thumb|Een spreker van het Welsh Het Welsh (Cymraeg, ) is een Keltische taal, die gesproken wordt in Wales. Daar is het Welsh samen met het Engels de bestuurstaal en de voertaal in het onderwijs. Samen met het Bretons en het uitgestorven Cornisch vormt het Welsh de Britse tak van de Keltische taalfamilie. De taal heeft ongeveer 750.000 sprekers. Dat komt neer op zo'n 19 procent van de Welshe bevolking.
Gebruik Het Welsh is de Keltische taal met het hoogste aantal sprekers. Bij een classificatie in 2023 door de Unesco werd de taal gerangschikt als potentieel kwetsbaar. Dat wil zeggen dat nieuwe generaties de taal nog steeds aanleren als moedertaal, maar dat het gebruik ervan in het openbare leven beperkt is. Het is daarmee de enige Keltische taal die niet als bedreigd geldt.
In het noorden van Wales zijn de moedertaalsprekers ook vandaag nog in de meerderheid, soms met een aandeel tot 70 procent. De laatste tien jaar is het percentage sprekers constant gebleven, waar het voordien langzaam afnam. Het absolute aantal sprekers is de laatste jaren opnieuw toegenomen.
Volgens de Britse volkstelling van 2021 wordt Welsh gesproken door 17,8 procent van de inwoners van Wales. Beperkte kennis van het Welsh (bv. enkel begrijpen) is aanwezig bij ongeveer 5,2 procent van de bevolking. Uit het jaarlijks bevolkingsonderzoek van 2022 bleek dat in Wales 29,7 procent van de bevolking Welsh kon spreken. 14,8 procent gaf aan de taal dagelijks te gebruiken.
Sinds 2000 zijn leerlingen in Wales verplicht om Welsh te leren als moedertaal of als tweede taal. Het Welsh is de eerste onderwijstaal in 20 procent van de scholen in Wales. De regering van Wales heeft zich als doel gesteld om tegen 2050 het aantal sprekers te verdubbelen.
In 2010 nam het parlement van Wales een wetsvoorstel aan waardoor het Welsh de officiële taal in Wales werd naast het Engels.
Buiten Wales wordt Welsh gesproken in een gebied in de Argentijnse provincie Chubut.
Verspreiding Deze tabel laat het percentage Welshsprekers per hoofdgebied zien volgens de Britse volkstelling van 2011. +percentage Welshsprekers (2011)hoofdgebiedperc.2011verschil2001Anglesey80,7+10,3Blaenau Gwent18,5+5,2Bridgend19,5-0,4Caerphilly19,7+3,0Cardiff20,0+3,7Carmarthenshire69,0+5,1Ceredigion73,1+11,9Conwy40,3+0,6Denbighshire56,6+20,6Flintshire27,7+6,3Gwynedd86,3+10,2Merthyr Tydfil21,1+3,4Monmouthshire14,0+1,1Neath Port Talbot29,0+0,2Newport15,5+2,1Pembrokeshire50,8+21,4Powys69,9+39,8Rhondda Cynon Taf23,3+2,2Swansea30,0+7,5Torfaen19,3+4,8Vale of Glamorgan15,8-1,1Wrexham32,2+9,3
Geschiedenis
thumb|Zwarte boek van Carmarthen
Oudwelsh De allereerste geschreven bronnen in het Welsh dateren uit de 6e eeuw. De taal heeft daarmee een van de langste geschreven tradities in Europa. Het Welsh uit die oudste periode wordt Vroegwelsh genoemd. Er zijn uit die tijd weinig teksten overgeleverd.
De vroegst bewaard gebleven tekst is een opschrift uit de 7e eeuw op een grafsteen in de kerk van Tywyn. Een tekst uit de Lichfield-evangeliën is vermoedelijk geschreven in de late 7e of 8e eeuw, maar het kan ook een kopie zijn van een 6e-eeuwse tekst.
Het Oudwelsh wordt gesitueerd tussen de 9e en de 11e eeuw. Het is de periode dat de oudste Welshe gedichten en de wetteksten van koning Hywel de Goede werden geschreven. Een aantal van die teksten zijn alleen in transcriptie overgeleverd in latere handschriften, zoals Y Gododdin.
Naarmate de Angelsaksische kolonisatie van Groot-Brittannië vorderde, werden de Kelten in Wales gescheiden van de Kelten in Schotland en in Zuidwest-Engeland. Zo hebben het Cumbrisch en het Cornisch zich ontwikkeld tot afzonderlijke talen.
Middelwelsh Tussen de 12e en de 14e eeuw spreekt men van Middelwelsh. Uit die eeuwen zijn er meer geschreven bronnen overgeleverd dan uit welke andere periode dan ook. Het is de taal van bijna alle overgebleven vroege manuscripten van de Mabinogion, een belangrijke verzameling middeleeuwse prozateksten. De verhalen zelf zijn weliswaar al veel ouder.
