterkt en vernieuwd vanwege de Belgische Revolutie uit 1830. Tegenwoordig zijn er horecabedrijven in het Arsenaal gevestigd en sinds 1997 dienen de waterkelders als wijnkelder. Monument De Vliegende Hollander van Piet Griep in een vroegere kanaalarm bij de Herengracht.Zeeuwse Ankers De Vliegende Hollander in Terneuzen, geraadpleegd op 22 mei 2024 Dit beeld verwijst naar het schip de Vliegende Hollander. Volgens de overlevering zou kapitein Willem van der Decken uit Terneuzen afkomstig zijn. De Willibrordustoren is het restant van een neogotische katholieke kerk die in 1915 werd ingewijd en in 1968 werd gesloopt. De vroegere pastorie en de kloosterkapel zijn nog intact, en het schip van de kerk wordt aangegeven met bomenrijen. Oud-Terneuzen, een verzameling oude straatjes en huisjes in de binnenstad van Terneuzen, gelegen op de oude 16e-eeuwse vestingwerken. De Moffenschans, 16e-eeuwse boerenwoning, waar in november 1583 een schans opgeworpen werd door voornamelijk Duitse huursoldaten onder aanvoering van Filips van Hohenlohe-Neuenstein, om weerstand te kunnen bieden bij een aanval door Spaanse troepen. Het oude stadhuis, gelegen aan de Noordstraat, een karakteristiek pand met toren. Oorspronkelijk was het een woonhuis, dat na het verkrijgen van de stadsrechten werd verbouwd met onder meer materiaal uit de ruïne van het kasteel van de ambachtsheer van Zaamslag. In 1647 volgde een ingrijpende verbouwing, waarbij de kelder werd ingericht als "crymeneel ghevangenhuys". Tevens zetel van de "vierschare". Tijdens de Franse bezetting werd in 1807 de toren verlaagd om plaats te maken voor een semafoor voor marinecommunicatie in de lijn Antwerpen-Vlissingen. In 1859 kreeg de toren het tegenwoordige uiterlijk. Het huidige stadhuis, een gebouw uit 1972 in de stijl van het brutalisme. Sinds 12 juni 2026 is het gebouw een rijksmonument met monumentnummer 532553. Park aan de Otheensche Kreek. Het sluizencomplex met bezoekerscentrum Portaal van Vlaanderen. Het lettermonument TER👃👃 op het Stadhuisplein.
Monumenten Zie ook: Lijst van rijksmonumenten in Terneuzen (plaats) Lijst van gemeentelijke monumenten in Terneuzen (plaats) Lijst van oorlogsmonumenten in Terneuzen
Musea Het Schoolmuseum in Oud-Terneuzen, geopend in 1997, toont een verzameling van schoolspullen uit de 19e en het begin van de 20e eeuw.Schoolmuseum Ternneuzen, geraadpleegd op 21 mei 2024 Sinds 2012 is het museum gevestigd in het voormalige bankgebouw van de Nationale Bank (later ABN AMRO-bank) aan de Nieuwstraat. Het gebouw is gebouwd in 1919 en is ontworpen door architect Hermann Friedrich Mertens.
Natuur en landschap Terneuzen ligt aan de Westerschelde, tegenover de Pas van Terneuzen, een vaargeul die op sommige plaatsen meer dan 50 meter diep is. Kenmerkend is de Scheldeboulevard. Terneuzen ligt in een zeeklei-poldergebied op een hoogte van ongeveer 1,5 meter, maar het oorspronkelijke polderland is sterk gewijzigd door de aanleg van havens, industrie en infrastructuur. De belangrijkste waterweg is het Kanaal Gent-Terneuzen met de bijbehorende zijkanalen en havens. In het oosten van Terneuzen vindt men de Otheensche Kreek die verder landinwaarts overgaat in Spuikreek, Gat van de Pinte, en de Grote en Kleine Dulper, bij Zaamslag.
Bestuurlijke indeling miniatuur|Topografisch kaartbeeld van Terneuzen (december 2014)