thumb|Het ENKA-poortgebouw in Ede (2010) ENKA was een Nederlands, en later internationaal bedrijf dat kunstvezels vervaardigde. De naam staat voor Nederlandse Kunstzijdefabriek, waarvan de afkorting wordt uitgesproken als 'enka'.www.historischmuseumede.nl De eerste fabriek stond in Arnhem en werd in 1913 geopend. In 1922 kwam daarbij een fabriek in Ede. In de loop van de 20ste eeuw groeide Enka (later onder de hoede van AKZO) uit tot een grote internationale speler in de kunstvezelindustrie.

Geschiedenis miniatuur|Voormalig hoofdkantoor in Arnhem (2021)

Aan het einde van de 19e eeuw werden technieken ontwikkeld voor de productie van een kunstvezel, waarmee goedkoper textiel kon worden geproduceerd. In het begin van de 20e eeuw was de technische ontwikkelingen zodanig gevorderd dat ook de industrie zich begon te ontwikkelen en in 1913 vestigde de heer J.C. Hartogs de ENKA in Arnhem. Een paar jaar later kon deze vestiging de vraag niet meer bijhouden en in 1922 opende de fabriek in Ede. Bij de keuze voor deze plaats waren de aanwezigheid van veel zuiver water en de ligging aan het spoor Arnhem-Utrecht een belangrijke factor geweest. Rond 1928 was de ENKA-fabriek in Ede de grootste fabriek van het land, maar timmerde ook internationaal aan de weg. In North Carolina ontpopte zich een heel dorp met de naam Enka, rond de aldaar opgerichte kunstgarenfabriek. De naam van het bedrijf wijzigde in 1929, na een samengaan met het Duitse kunstvezelbedrijf Vereinigte Glanzstoff Fabriken (VGF), in Algemene Kunstzijde Unie (AKU). Het bedrijf telde toen ruim 5200 medewerkers, waaronder ongeveer 3200 vrouwen. thumb|left|ENKA-verpakking ENKA bleef ondertussen een productnaam, bijvoorbeeld voor kunststof zemen. Deze werd in Nederland bekend door een reclamespot, waarbij een glazenwasser een steeds langere baard kreeg, maar de zeem "maand, na maand, na maand, na maand" zonder gaten bleef. De stem werd ingesproken door Rudi Falkenhagen.

In 1969 werd na een aantal fusies de naam weer ingevoerd voor de kunstgarendivisie, die inmiddels ook vestigingen bezat in Drenthe, Noord-Brabant, het Ruhrgebied, de Verenigde Staten en Colombia. De AKU was intussen overgegaan in AKZO, wat in 1994 AkzoNobel werd.

Bedrijfsbezetting De naam ENKA is onlosmakelijk verbonden aan de eerste bedrijfsbezetting in Nederland. Op 18 september 1972 bezetten de werknemers van ENKA in Breda hun bedrijf uit protest tegen een structuurplan van het AKZO. Dat wilde het winstgevende bedrijf in Breda, de vroegere Hollandsche Kunstgaren Industrie, sluiten. De bezetting werd gesteund door de vakbonden NVV en NKV. Op 23 september werd de bezetting opgeheven nadat het structuurplan was ingetrokken.

Personeel De ENKA had als een van de grootste fabrieken van Nederland altijd behoefte aan personeel. Deze konden al snel na de vestiging in Ede niet meer allemaal in de regio worden gevonden en ENKA zetten landelijke campagnes op waarmee personeel in heel Nederland werd geworven. De fabriek liet ook huisvesting bouwen waarin de medewerkers konden wonen. Bekend in Ede zijn de huizen voor ENKA-dames, die nogal eens (te veel) aandacht kregen van dienstplichtige militairen in het nabijgelegen Garnizoenscomplex. In de jaren 60 waren er breed voor de Nederlandse industrie te weinig werknemers te vinden. Ook de ENKA kreeg hier mee te maken en stelde Spaanse en Turkse werknemers aan die bij zouden dragen aan de diversiteit van het Veluwse dorp Ede.

Fabriekssluitingen en einde van de naam ENKA In 1982 werd de fabriek in Breda alsnog gesloten, voorafgegaan door de vestiging in Emmer-Compascuum. In 2002 ten slotte viel het doek voor ENKA-Ede. AkzoNobel had de kunstgarendivisie inmiddels afgestoten, de resterende fabrieken gingen verder onder de naam Acordis. Daarna bleven de gebouwen jaren leeg staan en werden een rafelrand van de stad, een plek voor wandelaars en urban explorers. Er werd herhaaldelijk brand gesticht op het terrein, wat uiteindelijk zou leiden tot permanente bewaking van het complex.