Met de opkomst van het Engels in de late middeleeuwen nam het gebruik van het Welsh af. Toch bleef de taal een belangrijke taak vervullen in het openbare leven als bestuurs- en cultuurtaal. Voor sprekers vandaag is Middelwelsh nog steeds te begrijpen, zij het met een zekere inspanning.
Nieuwwelsh Nieuwwelsh wordt onderverdeeld in twee perioden. Tussen de 14e en de 16e eeuw spreekt men van Vroegnieuwwelsh. Het was onder meer de taal van de dichter Dafydd ap Gwilym. Het moderne Welsh begint met de Bijbelvertaling van William Morgan in 1588. Net zoals bij de King James Bible en de Statenbijbel was de vertaling belangrijk voor de ontwikkeling van de standaardtaal.
In de 19e eeuw werden de eerste uitgebreide woordenboeken in het Welsh uitgegeven. Het werk van vroege woordenboekmakers als Daniel Silvan Evans is van cruciaal belang geweest voor de taalkundige documentatie en beschrijving van de Welshe taal. Moderne woordenboeken zoals de Geiriadur Prifysgol Cymru zijn schatplichtig aan hun werk.
In de tweede helft van de 19e eeuw onderging Wales een snelle industrialisering, die gepaard ging met immigratie, verstedelijking en de opkomst van een nieuwe arbeidersklasse. Het isolement van Wales werd doorbroken door de aanleg van spoorwegen. Daardoor steeg het aantal Engelstaligen ten opzichte van het aantal Welshsprekers, vooral in de valleien van Zuid-Wales.
20e-21e eeuw
Met name het gebruik van Engels als voertaal in het onderwijs heeft geleid tot een sterke afname van het aantal moedertaalsprekers. Aan het begin van de 20e eeuw was het Engels al de dominante taal in Wales. Volgens de volkstelling van 1911 waren er 977.366 Welshsprekers in Wales. In 1991 was dat aantal teruggelopen tot 510.920.
Na de Eerste Wereldoorlog bleef het aantal sprekers dalen als gevolg van de sociaal-economische problemen in Wales. In die tijd begon de Labourpartij, die weinig waarde hechtte aan de Welshe taal, aan aanhang te winnen. Als tegenreactie werd in 1925 Plaid Cymru opgericht, een centrumlinkse politieke partij die zich inzet voor het behoud van de Welshe taal en cultuur.
De regering van Wales spant zich vandaag in om de verspreiding van het Welsh te stimuleren. Sinds het eind van de 20e eeuw is het aantal sprekers weer langzaam aan het stijgen. In 1993 werd de Bwrdd yr Iaith Gymraeg opgericht, een organisatie die tot doel heeft het gebruik van het Welsh te ondersteunen en te bevorderen. Het orgaan werd in 2012 vervangen door een taalcommissaris.
Er zijn tegenwoordig veel scholen en universiteiten, die zowel in het Welsh als het Engels lesgeven. Alle overheidsdiensten in Wales zijn tweetalig. Er zijn kranten, tijdschriften en radiozenders in het Welsh, en sinds 1982 bestaat er ook de Welshtalige omroep S4C.
Het Welsh geldt bovendien als een belangrijke identiteitsvormende factor voor de bevolking van Wales, ook voor inwoners die de taal niet meer beheersen.
Woordenschat Erfwoorden Welsh maakt deel uit van de Keltische tak van de Indo-Europese talen. Binnen de Indo-Europese taalfamilie zijn de Keltische talen nauw verwant aan de Italische talen. Daarom spreekt men soms van de Italo-Keltische talen. De Keltische talen worden ingedeeld bij de kentumtalen. +vergelijking met andere Indo-Europese talenkentumtalensatemtalenProto-Indo-Europeesvertaling Welsh Oudiers Latijn Grieks GotischTochaars Armeens Litouws Kerk-slavisch Avestisch Sanskriet brawd bráthair frater phrátēr brōþarpracar ełbayr brolis bratrŭ brātarbhrā́tṛ*bʰréh₂tēr broer ci cú caniskúōn hundsku šun šuo sǫka spā śvā́*ḱwṓn honddegdeichdecemdékataihunśäktasndešimtdesętĭdasadáśa*déḱm̥tien drws dorus foris thúra daurtwere duṙn durys dvorŭ dvarəmdvā́r*dʰwṓr deurmismímensismḗnmēnōþsmañamismėnuoměsęcĭmā̊ŋhmā́sa*mḗh₁n̥smaand newydd núa novusnéos niujisñu nor naujas novŭ nava náva*néwos nieuw De erfwoordenschat van het Welsh is van Keltische oorsprong. Het Welsh is nauw verwant aan het Bretons en het uitgestorven Cornisch. Ze vormen samen de Britse talen. +vergelijking