Theophanu (Grieks: Θεοφανώ, Theophano of Θεοφάνια, Theophania - "door wie God zich toont"Davids, Adelbert (1995): Marriage negotiations between Byzantium and the West and the name of Theophano in Byzantium (eight to tenth centuries), in Davids, Adelbert (ed.): The Empress Theophano. Byzantium and the West at the turn of the first millenium, Cambridge University Press) (Constantinopel, ca. 960 - vermoedelijk overleden in de palts aan het Valkhof, 15 juni 991) was een Byzantijnse prinses, een (aangetrouwde) nicht van de Byzantijnse keizer Johannes I Tzimiskes. Op 14 april 972 huwde zij op ongeveer twaalfjarige leeftijd met keizer Otto II en werd zodoende keizerin van het Heilige Roomse Rijk. Na de dood van haar man in 983 werd zij regentes voor haar zoon keizer Otto III, die op dat moment nog te jong was om zelf te regeren.Hawicks, Heike (2016): Theophanu, in: Labouvie, Eva, Frauen in Sachsen-Anhalt. Ein biographisch-bibliographisches Lexikon vom Mittelalter bis zum 18. Jahrhundert. Keulen/Weimar/Wenen: Böhlau
Afkomst Otto I had voor zijn zoon Otto II, om een Byzantijnse prinses gevraagd om zo op passende wijze een verdrag te verzegelen tussen het Heilige Roomse Rijk en het Byzantijnse Rijk. Een onverstandige verwijzing door de paus in een brief aan de keizer van Constantinopel had de eerste ronde van de onderhandelingen tot een abrupt einde gebracht doordat hij in de brief de keizer bestempelde als "Grieks", in plaats van als "Romanoi" (Romeins), net op het moment dat Otto's ambassadeur, Liutprand van Cremona, aan het Byzantijnse hof verbleef. Maar na de kroning van een nieuwe keizer konden de onderhandelingen weer worden hervat en tot een goed einde worden gebracht.
Levensloop Kinderjaren Er zijn geen overgeleverde Byzantijnse bronnen die het hebben over Theophanu. In de huwelijksoorkonde wordt zij ook aangeduid als clarissima, wat betekent dat zij in ieder geval tot een hoge kaste in Byzantium behoorde, de Λαμπροτατοι (Lamprotatoi – "zeer roemrijken"). Alles wijst erop dat zij werd opgevoed aan het Byzantijnse hof.Schütte, B. Ed.(1994)Vita Mathildis reginae antiquior (Die Lebensbeschreibungen der Königin Mathilde). Monumenta Germaniae Historicae. Scriptores rerum Germanicarum 66. Hannover
Huwelijk rechtop=1.0|thumb|Muurschildering Theophanu door Gerco Hiddink en Maaike van den Heuvel, Veerpoorttrappen, Nijmegen Theophanu arriveerde begin 972 vermoedelijk eerst in Pescara, waarna ze via Benevento doorreisde naar Rome. Zij en de toen 17-jarige Otto II werden op 14 april van dat jaar door paus Johannes XIII in de Sint-Pietersbasiliek in de echt verbonden. Dezelfde dag werd Theophanu in Rome tot keizerin van het Heilige Roomse Rijk gekroond. Volgens de huwelijksoorkonde van keizerin Theophanuhttps://la.wikisource.org/wiki/Nuptiarum_praeceptum_Theophanus_imperatricishttps://web.archive.org/web/20190903102743/https://regesta-imperii.digitale-sammlungen.de/regest/ri02_ri_0972-04-14_000002_000001_002_002_001_000077_0000000598kreeg ze als bruidsschat gebieden in de Nederlanden (Walcheren, Wichelen en de Abdij van Nijvel evenals Tiel), in Italië, in het huidige Duitsland en Istrië.