Ernstige bodemverontreiniging Kort na de sluiting in 2002 werd duidelijk dat op en rondom de fabriek vervuild grondwater achtergebleven was met vooral sulfaat, zware metalen en giftige chloorverbindingen. Een pluim verontreinigd grondwater kroop op circa 25 meter diepte en met een tempo van 30 tot 40 meter per jaar in zuidwestelijke richting naar stedelijk (Maandereng en Rietkampen) en landelijk natuurgebied de Bennekomse Meent. Het Waterschap, gemeente Ede en provincie Gelderland wilden voorkomen dat het verontreinigde water het natuurgebied zou bereiken door het op te pompen en via een persleiding bij Wageningen in de Nederrijn te lozen. De ENKA smeerpijp Pointer.KRO.NCRV.nlProvincie Gelderland ontfermt zich over erfenis ENKA Gelderlnder.nl [https://youtu.be/SV-hNCkh0F0?is=ucwG_Szuo1dZ2CsS Reportage Ede TV Oorzaak De vervuiling ontstond bij de productie van kunststoffen (zemen en sponsen) door ongezuiverde lozingen in zowel grond als grondwater. In het grondwater kwamen hoge concentraties sulfaat voor maar ook zink, nikkel, chloorfenolen en chloorhoudende koolwaterstoffen (bijvoorbeeld trichloorethyleen dat valt in de categorie zeer zorgwekkende stoffen. Dit zijn stoffen waarvan wetenschappelijk aangetoond is dat zij bijvoorbeeld kankerverwekkend zijn, de voortplanting belemmeren of zich na lozing in de voedselketen ophopen. Sanering Bij de herontwikkeling van het gebied tot woningbouw is de bovenlaag gesaneerd, zodat er woningen konden worden gebouwd. (Er werd een toplaag aangebracht van ca 1 mtr) Echter , de verontreiniging daaronder is daarbij niet gesaneerd. In het stedelijk gebied wilde het Waterschap het verontreinigde drainagewater uit de wijken afkoppelen van het stedelijke oppervlaktewatersysteem en afvoeren via een nog aan te leggen (ondergrondse) persleiding van 7,5 kilometer naar de Nederrijn. Deze leiding zou de ENKA smeerpijp als bijnaam krijgen. Ook zou verontreinigd grondwater via een ‘deepwell’ worden opgepompt en via dezelfde leiding afgevoerd. Dit leidde tot de nodige ophef, protesten van bewoners en milieugroepen. De vervuiler betaalt ..oh echt..en de vervuiling van het ENKA terrein dan Ede.groenlinks.nl (21 februari 2019)Enka smeerpijp om vervuild grondwater uit Ede te lozen mag er komen Nu.nl 30 november 2022)

Stand van zaken Nadat in 2023 een nieuw actualisatieonderzoek uitwees dat de verspreiding van schadelijke stoffen via het grondwater aanzienlijk minder was werd besloten om de ENKA-pijpleiding toch niet aan te leggen. De lozing van dit opgepompt vervuild grondwater van Ede naar de Nederrijn via een pijpleiding was niet meer nodig. Enka Pluim Ede mooiwageningen.nl . Door de Provincie Gelderland wordt anno 2026 gewerkt aan een milieu- en natuurvriendelijke oplossing middels een nieuw saneringsplan. Dit zal in samenwerking gaan met de Stichting Milieuwerkgroepen Ede, Mooi Wageningen en eigenaren als Mooi Binnenveld, Staatsbosbeheer en de coöperatie van een aantal betrokken agrariërs, en de beide gemeenten. Stand van zaken planning aanpak ENKAPluim SME-Ede.nl

Sloop en herbestemming In 2008 werd begonnen met de sloop van de ENKA-gebouwen in Ede, ten behoeve van onder meer woningbouw. Een aantal karakteristieke gebouwen is bewaard gebleven als rijksmonument. Daaronder zijn de westvleugel (Westhal), het gebouw van de geneeskundige dienst, de bitterzoutloods (ook wel chemicalienmagazijn) en het kantinegebouw. Ze worden geïntegreerd in de nieuwe wijk, ook twee schoorstenen bleven behouden. In 2017 is de Westhal gerestaureerd en in gebruik genomen als 'De Fietser'. Dit fietstestcentrum voor het publiek werd in 2025 weer gesloten. Het kantinegebouw is herbestemd tot schoolgebouw. In de bitterzoutloods zijn vijftien loftwoningen gerealiseerd die in 2016 zijn opgeleverd.

De nieuwe woonwijk is vanwege de relatieve betaalbaarheid erg populair bij jonge gezinnen uit Amsterdam.

Foto's

Zie ook Jacques Coenraad Hartogs Rento Hofstede Crull

Externe links Enka Historisch Museum Ede Beschrijving van de fabrieksgebouwen bij het gemeentearchief Ede Beschrijving van het ENKA-complex in Ede in het Rijksmonumentenregister en Lijst met de rijksmonumenten op het complex

Categorie:Voormalig Nederlands bedrijf Categorie:AkzoNobel Categorie:Rijksmonument in Ede