thumb|Kaart van Utrecht op 12 februari 2007 thumb|Kaart van Utrecht op 19 oktober 2007 (na het importeren van de gedoneerde kaart van AND International Publishers NV) thumb|Kaart van Utrecht op 1 januari 2011 thumb|Kaart van Utrecht op 9 oktober 2023 OpenStreetMap (OSM) is een project dat als doel heeft om vrij beschikbare en bewerkbare geografische gegevens te verzamelen, zodat daaruit landkaarten en andere diensten kunnen gemaakt worden. Eenieder die zich inschrijft, kan eraan meewerken. Het invoeren en aanpassen van de geografische data steunt volledig op vrijwilligers. Het is mede opgericht uit onvrede met de hoge kosten die commerciële kaartbedrijven vragen voor hun producten. Al meer dan 20 miljoen kilometer wegen, fiets- en voetpaden zijn in kaart gebracht door middel van het overnemen van gegevens van luchtfoto's en het zelf op pad gaan met een GPS-apparaat. In mei 2023 waren elke dag gemiddeld zo'n 6000 vrijwilligers actief aan het bijdragen.OSMstats: members
Aanleiding Commerciële geografische data worden door een kleine groep gespecialiseerde bedrijven verzameld. Aangezien dit een arbeidsintensief en duur proces is, worden de resulterende data in beperkte en kostbare licenties aan bedrijven en overheden verkocht. Een uitzondering is Google Maps, dat diensten gratis levert zolang het gebruik kleinschalig is.
Voor burgers en non-profitorganisaties is het zodoende een welhaast onmogelijke zaak om geodata in veelgebruikte applicaties te verwerken.
In 2004 is Steve Coast in het Verenigd Koninkrijk gestart met het OpenStreetMap-project. Sindsdien werken al meer dan een half miljoen vrijwilligers over de hele wereld samen aan het doel om een vrij beschikbare kaart van de wereld te maken. Sinds 2006 is dit initiatief ondergebracht in een Engelse limited company en wordt het gesteund door onder meer Automotive Navigation Data, Apple, Microsoft en Uber.OpenStreetMap looks to relocate to EU due to Brexit limitations, theguardian.com, 30 juni 2021
De gegevens en daaruit gemaakte kaarten vielen in 2012 onder de Open Database License voor de databank en de Database Contents License voor de inhoud van de databank. Als gevolg van de brexit is vanaf 1 januari 2021 de regulering veranderd voor in Engeland geregistreerde bedrijven en met name voor regels die betrekking hebben op databasegebruik als gevolg van activiteiten in de Europese Unie. Omdat er halverwege 2021 nog steeds onduidelijkheid over is, overweegt OpenStreetMap zijn activiteiten te verplaatsen naar de EU.
Werking De oudste methode is dat deelnemers aan het project hun bewegingen in het veld opslaan met een GPS-ontvanger. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om een fietstocht door de stad, of een ritje van de ene plaats naar een andere. De zo verkregen tracklogs worden bij thuiskomst via de OSM-website opgeslagen in de centrale database.
Er worden steeds meer luchtafbeeldingen van verschillende bronnen (zoals Bing of AGIV) ter beschikking gesteld, zodat er extra informatie aangebracht kan worden die vanop straat niet zichtbaar is. Om details op de kaart te zetten, zijn GPS of luchtfoto's vaak niet precies genoeg. In dat geval wordt een beroep gedaan op met de hand getekende notities met behulp van een dienst als Walking Papers.
Met behulp van een OSM-editor kan de verkregen informatie verwerkt worden. Het doel is om de tracks om te zetten naar wegen en daar attributen aan toe te voegen. Het kan dan gaan om de naam van de weg, het soort weg (bijvoorbeeld snelweg), de maximumsnelheid etc. Ook andere geografische informatie, zoals points of interest en bodemgebruik, kunnen in de OpenStreetMap-database opgeslagen worden.
Vervolgens kunnen de nieuw toegevoegde of gewijzigde wegen bekeken worden op de website van OSM.
Gebruik van bestaand kaartmateriaal en luchtfoto's Aanvankelijk was het overtrekken van bestaand kaartmateriaal of het gebruik van luchtfoto's voor OpenStreetMap meestal geen optie. De licentievoorwaarden van dit soort materiaal staan het over het algemeen niet toe om systematisch posities of namen over te nemen. Maar door het succes van het project kregen grote bedrijven belangstelling voor OpenStreetMap. Eerst stelde Yahoo! luchtfoto's beschikbaar, maar na de komst van de (door Microsoft verstrekte) Bing Maps foto's, die beter waren in dekking en kwaliteit, zijn de foto's van Yahoo! in onbruik geraakt.