Theophanu bracht hierna samen met haar nieuwe echtgenoot in grootse stijl een bezoek aan Ravenna. Ze werd daarbij vergezeld door onder meer architecten, geestelijken en een vrouwelijke hofhouding en grote rijkdommen. Bisschop Diederik I van Metz, die de voorafgaande drie jaren in Italië de gevechten tegen de Byzantijnen had aangevoerd, begeleidde nu haar en haar gevolg naar Rome. Volgens de kronikeur Thietmar van Merseburg was Theophanu echter niet de virgo desiderata (gewenste maagd), een echte keizerlijke prinses, zoals het Saksische gezelschap verwachtteWolf, Gunther (1991): Kaiserin Theophanu, Prinzessin aus der Fremde - des Westreichs Grosse Kaiserin. Keulen/Weimar/Wenen: Böhlau; zijn collega Widukind van Corvey noemde haar een "meisje" (puella), waaruit valt af te leiden dat ze niet ouder dan 13 jaar was. Keizer Otto I de Grote kreeg van sommigen in zijn gevolg het advies haar terug te sturen, doch negeerde dit. In haar huwelijksoorkonde staat ze beschreven als de neptis (nicht) van keizer Johannes I Tzimiskes (Ιωάννης α’ Τσιμισκής). Theophanu Skleraina was een dochter van Konstantinos Skleros (Κωνσταντίνος Σκληρός, 935-991), een broer van de valse keizerkandidaat Bardas Skleros (Βάρδας Σκληρός). Haar moeder was Sophia Phokaina (Σοφία Φώκαινα, geb. 945), een nicht van de vermoorde vorige keizer Nikephoros II Phokas (Νικηφόρος β’ Φοκας). Haar vaders zuster, Maria Skleraina (Μαρία Σκλήραινα), was de eerste echtgenote van Tzimiskes. De conclusie luidt derhalve dat Theophanu een aangetrouwd familielid van de Byzantijnse keizerlijke families was (langs vaderskant een nicht van Johannes I Tzimiskes, langs moederskant een achternicht van Nikephoros II Phokas) en dat zij van Armeense afkomst was.Wolf, Gunther (1988): Nochmals zur Frage: Wer war Theophano? Byzantinische Zeitschrift 81, p. 272 - 283. Berlijn: Walter de Gruyter
Gezin Het paar kreeg vijf kinderen, het eerste toen de keizerin ongeveer 18 jaar wasGun, Corry van der (2007): De Ottoonse keizerin Theophanu, in:Nec Domina, nec Ancilla, sed Socia. De positie van de koningin in de vroege middeleeuwen, 500-1000. Docteraalscriptie, UtrechtWolf, Gunther (1989): Itinerar der Prinzessin Theophano/Kaiserin Theophanu. Archiv für Diplomatik, Schriftgeschichte, Siegel- und Wappenkunde, Vol. 35. Keulen/Weimar/Wenen: Böhlau:
Adelheid (juli 977–1045), non in de Abdij van Quedlinburg, waar haar tante Mathilde van Quedlinburg abdis was, en tijdens zijn opstand eveneens ontvoerd door Hertog Hendrik II van Beieren (bijgenaamd der Zänker - de Twistzieke). Ze werd pas non in oktober 995, op haar 18e, nadat er in het rijk twee jaar lang hongersnood was voorgekomen.Leyser, Karl (1979): Rule and Conflict in an Early Medieval Society. Ottonian Saxony. Londen: Edward Arnold In 999 werd ze zelf abdis van Quedlinburg, 1014 van Gernrode, 1024 van Sticht Vreden en in 1039 van de Abdij van Gandersheim Sophia (ca. augustus 978 – eind januari 1039), opgevoed in de Abdij van Gandersheim waar haar tante Gerberga II abdis was; ze werd waarschijnlijk al non in 987 en was vanaf 1002 abdis van Gandersheim en vanaf 1012 ook abdis van Sticht Essen Mathilde (979 – Echtz, 1025), werd opgevoed in het Sticht Essen, waar haar gelijknamige tante eveneens abdis was. Ze huwde met paltsgraaf Ezzo van Lotharingen en werd moeder van tien kinderen, waaronder Richeza, koningin van Polen. Otto III, (juni/juli 980–1002), tot Rooms keizer gekroond op 21 mei 996 Een dochter, een tweelingzusje van Otto, dat vóór 8 oktober 980 stierf.
De tweeling zou ergens in het Ketelwald/Reichswald zijn geboren, in de buurt van het huidige Groesbeek, terwijl Theophanu onderweg was van Aken naar de keizerlijke palts aan het Valkhof. Dit verhaal is echter niet meer dan een veronderstelling; Thietmars aantekening silva, quae Ketil vocatur hierover wordt als het voornaamste bewijs gezien.
Medekeizerin Theophanu kreeg als morgengave nog te veroveren gebieden in Zuid-Italië, maar ook vele andere goederen, o.a. in de Nederlanden UUalacra, Wichelen met de abdij van NijvelTheophanu dient niet als lekenabdis gezien te worden, maar als vruchtgebruikster van het aan de keizer toekomende deel der inkomsten uit deze provintiae; zie: https://www.perspectivia.net/publikationen/bdf/schieffer_beitraege/heidrich_stiftungen en bezittingen bij Tiel. Met Walacra werd overigens een veel groter deel van de Scheldedelta bedoeld dan enkel het eiland Walcheren, het betreft met name ook de Vier Ambachten, terwijl de huidige Westerschelde nog gevormd moest worden en de huidige rivierbedding dus als destijds bewoond kan worden verondersteld. Als bruidsschat bracht ze Capua en Benevento in, gebieden die feitelijk nog moesten worden veroverd. Deze regeling rond hun huwelijk kan een belangrijke drijfveer voor Otto zijn geweest in zijn latere poging om Zuid-Italië te veroveren.