met andere Britse talenBritsTaalreconstructievertalingWelshBretonsCornischProto-BritsProto-Keltischbuwchbuoc'hbugh*bʉx*boukkākoecalonkaloncolon*kalon*kalonāhartdafaddañvaddavas*daβ̃ad*dametosschaapiaithyezhyeth*jeiθ*yextistaalllygadlagadlagas*llugad*liketioogtywyllteñvaltewal*tɨβ̃uɨl*temeslosdonker thumb|De overgebleven Keltische talen Hogerop is het Welsh ook verwant aan het Iers, het Schots-Gaelisch en het Manx, samen de Gaelische talen. De Britse en de Gaelische talen zijn zo'n 2500 à 3000 jaar geleden afgesplitst van een gemeenschappelijke voorouder. Dat is beduidend vroeger dan in de meeste andere Indo-Europese taalfamilies. +vergelijking met andere Keltische talenBritsGaelischProto-KeltischvertalingWelshBretonsIersSchots-Gaelischafalavalúllubhal*abalomappelgafrgavrgabhargabhor*gabrosgeitmawrmeurmórmòr*mārosgroottântantineteine*teɸnetsvuurtŷtiteachtaigh*tegoshuiswyviubhugh*āuyomei De Britse talen worden soms P-Keltische talen genoemd, omdat het foneem /kʷ/ uit het Proto-Keltisch in de Britse talen geëvolueerd is naar een labiaal. +vergelijking met andere Keltische talenP-KeltischQ-KeltischProto-Keltischvertaling Welsh Bretons Iers Schots-Gaelischmabmabmacmac*makʷoszoonpedwarpevarceathairceithir*kʷetwares vierpenpennceannceann*kʷennom hoofdpethpezhcuidcuid*kʷesdisdingpumppempcúigcòig*kʷenkʷevijfpwypivcécò*kʷēs wie
Leenwoorden thumb|De Romeinse provincie Brittannië Doordat Brittannië een Romeinse provincie was, heeft het Welsh een verregaande invloed van het Latijn ondergaan. In de oudste basiswoordenschat van het Welsh treft men meer Latijnse leenwoorden aan dan in de Germaanse talen, die vóór de Grote Volksverhuizing hoofdzakelijk werden gesproken aan de grenzen van het Romeinse Rijk door volken die vooral door handel in aanraking kwamen met het Latijn. +Latijnse invloedLatijnseleenwoordenGermaanseerfwoordenWelshLatijnNederlandsProto-Germaansbraichbracchiumarm*armazcwmwlcumuluswolk*wulkanągwydrvitrumglas*glasąlleidrlatrodief*þeubazmorthwylmartellushamer*hamarazsychsiccusdroog*draugi De verregaande invloed van het Latijn blijkt ook uit de namen van de dagen van de week. In de Germaanse talen zijn de meeste namen leenvertalingen, waarin de Romeinse goden zijn vervangen door Germaanse tegenhangers. In het Welsh daarentegen is het tweede lid altijd een verbastering van de oorspronkelijke Latijnse naam. +dagen van de weekgedeeltelijkeleenvertalingenleenvertalingenWelshLatijnNederlandsProto-West-Germaansdydd Llunhet Welshe woord voor 'maan' is lleuaddies Lunaemaandag*mānini dagdydd Mawrthdies Martisdinsdag*Tīwas dagdydd Mercherdies Mercuriiwoensdag*Wōdanas dagdydd Iaudies Iovisdonderdag*Þunras dagdydd Gwenerdies Venerisvrijdag*Frījā dagdydd Sadwrndies Saturnizaterdag*Sāturnas daggedeeltelijke leenvertalingdydd Sulhet Welshe woord voor 'zon' is hauldies Soliszondag*sunnōn dag
Vanaf de Angelsaksische kolonisatie van Brittannië kwam het Welsh ook in aanraking met Germaanse leenwoorden. +Angelsaksische invloedWelshOudengelsvertalingbwrddbordtafelcapancæppepetcistċistkisthebogheafochavikhethæthoedrhacaracahark Sindsdien is het Engels altijd de belangrijkste bron van leenwoorden gebleven. +Engelse invloedWelshEngelsvertalingcacencaketaartfforcforkvorkpotelbottleflessgarffscarfsjaalsilffshelfplankstrydstreetstraat
De spelling van nieuwe Engelse leenwoorden wordt altijd aangepast aan het Welsh. +Engelse invloedWelshEngelsvertalingbeicbikefietsffatrifactoryfabriekffônphonetelefoonpensilpencilpotloodsiopshopwinkeltwrciturkeykalkoen
Leenvertalingen De grote invloed van het Engels blijkt ook uit de talloze leenvertalingen. +leenvertalingenWelshontledingEngelsvertalingbysellfwrddbysell ('sleutel') + bwrdd ('bord')keyboardtoetsenbordgoleudygolau ('licht') + tŷ ('huis')lighthousevuurtorenlle tânlle ('plaats') + tân ('vuur')fireplacehaardpapur walpapur ('papier') + wal ('muur')wallpaperbehangpinafalpin ('den') + afal ('appel')pineappleananastŷ gwydrtŷ ('huis') + gwydr ('glas')glasshousebroeikas
Nieuwvormingen