In 2013 heeft ook het Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV) hun luchtfoto's ter beschikking gesteld. Deze worden iedere winter bijgewerkt, zodat het mogelijk is door bijvoorbeeld bladerdak te kijken. Daardoor zijn ze nauwkeuriger, recenter en duidelijker dan de luchtfoto's van Bing. In Nederland is de PDOK-geo-informatiePublieke Dienstverlening Op de Kaart beschikbaar.
Het gebruik van bronnen die geen toestemming gegeven hebben (zoals Google Maps) is nog altijd niet toegestaan.
Data-import In bepaalde landen zijn de OSM-data sterk verbeterd door het importeren van externe gegevens. Deze imports worden vaak geleid door leden die technisch sterk met data om kunnen gaan, maar vaak wordt er ook aan de gemeenschap gevraagd om te helpen.
Zo werden in 2007 data van AND geïmporteerd in Nederland en Indië (zie ook Donatie Automotive Navigation Data). Deze data bevatten de meeste straten in Nederland. In 2010 heeft Nederland ook 3D shapes-data van Object Vision verkregen. Deze data bevatten veel gebouwen, waterpartijen en verschillende soorten gebieden (zoals velden en bossen e.d.). In 2014 kwamen echter de overheidsdata Basisregistratie Adressen en Gebouwen beschikbaar voor Nederland. Deze data konden de gebouwen van 3D shapes vervangen door de grotere precisie, en zorgde er meteen voor dat alle adressen in Nederland beschikbaar waren.
In Vlaanderen zijn er heel wat minder data gedoneerd. In 2013 heeft De Lijn alle data met betrekking tot de buslijnen vrijgegeven. De import ervan is traag, omdat de buslijnen moeten worden gekoppeld aan bestaande straten in OSM. Eind 2013 heeft AGIV ook toegang gegeven tot hun Centraal Referentie Adressenbestand (CRAB). Deze data bevatten alle adressen in Vlaanderen, samen met hun "meest exacte positie", dit is in het beste geval de positie van de voordeur, maar in het slechtste geval gewoon het centrum van de gemeente. Aangezien veel gemeenten in opdracht van het AGIV nog bezig zijn met het controleren van die adressen, staan er nog veel fouten in de database waardoor ook de import trager gaat. Het AGIV heeft ook een database met gebouwcontouren, maar deze is nog niet vrijgegeven.
Het importeren van data wordt niet altijd als positief gezien. Soms kunnen er fouten van die dataset meekomen in de OSM-data. Deze fouten zijn vaak moeilijk op te sporen. Anderzijds wordt er door het importeren geen gemeenschap gevormd, en ontstaat er na de import soms een leegte waar er niemand is om deze data te onderhouden. De VS is een duidelijk voorbeeld van zo'n mislukte import. Daar werden in 2007 en 2008 TIGER-data geïmporteerd van de Amerikaanse overheid. Er zaten veel fouten in die data en ze zijn inmiddels verouderd. Dat terwijl er nog altijd geen gemeenschap is.
Mapping parties Naast individuele activiteiten van de deelnemers worden er regelmatig zogenaamde mapping parties of mapathons georganiseerd, met de bedoeling de kwaliteit van de kaart van een bepaalde stad of gebied een impuls te geven. Tijdens zo'n bijeenkomst wordt het betreffende gebied onderverdeeld en trekken de deelnemers eropuit om een deelgebied in kaart te brengen. Naast het verbeteren van de kaart worden tijdens mapping parties ook vaak nieuwe leden verwelkomd en ingewijd in de techniek van het kaartmaken.
State of the Map Sinds 2007 wordt door de vrijwilligers van OpenStreetMap jaarlijks de State of the Map-conferentie georganiseerd. Na Manchester (Engeland) en Limerick (Ierland) werd deze in 2009 in Amsterdam (Nederland) gehouden. Naast de gebruikelijke twee dagen met presentaties en activiteiten voor de vrijwilligers was er tijdens de State of the Map 2009 een dag bestemd voor het bedrijfsleven.Aankondiging State of the Map 2009 Dit formaat werd ook gehanteerd voor de State of the Map 2010 die in Girona (Catalonië) en de State of the Map 2011 die in Denver (Verenigde Staten) gehouden werd. In 2012 vond State Of The Map in Tokyo (Japan) plaats, en in 2013 was Birmingham (Engeland) de thuislocatie.