De in de huwelijksoorkonde vastgelegde rechten van Theophanu werden later nog sterk uitgebreid met andere gebieden in Thüringen en NedersaksenJestice, Phyllis G.(2018): Imperial Ladies of the Ottonian Dynasty: Women and Rule in Tenth-Century Germany, New York: Palgrave Macmillan, o.a. door een oorkonde van 29 april 974Ohnsorge, Werner (1973): Die Heirat Kaiser Ottos II. mit der Byzantinerin Theophano (972), Braunschweigisches Jahrbuch, Bd. 54, die haar status sterk verhoogde. Hierdoor had ze, net als haar schoonmoeder Adelheid, macht en invloed in grote delen van het rijk aan beide zijden van de Alpen. Ze sprak Grieks en Latijn en leerde vervolgens ook Duits.Eickhoff, Ekkehard (1997): Theophanu und der König. Otto III und seine Welt. Stuttgart: Klett-Cotta Verlag
Na de dood van Keizer Otto I de Grote (9 mei 973) verslechterde de relatie tussen het jonge paar en zijn weduwe Adelheid, vooral door onenigheid over haar materiële en territoriale rechten als weduwe; waarschijnlijk reeds eind 974 trok Adelheid zich terug in Bourgondië.
Het hof van de Ottonen wordt omschreven als peripatetisch en militair, wat inhield dat het zich voortdurend onder gewapende begeleiding verplaatste door het rijk, van de ene palts naar de andere; in de zomer van 978 moesten ze (Theophanu was in verwachting van Sophia) uit de Akense koningspalts vluchten wegens een plotse inval van koning Lotharius van Frankrijk, wat in september door Otto II met een efficiënte strafexpeditie naar Frankrijk werd beantwoord. Hij verwoestte onder andere Laon en wist zijn kamp in Montmartre op te slaan, maar leed ernstige verliezen bij zijn terugtocht. Tijdens een bespreking in 980, te Margut-sur-Chiers, sloot Otto vrede met Lotharius.
Vervolgens trok het paar de Alpen over, waarna het in december 980 in Padua tot een officiële verzoening kwam tussen hen en Adelheid. Theophanu vergezelde haar echtgenoot op vrijwel al diens reizen en zou pas in 984 de terugreis aanvangen, in zeer gewijzigde omstandigheden. Zij ondertekende inmiddels ook onder haar eigen naam documenten als keizerin. Vanaf hun gezamenlijk vertrek naar Italië eind 980 blijkt uit de oorkonden dat haar invloed duidelijk toenam. Haar drie dochters werden onder toezicht van tantes elk in een andere abdij opgevoed. Haar zoontje vergezelde zijn ouders voortdurend, behalve toen hij na zijn verkiezing tot koning in Verona (wegens de samenstelling van het rijk uit vele vorstendommen gebeurde dit apart ten zuiden en ten noorden van de Alpen) werd toevertrouwd aan Willigis, de aartsbisschop van Mainz, voor zijn kroning in Aken.
Het doel van Otto's reis naar Italië was politiek en meervoudig: zijn eigen macht en die van Paus Benedictus VII herstellen; en in Zuid-Italië de binnenvallende Saracenen tot staan brengen. Het eerste doel behaalde hij (hij ontving in Rome vele Europese vorsten en nam tevens zo genadeloos weerwraak op de tegenstanders van de Paus dat het hem de bijnaam "il Rosso" opleverde) en ook zijn veldtocht in het zuiden verliep aanvankelijk gunstig; maar na de desastreuze slag bij Crotone in juli 982 diende hij zich terug te trekken naar Salerno, waar het gezin (en ook Adelheid) het hele najaar van 982 bleven; het voorjaar werd in Rome doorgebracht. Op 7 december 983 overleed Otto II plotseling, aan malaria en een overdosis als laxeermiddel gebruikte aloë vera. Hij werd begraven in Rome.
Keizerin-regentes rechtop=1.5|thumb|Detail voorkant Codex Aureus Epternacensis met rechtsonder Theophanu