Andere locaties waren: Washington D.C. (Verenigde Staten, 2014), Brussel (België, 2016), Aizuwakamatsu (Japan, 2017), Milaan (Italië, 2018), Heidelberg (Duitsland, 2019), Kaapstad (Zuid-Afrika, 2020).
Vergelijking met Wikipedia OpenStreetMap wordt soms ook wel de "Wikipedia voor kaarten" genoemd, omdat de kernideeën van Wikipedia en OpenStreetMap dezelfde zijn. De informatie moet namelijk onder een vrije licentie blijven (oorspronkelijk zelfs dezelfde licentie als van Wikipedia), en de gegevens worden niet door een officiële instantie gecontroleerd maar door de gebruikers zelf.
Uit die gelijkenissen is ook wat samenwerking gegroeid. Zo heeft iedere gegeocodeerde pagina (zoals de pagina over Duitsland) nu de mogelijkheid om de OSM kaart te bekijken, en meteen al complexe objecten (zoals staatsgrenzen) op die kaart weer te geven.
Humanitair Het Humanitarian OpenStreetMap Team (HOT) is een organisatie die enerzijds ondersteuning biedt aan hulporganisaties (zoals het Rode Kruis en Artsen zonder Grenzen) om OSM-data te gebruiken, en anderzijds ook de OSM-gemeenschap mobiliseert. Daardoor kunnen mappers snel kaarten maken waar het dringend nodig is.
HOT is ontstaan na de aardbeving van 2010 in Haïti, waar alle kaarten in een ingestort overheidsgebouw lagen. Door het gebrek aan kaarten hadden de hulpdiensten moeilijkheden met de logistiek. Daarop hebben verschillende NGO's luchtfoto's aan OSM gedoneerd om die zo snel mogelijk te digitaliseren. Door het grote aantal helpende handen was er in enkele dagen een goede kaart van Haïti, waarop ook nog eens alle ingestorte gebouwen of weggezakte wegen waren aangegeven. Daardoor konden de reddingsdiensten zelfs statistisch analyseren waar hun hulp het meest nodig was, of waar ze niet konden passeren.
Na Haïti heeft HOT nog bij verschillende crisissen samengewerkt met andere hulporganisaties. Zo waren er onder andere de overstromingen in Pakistan in 2010, de zeebeving bij Fukushima in 2011, de staatsgreep in Mali van 2012, de tyfoon Haiyan in 2013 en de ebolacrisis in 2014.
Naast het crisisproject is er ook een deel van HOT dat zich richt op lokale activatie. Vrijwilligers van HOT gaan naar krottenwijken om de mensen te overtuigen en te helpen om hun buurt in kaart te brengen. Door de straten in kaart te brengen, kunnen zaken zoals hulpdiensten georganiseerd worden. Als wasplaatsen of toiletten op de kaart staan, kan de hygiëne verbeteren. Ook kunnen de gevaarlijke steegjes in kaart gebracht worden om het aantal roofmoorden en verkrachtingen te verminderen.
De lokale activatie is vaak minder dringend, maar daarom niet minder belangrijk.
Datagebruikers Doordat de data door iedereen vrij gebruikt mogen worden, is het onmogelijk om een volledige lijst met de gebruikers van de data op te stellen. De zichtbaarste vorm van het gebruik van OSM-data is om die weer te geven als een kaart. Zo gebruiken Wikipedia, Foursquare en Pokémon GO de data van Openstreetmap. Ook wandel- en fietsnavigatiesystemen van Garmin en Flitsmeister gebruiken Openstreetmap.
Er zijn ook creatievere manieren om de data te gebruiken. Zo introduceerde spelfabrikant Hasbro in 2009 een wereldwijde massively multiplayer online game-versie van zijn bordspel Monopoly, waar iedereen zijn eigen straat kon kopen. De database met straten was afgeleid van OSM-data.
De Nederlandse overheid gebruikt ook OSM-data. Zo volgt de overheid de wijzigingen die in die data worden aangebracht om fouten in haar eigen data te vinden.